Ad Valvas 1993-1994 - pagina 391

AD VALVAS 24 MAART 1994

PAGINA 7

De grenzen van de liberale moraal Kuitert-leerHng Reinders nieuwe hoogleraar ethiek Bijna-prof. Hans Reinders: 'Kuitert moet nog een vreselijk pedant briefje van mij hebben'

De vu-VerenigIng moet er nog over vergaderen, maar het moet wel erg vreemd lopen wil Hans l^einders niet de nieuwe hoogleraar ethiek worden. Hij treedt in de voetsporen van Harry Kuitert, wiens leerstoel na vier jaar weer wordt opgevuld. De medische ethiek moet in de discussies over embryoresearch en zwakzinnigenzorg meer bieden dan een advies voor een wettelijke regeling, is de boodschap van Reinders, die zijn loopbaan begon als broodjessmeerder op de afdeling openhartoperaties.

Arjan Spit p zijn bureau staat nog een Sinterklaas-surprise. Het is r ^ B V een pop met toga en baret, on8W8IWIMI de plaats van het gezicht zat een vraagteken, maar een collega van de faculteit Godgeleerdheid heeft er een foto van Reinders overheen geplakt. Het is officieel nog niet helemaal rond, maar Hans Reinders (43) wordt de nieuwe hoogleraar ethiek voor de faculteiten Theologie en Wijsbegeerte. Prof dr H . M . Kuitert krijgt zo een trouwe leerling als opvolger. Reinders was zijn student-assistent, zijn promovendus en de man die de onderzoekslijn van Kuitert voortzette na diens emeritaat. D e nieuwe hoogleraar staat overigens wel kritisch tegenover het werk van zijn voorganger: "Er zit een merkwaardige inconsistentie tussen zijn theologie en zijn verhaal over ethiek." Reinders, nu nog universitair hoofddocent aan de vu, is waarnemend voorzitter van de Vereniging Vluchtelingenwerk Amsterdam en zoekt regelmatig het publieke debat op, vooral in het dagblad Trouw. Onderwerpen: de hypocrisie van moraliserende politici - 'de staat krijgt de burgers die ze verdient' -, de rechtvaardiging van de Golfoorlog, het euthanasie-vraagstuk, en het experimenteren met menselijke embryo's. Over dat laatste thema schreef hij onlangs ook een boek, Ds bescherming van het ongeboren leven. Daarin analyseert hij de vastgelopen discussie over de vraag of het gebruik van embryo's voor onderzoek gerechtvaardigd is. Ja, zegt Reinders daar zelf op, in principe mag dat, als de behandeling van zieken daarmee gebaat is. Maar tegelijkertijd moeten we beseffen dat de morele status van een embryo hoog is: voor Reinders staat voorop dat vanaf de bevruchting 'het vermogen mens te worden' aanwezig is.

Arbitrair In de ethische literatuur bestaat een tendens om experimenten met ongeboren leven te aanvaarden tot een bepaalde leeftijdsgrens. Reinders vindt dat zo'n grens niet moet verhullen dat het gebruik van jongere embryo's ook een morele prijs heeft. Er is volgens hem geen objectieve grond voor het trekken van die grens. Direct na de bevruchting; het moment dat in de baarmoeder innesteling plaatsvindt; als het zenuwstelsel zich ontwikkelt: dat zijn allemaal arbitrair momenten. De enige recht^ vaardiging voor het trekken van juist die grens, is dat de diverse partijen het daarover eens zijn geworden. Het katholieke standpunt, verwoord in het pauselijke geschrift Donum Vitae, pre-

Nico Boink AVC/VU

tendeert wel objectiviteit te bieden, maar volgens Reinders gaat het om een quasi-wetenschappelijke redenering, die onhoudbaar is. Reinders richt zijn meeste aandacht momenteel op een ander veld van de gezondheids-ethiek, de zorg voor zwakzinnigen en gehandicapten. De ethische vragen die daar spelen analyseert hij niet alleen van achter het bureau. Regelmatig bezoekt hij zelf de tehuizen. Als adviseur van een aantal ethische commissies, maar ook om een paar dagen te werken. "Wat ik dan doe? Afwassen en eten voeren. Kijken hoe het is." Die ervaringen verbinden voor Reinders het wetenschappelijke werk met vragen uit de praktijk. "Ik voel dat op het moment dat ik voor mensen uit het veld sta te praten. Het wordt ook gewaardeerd, ze zien dat ik iemand ben die weet waarover hij het heeft. O m het maar plat te zeggen: die heeft wel eens een zwakzinnige van dichtbij gezien." Bij zijn vervangende dienstplicht deed Reinders al ervaring op met de gezondheidszorg. Hij werkte op de hart-afdeling van het Dijkzigt-ziekenhuis. "Ik kwam er als broodjessmeerder, maar toen ik wegging ftmctioneerde ik als verpleger." D e keuze voor embryo-research en zwakzinnigen2org noemt Reinders strategisch. Hij wil het terrein van de ethiek verbreden. De liberale samenleving probeert morele kwesties vooral op te lossen door het toepassen van een 'pacificatie-ethiek'. ^~ R fe p"'

n ethische commissies, die meestal de bedcftling hebben over een overheidsregeling te adviseren, zijn weliswaar de verschillende levensbeschouwelijke stromingen vertegenwoordigd, maar om tot een consensus te komen doen de deelnemers zo min mogelijk een beroep op die levensbeschouwing. 'Vermijden wat verdeelt', noemt Reinders die strategie in zijn boek. Concreet proberen bijvoorbeeld in de Gezondheidsraad protestanten, katholieken en humanisten het eens te worden over een regeling rond embryo-experimenten, door zo min mogelijk argumenten vanuit h u n eigen levensbeschouwing te gebruiken. D e ethiek moet 'op eigen benen kunnen staan'. In Nederland is Kuitert een belangrijk pleitbezorger van deze manier van ethiek bedrijven. Hét voorbeeld van de werking van dit systeem is de regeling over euthanasie. Door euthanasie op te vatten als 'levensbeëindiging op uitdrukkelijk verzoek' wordt niemand opgescheept met een levensbeschouwelijke opvatting die hij niet deelt. Reinders noemt dit een 'gouden greep'. Maar hij ziet ook de beperktheid van dit systeem van redeneren: het werkt alleen wan-

neer de mensen om wie het draait inderdaad autonoom zijn en voor zichzelf kunnen opkomen. En dat is bij embryo's en zwakzinnigen niet het geval.

die persoon. Ziekte is iets accidenteels, een dokter hoeft zich niet af te vragen wat voor soort persoon hij voor zich heeft."

U zegt eigenlijk dat er in bepaalde gevallen geen sprake kan zijn van autonome ethiek, dat levensbeschouwing een rol móet spelen. Neemt u daarmee afstand van Kuitert?

hl de discussie rond de bijzondere hoogleraar medische ethiek van de Lindeboomleerstoel was een argument dat de gewone hoogleraar ethiek het orthodoxe imago van deze persoon zou moeten compenseren. Hoe gaat u straks om met uw collega Douma van de Lindeboom-leerstoel? Wilt u daar een tegenwicht tegen bieden?

"In zekere zin wel. Voor het type ethiek-opvatting dat Kuitert representeert, is het gegeven van de levensbeschouwelijke pluraliteit een * primair feit. Dat impliceert dat als je publieke regelgeving wilt rechtvaardigen, consensusvorming de belangrijkste opgave is. Dat vind ik een zeer legitiem uitgangspunt, maar daarmee reduceer je de ethiek tot de laatste stap, vlak voor het moment dat de wetgever zich ermee bemoeit. Het is dan vooral een praktisch probleem, terwijl de morele oordeelsvorming veel eerder begint. Als ik over morele vragen nadenk heeft dat te maken met mijn opvattingen over wat de mens eigenlijk is." "De vraag is of je dat soort fundamentele overwegingen in de publieke discussie kunt gebruiken. Gegeven de levensbeschouwelijke pluriformiteit kun je er zeker van zijn dat je in grote problemen komt als je het doet. Dat is de reden waarom Kuitert het christendom buiten de moraal wil houden. Ik ben buitengewoon terughoudend om daar afstand van te nemen, maar ik probeer wel aannemelijk te maken dat je de m o rele discussie kan verbreden, dat je die niet hoeft te beperken tot de laatste stap. Want dan gaat het er alleen om: hoe moeten we het regelen?" "De geneutraliseerde ethiek heeft op het tertein van gehandicapten-zorg als paradigmatische vraag: mogen begeleiders die handboeien omdoen? Mogen ze mensen in de isoleercel gooien? Met die morele principes rond vrijheidsberoving, kan de liberale staat wel overweg. Maar wat is de betekenis van mensbeelden, van taakopvattingen, in het proces dat aan dit soort conflicten voorafgaat? Voor een deel probeer ik, zeker in de zwakzinnigen-zorg, de rolopvattingen van de hulpverleners, de persoonlijke identiteiten boven tafel te halen, als ethisch relevante zaken."

Zijn die hulpverleners daar gevoelig voor? "Zeker, absoluut. Een groepsleider in een tehuis voor verstandelijk gehandicapten kan bijna geen dag om de vraag heen hoe hij tegen zijn bewoners aankijkt. Dat komt omdat die handicap niet iets accidenteels is ten opzichte van

"In die termen heb ik er nog niet over gedacht. Ik ben bij zijn inaugurele oratie geweest, en heb hem van harte welkom geheten. Een van de aardige kanten van mijn boek was dat ik van uiterst links tot rechts - als dat relevante termen zijn - complimenten heb gekregen. De reactie was dat ik schreef op een manier dat je je niet in een hoek gezet voelt." Behalve de katholieken dan. (Lacht) "Ja, dat is waar, daar ben ik inderdaad wat plagerig geweest. Maar ik ben er niet de persoon voor om als D o u m a zus roept, dan meteen zo te roepen. Maar sommige dingen moeten ze niet doen. Dus toen de Nijmeegse professor Klijn in Trouw een artikel publiceerde waarin hij de euthanasiepraktijk van de nazi's vergeleek met de denkwijze van Kuitert, dacht ik: ' N u pak ik h e m . ' "

Rooms-katholiek

een aantal zaken fundamenteel oneens waren. Ik was - God betere het - vier- • dejaars student, maar had toch het lef. Ik was toen geïnspireerd door de Barthiaanse theologie en dat stond haaks op wat je bij Kuitert te horen kreeg. In mijn omgeving was het taboe om over geloven te praten in termen van menselijke ervaring. Het ging absoluut niet om de vraag wat G o d te maken heeft met je dagelijkse bestaan. Gaandeweg is Kuitert voor mij persoonlijk heel belangrijk geworden en ben ik zijn bezwaar tegen dat type theologie gaan inzien. Dat pleit heeft hij voor mij niet in de collegezaal gewonnen, maar doordat ik merkte dat in mijn eigen kerk de mensen met die mooie theologisch taal niets konden. Als het geloof niet verbonden is met onze eigen ervaringen, waar gaat het dan nog over?" "Ik heb het niet eerder besproken met Kuitert, maar er zit een merkwaardige inconsistentie in zijn verhaal. Als theoloog is hij erop uit om het geloof zodanig bespreekbaar te maken dat je niet eerst hoeft te geloven om te snappen waar het over gaat. Volgens mij zou je dat ook in de ethiek kunnen doen." Kuitert houdt een schotje tussen ethiek en levensbeschouwing, u haalt dat weg. "Dat schotje is niet principieel van aard, en dat heeft hij er naar mijn smaak te veel van willen maken. Het is praktisch van aard." Hl] zal wel blij zijn dat u hem gaat opvolgen?

Hoe belangrijk is Kuitert voor u geweest? "Ik ben van huis uit geen gereformeerde jongen. Ik had als theologiestudent ook nooit problemen met het vak dogmatiek. Wij moesten Berkouwer lezen, ik vond dat wel leuk, maar veel van mijn medestudenten gingen over h u n nek, die hoorden h u n vader en h u n doWat is uw kerkelijke achtergrond dan wel? "Mijn vader was roomsI katholiek, op de manier dat katholieken in het zuiden dat zijn. Mijn moeder was van prote' stantse huize, maar op een eigen manier. Ze was een tijd koster van een gereformeerde kerk, zette daar op zondagmorgen de spullen klaar en sprong dan om vijf voor tien op de fiets om in de rooms-katholieke kerk de mis te gaan zingen." "Kuitert moet nog een vreselijk pedant briefje van mij hebben, waarin ik solliciteerde als student-assistent en waarin ik er gewag van maakte dat wij het over

"Tegenover mij was hij zeer enthousiast."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen