Ad Valvas 1993-1994 - pagina 127

-993

B D V A L V AS

2 1 OKTOBER

PAGINA 7

1993

[ector Nauta aarzelde over loyaliteitsver klar ing' Senaat strafte Nauta door rectoraat in 1943 niet te verlengen Erno Eskens

,en nieuw licht op de vu in oorlogstijd; de hoogleraren van de vu en de toen­ malige rector magnificus prof.dr D. Nauta waren onderling sterk verdeeld over de manier waarop de vu met de verordeningen van de Duitse bezetters moest omgaan. De hoogleraren, met J. Waterink, V.H. Rutgers, J. Coops en J. Oranje voorop, stonden een radicale koers voor. Theoloog Nauta, die van september 1942 tot september 1943 het rectoraat over de vu voerde, was een stuk gematigder. Hij bood op een aantal belangrijke punten verzet tegen de pro­Duitse autoriteiten, maar was daarbij niet bereid het onderwijs in ge­ vaar te brengen. Het verzet mocht wat hem betrof niet tot sluiting van de vu leiden. Een en ander blijkt uit een interview dat Edward van der Drift en Mark de Waard, twee (voormalige) studenten van de vakgroep geschiedenis, de oud­ rector in 1987 afnamen. Het interview vond plaats in het kader van een werk­ college over de vu in oorlogstijd onder leiding van dr G.R. Zondergeld. Uit het vraaggesprek, dat oud­rector Nauta (inmiddels 95) deze week voor publikatie vrijgaf, blijkt dat hij bereid was om de beruchte loyaliteitsverklarin­ gen onder studenten tfe verspreiden om het voortbestaan van het onderwijs aan de vu te verzekeren. Met de loyaliteits­ verklaringen wilden de Duitsers een eind maken aan de reeks aanslagen die in Amsterdam op hoge NSB'ers waren gepleegd. Het vermoeden bestond dat deze aanslagen het werk waren van het studentenverzet. Om de activisten uit de studentenpopulatie te selecteren wil­ den de autoriteiten alle studenten een verklaring laten tekenen. De studenten moesten daarmee hun trouw aan het gezag van de bezetters verklaren. Te­ kenden de studenten niet, dan waren zij klaarblijkelijk niet loyaal aan de be­ zettingsmacht. Zij moesten in dat geval de studie staken en werden te werk ge­ teld.

iti­Duitse koers Aanvankelijk eisten de bezetters dat de loyaliteitsverklaringen ter onderteke­ ning door de studenten op het bureau

De voormalige rector magnificus van de vu, prof.dr D. Nauta, verspreidde in 1943 op eigen initiatief de ioyaliteitsverklaring' onder studenten. Hij deed dit tegen de zin van de overige lioogleraren en werd waarscliijnlijk om die reden in 1943 niet herkozen als rector. Dit blijkt uit een nog niet eerder gepubliceerd interview dat studenten geschiedenis met hem hadden.

Duitsers kostbare informatie over de studenten in handen, die de opsporing en vervolging van studenten zou verge­ makkelijken. Nauta, door dit alles aan­ geslagen, besloot om verdere plunde­ ringen door de Duitsers te voorkomen. Hij regelde dat een belangrijk deel van de inboedel van de vu werd onderge­ bracht bij TNO.

Herverkiezing

Ondergeteeke^de geboren

'' te

wonende :

:

;

..­^..

.­^

verklaart hiermede plechtig, dat­* hij de in het bezette Neder­ fandsche gebied gejdende wetten, verordeningen en andere beschikkingen naar eer en geweten zal nakomen­en zich zal onthouden van iedere tegen het Duftsche Rijk, de Duftsche weermacht, of de Nederlandsche autoriteiten gerichte handeling, zoomede van handelingen of gedragingen welke de openbare orde aan de inrichtingen van hooger onderwijs, gezien de vlgeerende omstandigheden, I r^ gevaar brengen. 7180-3-6

' 4 3 - K 9S

van de rector kwamen te liggen. Dit ' stuitte echter op verzet van de onder­ wijsinstellingen. De Economische Ho­ geschool van Rotterdam en de universi­ teiten van Nijmegen en Tilburg beslo­ ten niet mee te werken. Ook de vu, die al vanaf het begin van de oorlog een uitgesproken anti­Duitse koers had ge­ varen, verzette zich tegen de maatregel. De vu beriep zich op het recht om, als private onderwijsinstelling, de universi­ teit en het bureau van de rectoraat in

'>''­^\.''^'V"l ^^?;^^'^!^

het bijzonder, op eigen wijze te leiden. J. van Dam, op dat moment op het mi­ nisterie de verantwoordelijke man voor het onderwijsbeleid in het bezette Ne­ derland, legde zich niet neer bij het ver­ zet. Hij bedacht een alternatief plan om de verzetsleden onder de studenten te isoleren: de universiteiten hoefden de verklaringen niet langer op het bureau van rector neer te leggen. Zij mochten deze direct naar de studenten thuis stu­ ren. De senaat van de vu, het orgaan waarin veertien hoogleraren waren vertegen­ woordigd, besloot de studenten per brief op de hoogte te stellen van de ont­ wikkelingen. Rector Nauta had daarbij de keuze of hij de tekst van de verkla­ ring ter verduidelijking in de brief zou opnemen of dat hij de verklaring zelf zou meesturen. Nauta aarzelde. Als de verklaring niet werd ingesloten, was het verzet compleet en was sluiting van de vu onafwendbaar. De studie van zo'n 1200 studenten kwam daarmee in ge­ vaar. Bovendien kon de afwikkeling van de loyaliteitsverklaring het lot beïnvloe­ den van de vu­studenten die na een razzia in het kamp Vught terecht waren gekomen.

is: "I k weet het niet meer. Ik herinner het me echt niet meer."

Sluiting Nauta verstuurde de loyaliteitsverkla­ ringen naar de studenten, maar liet daarbij wel duidelijk merken dat hij geen voorstander was van onderteke­ ning. In de begeleidende brief schreef hij namelijk dat de vu niet bereid was om ondertekende verklaringen in ont­ vangst te nemen. Wie tekende moest de verklaringen zelf maar naar de autori­ teiten opsturen. In dezelfde brief deelde hij ook mee dat de vu vanaf 12 april 1943 voor onbeperkte tijd was gesloten. Hiermee was voor iedereen duidelijk dat de vu het onderwijs niet langer wilde voortzetten onder het juk van de pro­Duitse autoriteiten. De boodschap kwam over bij de studenten: uiteinde­ lijk tekenden slechts 36 van de 1200 studenten. Omdat de sluiting van de vu een open­ lijke daad van verzet was, werd het ge­ bouw van de vu aan de Keizersgracht onder permanente bewaking gesteld. De studentenadministratie werd daarbij geconfisqueerd. Hiermee kregen de

Hoewel hij veel studenten had over­ tuigd niet te tekenen, kreeg Nauta's ei­ genzinnige optreden een staartje. De senaat nam hem kwalijk dat hij op eigen initiatief de loyaliteitsverklaring had verspreid. Nauta zou daardoor te veel aarzeling hebben uitgestraald en te weinig positie hebben gekozen. De hoogleraren die de vu ondergronds draaiende hielden, illegale colleges ver­ zorgden en thuis tentamens afnamen, hielden in 1943 een nieuwe verkiezing voor het rectoraat. I n de senaat weiger­ den zij Nauta opnieuw te kiezen tot rector. Negen van de veertien stemmen gingen naar prof. mr J. Oranje, slechts drie naar Nauta. De verkiezing vereiste ook een aanpassing van de reglemen­ ten, iets waartoe de senaat bereid bleek om Oranje op de rectorszetel te krijgen, zo blijkt uit het interview. Van Oranje verwachtte de senaat een openlijker verzet tegen de autoriteiten. "Ik weet hier niets van", reageert Nauta als hem in het interview naar de onge­ bruikelijke benoemingsprocedure wordt gevraagd. "I k kan het me niet herinne­ ren. Ik weet niets van het afwijken van de regels. Het rectoraat was in principe voor één jaar." Maar na enig aarzelen geeft Nauta ech­ ter toe dat hij zich destijds inderdaad kandidaat stelde en werd gepasseerd door Oranje. "I k heb er ook geen verzet tegen gepleegd, hoor. Ik wist dat dat nutteloos was en men had mij ervan overtuigd dat dit beter was. Ik vond die krachtige maatregelen (waarvan de se­ naat verwachtte dat Oranje die zou nemen, red) ook nodig, maar ik kan in dit opzicht wel zeggen dat ik te zwak was en ook ben geweest." Nauta's verlies bij de verkiezingen en zijn eigenzinnige koers bij de loyaliteits­ verklaring zijn in dê geschiedenisboe­ ken niet terug te vinden. Nauta vertelt in het interview dat hij zelf nooit de moed heeft gehad om de zaak uit de doeken te doen. Ook stelt hij dat het een en ander nooit naar buiten is geko­ men, omdat de hoogleraren hem in be­ scherming hebben genomen. "Ja, dat heeft men natuurlijk gedaan om mij een beetje te sparen." Hoewel hij zichzelf als 'zwak' omschrijft in het openhartige interview, oordeelt Nauta waarschijnlijk te hard over zich­ zelf. Uiteindelijk was hij namelijk toch degene die, samen met de senaat, tot sluiting van de VU besloot. Nauta nam hierbij het risico dat hij gearresteerd zou worden.

Opmerkelijk feit

Rector magnificus pr of.dr J. Nauta: 'Ik ben te zwak geweest' 1 Historisch Documentatiecentrum VU

Nauta besloot het onderwijs veilig te stellen. "I k wilde die loyaliteitsverkla­ ringen wel versturen", zegt hij in het in­ terview. "Kijk, u moet begrijpen dat ik het er niet mee eens was wat de Duit­ sers wilden, maar het onderwijs moest doorgaan vond ik. De zaak moest draai­ ende gehouden worden." Nauta's op­ stelling stuitte echter op weerstand bij de leden van de senaat. Tijdens infor­ meel overleg wisten zij de rector te overtuigen van de noodzaak om de loy­ aliteitsverklaringen niet mee te zenden. "(A)nderen hebben gezegd dat het niet moest en hebben me tegengehouden." Desondanks viel de loyaliteitsverklaring op zeven april 1943, drie dagen voor de uiterlijke inleverdatum, in de brieven­ bus van de studenten. Met begeleiden­ de brief van Nauta zelf "I s dit ge­ beurd?" reageert Nauta verbaasd als de interviewers hem naar dit opmerkelijke feit vragen. "I k weet het niet meer. Misschien is dit via (het) bureau ge­ gaan. Ik weet er als rector niets meer van." Ook over de begeleidende brief, waarin Nauta de studenten meedeelde dat zij hun verklaring niet naar de vu, maar naar het departement van opvoe­ ding, wetenschap en kultuurbescher­ ming moesten sturen, weet Nauta zich in 1987 niets te herinneren, iets dat ge­ zien zijn hoge leeftijd niet onbegrijpelijk

JDER REIOH6KO,-

1. A b n «:=bi G«. '. C».«ComBi.l. V.,

Herrn Generulkowntsaar Dr.Dr. Winmcr

­Betriffti

j,

15, APR. w : i!.i!^:_

\^^ IzMi § -r

^.

SaaBsratandsmeldungen voi Jen U n i v e r S l t a t e n . Ausge^etien am !•*. April la­CJ, noehmlttags 17 tJhr:

Delft AnsterdRm s t s d t l s o h ïsgenlng.en Utrecht Sroningen Hotterdöo rilliurs ArasteriloB f r e i e KUnseen

Cesootdurohoetinltt

25 y 2a i14 ^ l 2 )È 9.6 ƒ• 311 ^ 1.5 ^ 0.2 <

0 , 0 0 1 E •<..'

13 i.

4?. aM>A

De Duitsers namen in 1 9 4 3 de 'waterstand' op van de ondertekening van de loyaliteitsverklaring door de universiteiten

:;^t'^;-a3 /.%•-:; ;,•>, •?'.-: vA^*^^4.^.'^i*^tWi^ Wi-^

A-Al

SU."^'fi

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen