Ad Valvas 1993-1994 - pagina 403

PAGINA r

AD VALVAS 3 1 MAART 1994

i k snap niet dat we zo braaf zijn' Medisch assistent: boeten voor een prachtig vak Terwijl Nederland discussieert over drastische verkorting van de arbeidstijd, is voor de geneeskundeassistenten een werkweek van meer dan zestig uur nog heel gewoon. Het nieuwe werktijdenbesluit voor de basisartsen komt moeizaam van de grond en een vergelijkbare regeling voor coassistenten wordt zelden of nooit toegepast. "Je stompt af en opeens ben je net zo afstandelijk als de anderen."

Marcel Wiegman Langzaam krijgt het 'rare medische wereldje' haar te pakken, vreest co-assistent Karen Kruijthof. Ze werkt dagelijks zo'n elf uur achter elkaar in het ziekenhuis, met af en toe pieken van negentien uur, soms met twee maal een half uurtje slaap per nacht. "Ik heb wel eens het idee dat je bewust wordt uitgeput, om je ontvankelijk te maken voor de heersende groepsnormen onder artsen", zegt ze. "Door het vele werken heb je ook nauwelijks meer contact met mensen buiten het ziekenhuis." Wie arts wil worden is na het doctoraalexamen geneeskunde nog lang niet uitgestudeerd. Voordat het predikaat 'basisarts' binnen is moeten er eerst twee jaar co-schappen worden gelopen in verschillende medische disciplines. Daarna volgt nog de echte rat race om een opleidingsplaats voor specialist of huisarts. Wie het haalt wordt agio (assistent-geneeskundige in opleiding). Voor de rest blijft met enig geluk een plekje over als agnio (assistent-geneeskundige niet in opleiding).

OpofTering Al jaren klagen diverse belangenverenigingen over de lange werktijden voor de assistenten. Grootste boosdoeners zijn de specialismen chirurgie, verloskunde en interne geneeskunde, vooral in de niet-academische, perifere ziekenhuizen. De protesten hebben mmiddels geleid tot nieuwe regelingen voor arts-assistenten (het werktijdenbesluit voor Geneeskundigen en Verloskundigen) en co-assistenten (het werktijdenbesluit voor Verplegings- en Verzorgingsinrichtingen). De laatste regeling is vrijwel onbekend en wordt zelden toegepast. Ook zoiets eenvoudigs als een stageovereenkomst, waarin de meest elementaire arbeidsvoorwaarden zijn opgenomen, bestaat voor de co-assistenten nergens. "De enige overeenkomst die we hebben is de collegekaart", zegt Kruijthof, die namens de co-raad van de vu actief is in het Landelijk Overleg Co-Assistenten (LOCA). "De werktijden zijn niet bespreekbaar met de ziekenhuizen, het interesseert ze domweg niet hoe lang we werken. En van veel specialisten hoor je dat je niet zo moet zeuren. Arts worden IS een roeping, vinden ze. Daar moet je ]e volledig voor opofferen, net zoals zij dat hebben gedaan toen ze jong waren."

Ook Colette van Dooren, binnenkort in opleiding voor huisarts, had slechte ervaringen als co-assistent. Tijdens één co-schap moest ze om de dag een nachtdienst draaien met soms slechts een paar uurtjes rust tussen twee 36uursdiensten. Als agnio ging het iets beter, maar echt normaal werden de werktijden nooit. "Op papier werkte ik keurig veertig uur per week, maar in werkelijkheid was het veel langer." Een nachtdienst van vijf uur 's middags tot acht uur 's ochtends beschouwde het ziekenhuis als acht uur werk en zeven uur rust. "Terwijl je maximaal drie uur in bed kon liggen zonder echt te slapen."

Slaapgebrek "Onverantwoord voor het werk dat wordt gevraagd", wijst psychofysioloog dr G.A. Kerkhof van de vakgroep fysiologie en fysiologische fysica in Leiden op het gevaar van dit soort werktijden. Het grootste probleem is het werken in de nacht, legt hij uit. "Onze biologie is daar niet op ingesteld. Als je daar de vermoeidheid door het lange werken bij optelt ontstaat een cumulatief slaaptekort, zeker als hetzelfde patroon zich dagen achter elkaar herhaalt." Het voornaamste gevolg is het ontstaan van maag/darmklachten. Irritatie, nervositeit, geheugen- en concentratieverlies nemen een goede tweede plaats in. Dat kan van invloed zijn op het presteren van de assistenten. "Je kunt het vergelijken met het gebruik van een kleine hoeveelheid alcohol", zegt Kerkhof. "Als mensen te weinig slapen worden ze minder kritisch, vatten ze alles wat makkelijker op. Je krijgt moeite om de motivatie voor het werk te blijven opbrengen." Vaak worden dit soort waarschuwingen in de medische wereld terzijde geschoven, is de ervaring van Kerkhof. Er wordt dan gewezen op de grote veerkracht van de assistenten door hun jeugdige leeftijd en extra motivatie. En toegegeven: het is niet precies te zeggen hoe groot het aandeel van vermoeidheid is in de uiteindelijke prestatie. Bij unieke gebeurtenissen als een moeilijke operatie is dat waarschijnlijk zelfs zeer gering. "Maar assistenten doen ook veel routinewerk, zoals het toedienen van medicijnen." Een kleine afleesfout kan daarbij fatale consequenties voor de patiënt hebben. Van Dooren kan die mening delen. "Vooral 's nachts loop je echt op je ruggemerg te werken. Ik was wel eens bang

dat ik mensen door elkaar haalde. Of slordig werd bij de diagnose. Soms observeer je niet meer goed. Dat vind ik eng." Meestal belde ze in zo'n geval de 'achterwacht', de specialist die in geval van nood uit bed getrommeld kan worden. Als die niet wilde komen, wreef ze hem onder de neus dat de patiënt het misschien niet zou halen. "Dan is de verantwoordelijkheid in ieder geval gedeeld. Maar als iemand dood gaat, vraag je je toch af of je het beter had gedaan wanneer je niet zo moe was geweest."

Werktijdenbesluit Voor de arts-assistenten bestaat sinds februari vorig jaar een werktijdenbesluit waarin een gemiddelde werkweek van 48 uur is geregeld, inclusief de tijd die nodig is voor de opleiding. Verder zijn er voorschriften in opgenomen over nachtarbeid, pauzes, rusttijden en bijzondere diensten. De ziekenhuizen kregen 46 miljoen gulden om extra assistenten in dienst te nemen. De resterende gaten in de dienstroosters moeten ze zelf dichten door verhoging van de efficiëntie. Dat komt vooral neer op het weghalen van allerlei niet-medische klusjes bij de assistenten. De maatregel is nog altijd omstreden. De voorschriften zouden zo rigide zijn dat het maken van passende dienstroosters onmogelijk wordt, vooral in de kleine perifere ziekenhuizen. Volgens sommigen worden de patiënten de dupe van de toename in 'overdrachtsmomenten' en de beroepsverenigingen klagen dat er onvoldoende tijd rest voor de opleiding. Vooral de chirurgen vrezen dat er in een normale werkweek te weinig 'snijtijd' overblijft. Het beschikbaar gestelde geld voor uitbreiding van het personeel zou bovendien een lachertje zijn. En ook veel assistenten zijn niet happig op de nieuwe regeling. Ze werken weliswaar minder lang, maar krijgen tegelijkertijd meer diensten, ook in de weekends. Bovendien gaan ze in inkomen achteruit. Volgens R.N. Griffioen van het Nationaal Ziekenhuisinstituut (Nzi) is uitvoering van het werktijdenbesluit echter ook een kwestie van cultuur. "Het is niet niks als er nooit een regeling heeft bestaan." Organisatie-adviseur Ben Goes van Goes Consult sluit daarbij aan: "Er is in het verleden weinig aandacht besteed aan de arbeidsorganisatie. Men moet erg wennen aan het idee

dat je ook bedrijfskundig tegen het medische werk aan kunt kijken. Wat dat betreft moeten er nog heel wat ogen worden geopend." Beiden zijn betrokken bij een project voor het invoeren van nieuwe dienstroosters, onder andere in opdracht van de Vereniging van Academische Ziekenhuizen (VAZ) en de Landelijke Vereniging van Artsen in Dienstverband (LAD) . Over de resultaten zijn ze hoopvol. Veel directies zouden al een eind op weg zijn met het werktijdenbesluit. Toch maakt vooral Goes nog zo zijn kanttekeningen. "In veel ziekenhuizen lijkt het enthousiasme minder te worden, niet op de laatste plaats bij de assistenten zelf." Volgens hem is het grootste probleem op dit moment dat de assistenten vaak niet weg kunnen als een dienst officieel is afgelopen. "Een arts zal nooit een behandeling afkappen, louter en alleen omdat het vijf uur is geworden." Werken in het ziekenhuis vraagt om flexibiliteit, denkt Goes, terwijl de nieuwe regeling vooral wordt ervaren als een strak keurslijf. "Mijn grote angst is dat daardoor schaduwroosters ontstaan, naast de officiële roosters voor de arbeidsinspectie. Alle winst is dan in één klap verloren."

Topsport Ook Bernard Groot van de Landelijke Belangenvereniging voor Basisartsen (LBB) heeft zijn twijfels. Van echte excessen hoort hij weliswaar niet vaak meer, maar ideaal is de situatie volgens hem nog lang niet. Vooral de maatschappen, die veel assistenten uit de kleine perifere ziekenhuizen in dienst hebben, zouden nog voor grote problemen zorgen. "Van veel roosters klopt nog altijd weinig en goede werkbeschrijvingen zie je maar zelden." Bovendien bestaat volgens hem het gevaar dat allerlei klusjes op de co-assistenten worden afgewenteld. "Zo wordt ze duidelijk gemaakt wat hun plaats is. Dan kunnen ze vast wennen aan het idee dat specialiseren topsport is." "De smeerlapperij is dat de ziekenhuizen allerlei trucs uithalen om formeel aan de regeling te voldoen", zegt Van Dooren. En ook al is er een rooster, er wordt toch verwacht dat je een paar uur langer blijft, heeft ze gemerkt. "De ziekenhuizen vinden dat ze genoeg hebben gedaan, we mogen gewoon de komende tien jaar niet meer zeuren. Specialisten denken vaak dat artsen geen normale

mensen zijn en maken grapjes dat het assistentschap tegenwoordig net betaalde vakantie is."

Intimidatie Rest de vraag waarom de assistenten zelf zo wemig van zich laten horen. Volgens Kruijthof zijn er klachten genoeg. Het meeste blijft echter 'bij de koffieautomaten hangen'. Zelf is ze bereid zover te gaan als een stiptheidsactie, zolang de patiënten er maar niet het slachtoffer van worden. "Maar als ik eerlijk ben zit dat er met in. Men deinst al terug voor het versturen van een persbericht. De mentaliteit is toch: we houden het onder ons." De angst voor represailles is bovendien groot. "Als iemand te veel kritische stukjes schrijft, wordt het moeilijk om aan een opleidingsplaats te komen", zegt Kruijthof. Bij een beoordeling kreeg ze zelf al eens de waarschuwing dat ze moest oppassen, omdat ze naar brutaliteit neigde. "En toch snap ik soms niet waarom we zo braaf zijn." Van Dooren heeft wat dat betreft al het een en ander meegemaakt: "Ik nam in het begin samen met een collega het voortouw. Hij was iets minder tactisch, ging bijvoorbeeld de confrontatie aan met een chirurg als die in zijn eentje zat te eten in de kantine. In zijn proeftijd werd hij ontslagen, zonder opgaaf van reden. Dat was pure intimidatie. Ik ben er vreselijk van geschrokken. Omwille van zijn verdere carrière hebben we met de publiciteit gezocht, maar ik had het liefst iedere krant in Nederland opgebeld." De vakbondsleider van het ziekenhuis, werd Van Dooren genoemd. "De coördinator ging me ontlopen. Hij is opgelucht dat ik nu weg ben." Andere assistenten hielden meestal hun mond dicht. Ze vreesden voor htm verdere carrière, terwijl zij voor haar aanstelling als agnio al zeker was van een opleidingsplek voor huisarts. "Bang hoefde ik dus niet te zijn en ik heb me ook nooit ergens in hoeven te likken." Toch blijft ze zich storen aan de gelatenheid om haar heen: "Je hebt een prachtig vak gekozen en daar moet je dan ook maar voor boeten. Dat is de gedachte die de assistenten parten speelt." (HOP)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen