Ad Valvas 1993-1994 - pagina 273

) VALVAS 27 JANUARI 1994

.Rl 1 9 9 1

PAGINA 5

Fundamentalisme is woedende ortliodoxie' Bezinningscentrum houdt lezingencyclus over haat in de godsdienst ervan uit dat tien miljoen Amerikanen geloven dat tijdens hun leven Christus zal wederkomen. Dat geeft het huidige belang van het geloof daar al aan. "Het optimisme heeft plaatsgemaakt voor een sterke pessimistische visie", ziet Van Harskamp, specialist op het gebied van de Amerikaanse situatie. Mensen warm maken voor de proble­ matiek ziet hij als de belangrijkste func­ tie van de lezingencyclus. "Fundamen­ talisme laat reacties zien op de moder­ niteit die je in onze samenleving tegen­ komt. Is dat nou zo gek? Mensen ver­ langen naar zekerheid en proberen daar via hun geloof aan te voldoen. Funda­ mentalisme ontstaat wanneer zeer or­ thodoxe gelovigen zich verstoord voelen in hun privé­moraal door de overheid. Ze voelen zich aangetast in hun per­ soonlijk leven en als reactie daarop ont­ staat militantie. Fundamentalisme is feitelijk niets anders dan woedend ge­ worden orthodoxie."

Wie de oorlogen 'all over he world' bekijkt, zal het pvallen dat juist religieuze entimenten vaak als niotief voor de slachtiartijen worden aangedragen. IVIaar stond er niet in de Bijbei: 'Opdat e aarde vervuld worde an Gods liefde'? Het ezinningscentrum van de u pikte de paradox op en tart vanaf 27 januari een lezingencyclus over het hema 'haat en religie'.

Zoektochten

Peter Boerman alman Rushdie is zijn leven niet meer ;eker sinds het regime in Iran hem 'vo;elvrij' heeft verklaard. In Waco blaast en hele groep gelovigen zichzelf op. Ierland is al jarenlang decor van een eer dan bloederig schouwspel. E n ok in de oorlog in het voormalige Joegoslavië worden regelmatig religieu:e argumenten in de strijd geworpen, oe komt het toch dat godsdienstige otieven zo vaak een rol spelen in exlosies van haat? Staan godsdiensten ist niet voor vrede, verzoening en liefe? Het bezinningscentrum van de vu rganiseert m het kader van het Studim Generale een lezingencyclus over et thema 'haat en religie', waarin bo.engenoemde onderwerpen aan de orde l|ullen komen. Vanaf donderdag 27 jaBuari zal er wekelijks om 16.00 uur een andere spreker over de problematiek ' ,aan het woord worden gelaten. BITegen alle verwachtingen in is er f mondiaal geen sprake van afkalving van 1 het geloof', zegt initiatiefnemer van de 'èyclus en medewerker van het bezinningscentrum dr A. van Harskamp. 5'De gewelddadigheden die uit het huiiiige fundamentalisme voortvloeien zijn • daarvan de meest spectaculaire uitingen, maar zeker niet de enige." i r lijkt een religieus geïnspireerde wil « o t vernietiging te bestaan, ziet ook Van jtlarskamp. "Op politiek terrein zijn er

Biddende mosl im tijdens de demonstratie tegen Salman Rushdie in Den Haag In maart 19S9 voorbeelden te over, die voor 'gewone' mensen onbegrijpelijk zijn. Het ver­ stand staat er letterlijk bij stil. Maar het is een bekend religieus thema dat de­ structie en ondergang de voorwaarden zi)n voor de zozeer verlangde wederge­ boorte."

Potentie Van Harskamp voelt zichzelf nauw be­ trokken bij het onderwerp van de cy­ clus. "T raditioneel zijn in theologische studies de onaangename kanten van het geloof wat onderbelicht. De laatste twee jaar komt er echter steeds meer in­ teresse voor, ook vanuit het buitenland. Ik vind dat een goede ontwikkeling." Bij de opzet van de cyclus bleek niet ie­ dereen binnen de v u gelukkig met het gekozen thema. Sommigen dachten dat het gevaar bestond een botte anti­gods­ dienstigheid te kweken. "Religie heeft de potentie van haat omdat het zo b e ­

langrijk is voor veel mensen. Het is een bron van creativiteit en geeft antwoord op de meest primaire behoeften", was Van Harskamps weerwoord op de op­ geworpen bezwaren. " D e paradox tus­ sen de uitingen van haat en liefde als het wezen van religie mag mi)ns inziens dus zeker niet onbesproken worden ge­ laten." Van Harskamp bedacht eerst de thema's van de lezingen op en zocht er later pas de sprekers bij. Alle gevraagde docenten bleken van harte bereid mee te werken. D e interesse is groot, want er hebben zich al 140 mensen inge­ schreven. "Religie zet mensen aan tot grote daden", zo verklaart de organisa­ tor van de lezingen die belangstelling. "Rushdie, nota bene het grootste slachtoffer van fundamentalisme, blijft het dan ook verdedigen. Religie geeft antwoord op de menselijke behoefte om met de eigen nietigheid om te gaan.

In wereldse stelsels is er geen zinvraag meer. Bij godsdiensten is die uitdaging groter. Al bestaat het gevaar van te makkelijke antwoorden."

Evolutieleer Het gevaar van fundamentalisme in de samenleving moet volgens Van Hars­ kamp vooral worden gezocht in haar in­ directe werking. "Buiten Iran is er ei­ genlijk geen land waar fundamentalis­ ten in de regering zitten. Maar dat wil niet zeggen dat ze geen invloed hebben. In de Verenigde Staten concentreren zich nu allerlei kleine groepen op single issues. Zij willen bijvoorbeeld de evolu­ tieleer uit de schoolboeken krijgen, of de eigen leer er minstens naast. In de landelijke politiek zijn dat soort groe­ pen nauwelijks succesvol, maar indirect spelen ze wel een niet te onderschatten rol." D e meest voorzichtige schattingen gaan

D e cursus van het bezinningscentrum bestaat uit twee onderdelen. Het eerste deel, dat tien colleges beslaat, is vooral beschrijvend van aard. In de eerste plaats komt hier vanzelfsprekend het christendom aan de orde, maar later zullen bijvoorbeeld ook het islamitisch en het joods fundamentahsme ter spra­ ke komen. Ook hindoeïstische en boed­ dhistische stromingen en zelfs de bewe­ gingen rond Jim Jones en David Koresh zullen afzonderlijk worden belicht. D e meeste sprekers zijn binnen de vu­ge­ meenschap gevonden, in de hele cursus komen slechts drie sprekers 'van bui­ ten' aan het woord. Het afsluitende deel van de cyclus be­ staat uit vier 'zoektochten naar verkla­ rende theorieën'. Het probleem wordt in dit deel benaderd vanuit de wijsbe­ geerte, de cultuursociologie, de psycho­ logie en de theologie. Een echt studium generale dus. "Dat is ook het aardige ervan", vindt Van Harskamp. "We laten niet alleen de verschillende reli­ gies zien, maar kijken er ook naar van­ uit verschillende invalshoeken. We wil­ len er meerdere soorten wetenschap­ pers mee aan het werk en aan het den­ ken zetten." 'Haat en religie', veertien weken l ang op donderdag om 16.00 uur Eerste l ezing. 27 januari Pl aats nader aan te kondigen m hoofdgebouw Vrije Universiteit Deel na­ me IS gratis

orele ontwildieling jongeren onderzoclit arokkaanse en Turkse scholieren scoren lager dan hun klasgenoten Dirk de Hoog Mijn proefschrift t o e t s t e e n b e ­ paalde t h e o r i e in d e o n t w i k k e l i n g s ­ psychologie. H e t zegt n i e t s over h e t morele k l i m a a t v a n j o n g e r e n in N e ­ derland. H e t is g e e n g r a a d m e t e r voor welk p e r c e n t a g e jongeren steelt, of g e w e l d d a d i g i s " , zegt Langha d e M e y . D e p e d a g o o g p r o ­ moveert d e z e w e e k o p h e t proef­ schrift ' M o r e l e o o r d e l e n in o n t w i k ­ kelings­ e n o p v o e d i n g s p e r s p e c t i e f . Uitgangspunt voor zijn onderzoek zijn de theorieën van de Amerikaan La­ wrence Kohlberg. Deze pedagoog gaat ervan uit dat de ontwikkeling van het morele oordelen bij mensen zich via dne stadia in een opgaande lijn vol­ trekt. Die stadia zijn weer onderver­ deeld in verschillende niveaus. Kinderen op het laagste niveau maken keuzes alleen op grond van voor­ of na­ deel. 'Krijg ik straf of beloning', is de afweging. Bij het tweede ontwikkelings­ stadium spelen relaties met mensen in de omgeving een rol. 'Gaat moeder la­ chen of huilen als ik dit doe?' Op het hoogste niveau vinden morele oordelen plaats op grond van universele morele principes, oftewel een vrij abstract oor­ deel over wat goed en fout is.

Volgens D e Mey biedt de theorie van Kohlberg, ondanks de vele kritiek die erop is geweest, vruchtbare inzichten in de morele ontwikkeling van jongeren. Een aantal van de controversen rond Kohlbergs werk heeft De Mey nader onderzocht. Zo IS tegen de universaliteitsaanspraak van Kohlbergs theorie ingebracht dat mannen en vrouwen op andere gron­ den tot morele oordelen komen. Man­ nen zouden er een typisch rationeel rechtvaardigheidsdenken op nahouden, bij vrouwen zouden emotionele en zorgfactoren een rol spelen. Maar de promovendus vond bij een on­ derzoek onder scholieren geen verschil in scores van jongens en meisjes op een speciaal ontwikkelde vragenlijst. Hij legde de leerlingen dilemma's voor, waarin de respondent(e) de relaties met anderen geproblematiseerd xiet. Bij­ voorbeeld: "Je weet dat je ouders zich ongerust maken als je laat thuiskomt, maar pas na elf uur is het echt gezellig. Blijf je bij je vrienden of ga je naar huis?" D e onderzoeker is niet geïnteresseerd in het antwoord op de vraag zelf, maar in de argumenten voor de keuze, bij­ voorbeeld vanwege angst voor straf. H o u d je geen rekening met je ouders omdat zij ook geen rekening houden met jou of omdat het een maatschappe­

lijke waarde is dat jongeren h u n ouders gehoorzamen? Deze argumenten corre­ sponderen met ontwikkelingsstadia van Kohlbergs theorie. Een andere veronderstelling van Kohl­ berg bleek niet bestand tegen D e Meys onderzoek. Wie eenmaal het hoogste stadium van moreel oordelen heeft be­ reikt zou volgens Kohlberg alle besliss­ ingen met argumenten op dat niveau nemen, de zogeheten eenheidsassump­ tie. Maar hier blijken de onderzochte scholieren h u n oordeel erg te laten af­ hangen van de situatie. Voor een naast familielid doe je meer dan voor een on­ bekende. Hierbij is onder andere het door Kohl­ berg ontwikkelde diefstal­dilemma ge­ bruikt. "Je partner ligt op sterven en de apotheker heeft net een duur nieuw medicijn uitgevonden tegen de ziekte. Je kan het niet betalen en de apotheker wil het niet gratis geven. Mag je het stelen?" De Mey: "Bij dat resultaat moet je on­ geveer het volgende voorstellen. Ieder­ een, ook Kohlberg, acht het morele oordeelsniveau van mensen als Gandhi zeer hoog. Maar ik heb horen vertellen dat hij zo zijn zwaktes had in relatio­ neel opzicht bijvoorbeeld." Volgens een ander deelonderzoek blijkt dat scholieren uit de voormalige DDR niet anders oordelen dan scholieren uit

Nederland. Op zich een verrassende uitkomst vindt De Mey: "De regering van de voormalige DDR heeft via scho­ len en kinderopvang staatsopvoeding stevig gepropageerd. Je zou daardoor verwachten dat kinderen autoriteitsge­ voeliger zijn en lager scoren op Kohl­ bergs stadiaschaal. Maar omdat er geen verschillen zijn met Nederland zou je kunnen veronderstellen dat het gezin in de DDR toch een belangrijke invloed op de opvoeding heeft gehouden en de staatsopvoeding is mislukt." Overigens zouden er ook andere verkla­ ringen kunnen zijn dat er geen verschil­ len zijn gevonden tussen Nederland en de DDR. Volgens zijn promotieonderzoek blijken wèl significante verschillen te bestaan tussen Marokkaanse en T urkse scholie­ ren in Amsterdam versus Amsterdamse scholieren van andere etnische afkomst. D e Mey: "Deze gegevens moet je ui­ terst precies en voorzichtig interprete­ ren. Stadia van morele­oordeelsvor­ ming zeggen niets over gedrag. Het zegt alleen iets over het niveau van re­ deneren. Een kind dat zich voorbeeldig gedraagt kan toch in een laag ontwikke­ lingsstadium verkeren. Bovendien zijn er ook Marokkaanse en T urkse kinde­ ren die in hogere stadia scoren, net zo goed als er Nederlandse kinderen zijn in lagere stadia. Alleen scoren de T urk­

se en Marokkaanse leerlingen gemid­ deld lager op de testschalen. Het is daarbij zeker niet uitgesloten dat cultu­ rele factoren de uitslagen hebben beïn­ vloed. Zo is trouw aan je familie en re­ spect voor je ouders in deze culturen van groot belang." D e onderzoeker onderstreept nog eens dat in zijn onderzoek de verschillende ontwikkelingsstadia geen informatie over het gedrag inhouden. "Het argu­ mentatieniveau over morele vragen zegt niets over de vraag of je een goed of slecht mens bent. Dit onderzoek gaat over de ontwikkeling van het morele denken. Niet over gedrag. Vergelijk het maar met onderzoek naar de ontwikke­ ling van logisch denken bij kinderen. Niemand vindt het een enge uitspraak als je zegt dat bij een kind van tien jaar het logisch denken verder ontwikkeld is dan bij een kind van twee. Kohlberg heeft eigenlijk eenzelfde soort theorie opgesteld voor de morele ontwikkeling, waarbij hij ervan uitgaat dat die ontwik­ keling nog ver na de pubertijd door­ gaat."

W?èMMf-s^Mf^"

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen