Ad Valvas 1993-1994 - pagina 439

994 ADVALVAS 2 1 APRIL 1994

PAGINA 13

Genetici leggen verleden bloot IJk de

Steve Jones: 'Genetica leert niet van geschiedenis; geschiedenis leert van genen'

I

im

Naast de rechters krijgen ook de verzekeringsmaatschappijen met de voorspellende gave van de genetica te maken. "Mensen die te horen krijgen dat ze snel zullen sterven, krijgen geen verzekering; mensen die waarschijnlijk langer leven nemen straks minder snel een levensverzekering. D e verzekeringsmaatschappijen zullen dus hoe dan ook minder verzekeringen afsluiten. Daarom is er eigenlijk maar een oplossing: een nationaal verzekeringsstelsel waar alle risico van alle burgers worden ondergebracht." Ondanks de grote, en vaak niet al te prettige, maatschappelijke veranderingen die ons te wachten staan, wil Jones het DNA-onderzoek voortzetten. Binnen enkele eeuwen zullen we namelijk in staat zijn om de meeste genetische afwijkingen te corrigeren. Vooral in embryo's en pre-embryo's kan een hoop worden verbeterd. We hebben het over eugenetica. "Zodra het woord 'eugenetica' valt, zeggen mensen direct: Frankenstein. Ik zie daar de logica niet van. Het repareren van beschadigd DNA is volgens mij niet wezenlijk verschillend van iedere andere medische handeling. Dat er zo moeilijk over wordt gedaan, heeft natuurlijk iets met de geschiedenis te maken. T o e n er nog weinig bekend was over genen, werd genetica als argument gebruikt om genocide te begaan. Dat is natuurlijk erg onplezierig geweest. T o c h blijf ik denken dat die genocide hoe dan ook zou hebben plaatsgevonden. Zonder genetica hadden de politici wel een ander excuus gehad. Daarom sluit ik me aan bij wat Hegel heeft gezegd: 'De enige les die we kunnen leren van de geschiedenis is dat we geen les kunnen leren van de geschiedenis.'"

Het verleden ligt besloten In onze genen. Op basis van DNA-onderzoek kan een deel van de wereldgeschiedenis worden gereconstrueerd. De Londense geneticus Steve Jones schreef er een boeiend boek over, dat vorige week in Nederlandse vertaling verscheen. "Genetica gaat onze kijk op de geschiedenis veranderen."

Een kopje koffie op de vroege morgen Dlijkt voldoende om Steve Jones, BBCioumalist en hoogleraar genetica aan de Universiteit van Londen, tot geestdrift lan te zetten: "De meeste genetici zulen het niet toegeven", zegt hij glimla:hend, "maar de enorme vooruitgang in ons vakgebied is louter het gevolg ran betere apparatuur. Het heeft allemaal niet zoveel met genialiteit te maken. Tien jaar geleden kwam er apparatuur om de genen in kaart te brengen. Die wordt n u op grote schaal gebruikt." De laatste jaren trekt genetica de aandacht van de historici. Genen blijken sen belangrijke bron van informatie. Door DNA te lezen, kun je de menselijke geschiedenis reconstrueren", legt [ones uit. "Dat gaat onze kijk op de geschiedenis zeker veranderen." O m daar alvast een voorschot op te nemen, schreef Jones een goed leesbaar boek over de geschied-genetica. Vorige week verscheen de Nederlandstalige uitgave onder de titel De taal van de genen. Het DNA is in feite een eeuwenoude taal van vier basisletters", vertelt Jones in de lounge van het Amsterdamse Ambassade Hotel. "In die taal ligt niet alleen onze eigen blauwdruk besloten, maar ook onze geschiedenis. Het is bijvoorbeeld honderd procent zeker dat de hele Amerikaanse Indianenbevolking afstamt van vier vrouwen die ooit de Beringstraat zijn overgestoken. Dat axn je zien, omdat de Indianen maar /ier soorten genenpakketten hebben." Je kunt ook vaststellen dat veel Afrikalers afstammen van één en dezelfde jHoUandse oermoeder: Ariaantje Jacobs, .Vrouw van Gerrit Jansz. Zij trok in de feeventiende eeuw van Rotterdam naar Zuid-Afrika. Zonder het te weten was 1) drager van porfyrie. Dat is een geneische afwijking waarbij je haar op je ge[zicht krijgt. Veel mensen denken dat [die ziekte de weerwolflegende heeft ge|voed. Vijftigduizend Afrikaners hebben er nu last van. Dat komt omdat ze allemaal afstammen van die ene vrouw."

jrenenpakket De geschied-genetica biedt ook nieuw • bewijsmateriaal over het ontstaan van de mensheid, volgens Jones. "Je kunt de wereldpopulatie in twee genetische groepen indelen: de Afrikaanse bevolking heeft zeer verschillende genenpakketten, terwijl de rest van de wereldbeolking ongeveer'hetzelfde genenpatroon heeft. Dat genenpatroon blijkt slechts één van de vele varianten die je in Afrika vindt. Je kunt daaruit afleiden dat er honderdduizend jaar geleden ongeveer twintig mensen uit Afrika zijn weggetrokken. Van dat groepje stamt de bevolking van de rest van de wereld af" Ook over het ontstaan van landbouw in Europa heeft de genetica het een en

Ethiek

Geneticus Steve Jones: 'ik kan me geen enkele vorm van wetenschap voorstellen die zicii iaat inperken door etiiiek of gesciiiedenis'

ander te melden. "Tot nu toe zijn er twee theorieën over landbouw. D e ene zegt dat landbouw vanuit het MiddenOosten is verspreid door militante boeren die Europa veroverden; de andere beweert dat er geen oorlog is geweest en dat alleen het idee van landbouw zich heeft verspreid. Een paar jaar geleden is duidelijk geworden hoe het echt is gegaan: de landbouw heeft zich geleidelijk en zonder oorlog verspreid. De landbouw leidde tot een bevolkingsexplosie. D e boeren trokken naar het Noorden. Daar verwierven ze land door te trouwen met jagers die het land bezaten. Dit kun je aan de genen aflezen. Als je Europeanen bestudeert, zie je namelijk een trend in h u n genen: de gelijkvormigheid van een bepaalde genenstructuur die je in het Midden-Oosten vindt, neemt geleidelijk af naarmate je meer in het Noorden van Europa komt. Als de Europese jagers verslagen zouden zijn in een grote oorlog, zou de genenstructuur uit het Midden-Oosten bij alle Europeanen in dezelfde mate aanwezig zijn. Maar dat is niet het geval. Dat bewijst dat de boeren steeds trouwden met de jagers en dat de landbouw pas in de loop der generaties het Noorden bereikte." "Een andere aanwijzing hiervoor ligt in Duitsland. Bij Duitsers is die specifieke genenstructuur uit het Midden-Oosten nauwelijks aanwezig. Dat komt doordat

Duitsland tot drieduizend jaar geleden bos was. Dat was geen goede landbouwgrond, dus de boeren trokken daar niet heen. Je kunt op basis van de genen van de Duitsers zelfs zien waar de rand van het grote noordelijke bos lag." Ook het moment waarop de jagende Europeanen met de landbouw in aanraking kwamen, is ongeveer te bepalen, volgens Jones. "Er bestaat zoiets als een moleculaire klok. Ons DNA verandert met een bepaalde snelheid. Op basis van het aantal te verwachten mutaties kun je genen zo'n beetje dateren."

Aanknopingspunt Terwijl het DNA-onderzoek de geschiedenis bloot legt, is de genetica ook zelf bezig geschiedenis te schrijven. Genetici veranderen sinds kort de structuur van de menselijke genen en laten daarmee een heel nieuw spoor na in de geschiedenis.-Afgezien van het feit dat dit een belangrijke aanknopingspunt zal worden voor toekomstige historici, zal de wereld er op korte termijn drastisch door veranderen, voorspelt Jones. "We krijgen een moeilijke periode. In eerste instantie zullen we de genetische fouten die we ontdekken niet kunnen repareren. We kunnen dan alleen constateren waaraan iemand zal overlijden en op welke leeftijd. In feite speelt dat nu al. Je kunt vaststellen of iemand genetische

aanleg heeft om dood te gaan aan borstkanker, maar je kunt het niet genezen. Dus wat zie je: vrouwen met die afwijking laten op zestien-, zeventienjarige leeftijd h u n borsten weghalen. E n dat terwijl er nog helemaal geen symptomen zijn. Dat gebeurt nu al." De preventieve acties tegen borstkanker zullen birmenkort geen uitzondering meer zijn. "Ik verwacht dat we in de komende eeuw duizenden ziekten kunnen voorspellen, maar nog niet kunnen genezen. Dat zal lot een enorme hoeveelheid preventieve ingrepen leiden." Zolang de ziekten niet te genezen zijn, zijn er problemen, voorspelt Jones. Wat bijvoorbeeld te doen met genetische aanleg voor agressie? "Als je constateert dat het in de genen zit, heb je twee m o gelijkheden. Je kunt besluiten de agressor ofwel te straffen ofwel ziek te verklaren. De rechters zullen zich daar over moeten buigen." Het klinkt als een heel nieuw probleem, maar in feite valt dat wel mee, volgens Jones. "Er wordt nu ook al lang rekening gehouden met genetische aanleg: overal ter wereld worden vrouwen strenger gestraft voor dezelfde misdaden dan mannen. Dat komt omdat van mannen agressie wordt verwacht. Omdat het bij hen nu eenmaal in de genen zit, zijn de rechters mild. De zwaarste straffen worden uitgedeeld aan degenen die geen aanleg hebben tot agressie: aan de vrouwen."

"Ik kan me trouwens ook geen enkele vorm van wetenschap voorstellen die zich laat inperken door geschiedenis of ethiek. Kernfysica heeft zich ook niets van ethiek aangetrokken. Waarom zou de genetica dat dan wel doen? De verantwoordelijkheid ligt niet bij de wetenschappers. Je kunt niet tegen een wetenschapper zeggen: je mag dat en dat niet ontdekken. De verantwoordelijkheid ligt bij de samenleving. De samenleving kan besluiten om al dan niet geld ter beschikking te stellen voor bepaald onderzoek." Desondanks maant Jones genetici in spe wel tot voorzichtigheid. "Ik lees mijn studenten altijd een stukje voor, zogenaamd uit een handboek over genetica. Dan zeg ik: 'Het is beter dat die kinderen met afwijkingen worden geaborteerd. D a t drukt de kosten van de gezondheidszorg en voorkomt dat die kinderen een ongelukkig leven krijgen.' Dat klinkt de studenten goed in de oren. Vervolgens laat ik ze zien waar die passage uit komt. Het komt van een Duitse propagandafilm voor euthanasie op gehandicapten, Ich Klage an. Als je het in die context ziet, is het afschuwelijk, maar als je het gewoon leest, klinkt het verrassend eigentijds." D e confrontatie met het beladen verleden maakt, vreemd genoeg, weinig indruk op de studenten. "Ze hebben eigenlijk geen enkele belangstelling voor ethiek", constateert Jones. "Ze zien selectieve abortus bij genetische afwijkingen gewoon als 'gegeven'. Het is er nu eenmaal. En of je nou als tandarts een rotte kies trekt, of als geneticus een zieke baby, dat maakt niet zoveel uit. Het is schokkend, maar zo denken ze echt. Ik geef bij mijn tentamens altijd een paar facultatieve keuzevragen. Een daarvan gaat over ethiek. Ik heb nog nooit een student gehad die ervoor koos om juist die vraag te beantwoorden. Dat komt omdat die beladen geschiedenis niet meer leeft voor de huidige generatie." Steve Jones: de taai van de genen, biologie, geschiedenis en onze evolutionaire toekomst Uitgeverij Bodoni, Baarn, 1994, ISBN 90-5526-012-6 Prijs ƒ45,-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen