Ad Valvas 1993-1994 - pagina 263

UARI Il cl v l VAALL V A S 2 0 J ANUARI 1 9 9 4

PAGINA 7

Wetenschappers zijn huiverig voor de pers nderzoek naar de ethiek van het populariseren eldkai ichtzei e in Orion n sterl en in laal

oeten onderzoekers eewerken aan het tpulariseren van etenschap? Veel ï WO O I :oond( stenschappers zijn daar eeideipiverig voor, uit angst ar onzorgvuldige media . o p v« Europ I de sociale controle van de*g( i»i collega's. En voor dr ap Willems is het bekend ken van mooie sultaten nog niet inoeg. "Ook als het n dezi iderzoek mislukt is dat [lemeipiangrijke informatie Hij and. I de ideeën van jnale ammi derzoekers, voorlichters liging; :op­ journalisten over het fs bui­ pulariseren van ;gen­ ru­ tenschap in kaart i daarl engen. imers

Ze zoeken naar de misstap en daar pak­ ken ze je op." Behalve onderzoekers, voornamelijk biologen, wil Willems voor zijn studie ook journalisten en voorlichters naar h u n opvattingen over popularisatie vra­ gen. "Voorlichters zijn nu vaak hts mas­ ter's voice, maar mag je als voorlichter ook zelf dingen naar buiten brengen? Ben je als journaliste verantwoordelijk voor wat je aanricht, ook als je netjes het verhaal van de wetenschapper hebt opgeschreven? Ik heb zelf een keer meegemaakt dat een artikel over kan­ keronderzoek, dat ik vooraf keurig had laten lezen aan de wetenschapper, toch onrust veroorzaakte bij een patiënten­ vereniging. Ben je daar verantwoorde­ lijk voor als journalist?"

ï"> /g.^; V

"^.

•iSü-

•T

Maatschappelijk ongewenst

4 ^ iiiwimiiii iim^iipon

/

'V',

ook ;taan nnenl 'an del hoge­| uist z i opge­ Arjan Spit Ket populariseren van wetenschap is in. D e wetenschaps­ en techniekweek wbrdt een steeds groter spektakel, kran­ [ten en tijdschriften hebben iedere week h u n wetenschapsbijlagen, en de tv­kij­ ker krijgt momenteel elke woensdag 'een rondje DNA' gepresenteerd. Tege­ lijkertijd vragen ethische discussies over wetenschap en techniek de aandacht: mag de genetisch gemanipuleerde stier Herman nu wel of niet, moeten er grenzen komen voor in­vitrobevruch­ ting, of moet iedere vrouw zelf maar weten of zij op haar zestigste nog een kind wil krijgen. Van verschillende kan­ ten, onder andere uit de politiek, is er behoefte de discussies over wetenschap en techniek meer te structureren. Het populariseren van wetenschap blijft vooralsnog buiten dat ethische debat. Het grote publiek is echter wel aange­ ïntien veezen op de media of voorlichting om ading öh de hoogte te blijven van de ontwik­ lingen in het onderzoek. Universitei­ n en onderzoeksorganisaties bena­ kken dat popularisering belangrijk IS. O ok de normatieve kanten van het ssfeld populariseren moeten daarom in het jublieke debat aan de orde komen, IS ex­ ,dt dr Jaap Willems. Zijn weten­ ototot :happers verplicht mee te werken aan en tot |et populariseren? In welk stadium van et onderzoek moeten ze naar buiten eden? Moet een voorlichter ook over islukt onderzoek berichten? Hebben umalisten te veel ontzag voor onder­ ekers? Willems, die zelf het populari­ ren van natuurwetenschap doceert ,n de Vrije Universiteit en de Katho­ ,eke Universiteit Nijmegen, start met

pzi) lateri­ istallei les af­

ament28 febr»

Dr Jaap Willems: 'De wetens chapper moet een gewoon mens worden,

Nico Boink - AVC/VU

een werkgroep van beide universiteiten een onderzoek naar de ideeën van we­ tenschappers, voorlichters en journalis­ ten over deze vragen. M e t een afslui­ tende studiedag moet dat een aanzet tot de discussie zijn. D e Vereniging van de v u steunt het project met 32.000 gul­ den.

Eenrichtingsverkeer Willems heeft zelf over een aantal van de ethische vragen rond popularisatie al duidelijke ideeën. Volgens hem zou het voor wetenschappers vanzelfsprekend moeten zijn om mee te werken aan het begrijpelijk maken van h u n onderzoek. Het publiek stelt de wetenschappers in staat om kennis te vergaren, en heeft er vervolgens ook recht op dat die kennis gedeeld wordt. E e n gevaar hierbij is dat er alleen maar sprake is van eenrich­ tingsverkeer: de wetenschapper laat vanaf eenzame hoogte weten wat de fantastische resultaten van het onder­ zoek zijn en het publiek luistert lijd­ zaam toe. Zo kan populariseren de kloof tussen wetenschap en publiek eer­ der vergroten dan overbruggen. Wil­ lems, ook voorzitter van de Vereniging Wetenschap en Samenleving, wil juist dat het wetenschappelijk onderzoek minder als iets bijzonders wordt gezien, hij wil de wetenschap ontmythologiseren. "Je maakt de wetenschap gewoon door niet alleen het resultaat bekend te maken, maar ook te laten zien hoe je als onderzoeker werkt, met je twijfels, met

je keuzemomenten. D a n verminder je de afstand tot het publiek. D e weten­ schapper moet een gewoon mens wor­ den, net als de bakker en de ambte­ naar." Als het publiek meer inzicht krijgt in het werk van de wetenschapper, hoopt Willems dat mensen het onderzoek ook beter kunnen beoordelen. "De bood­ schap moet niet alleen zijn 'We hebben een leuk stofje gevonden, samenleving doe er wat mee', maar: 'Is het wel goed waar we als wetenschappers mee bezig zijn?' Laat de burger meedenken over wat de wetenschap moet doen. Daar bestaat uiteraard weerstand tegen bij wetenschappers, want het is h u n werk waar mensen zich mee gaan bemoei­ en."

iet O KF is ingesteld in 1987 en be­ Boeld voor projecten die gericht zijn op perbetering van de kwaliteit van het on­ perwijs. D e v u kreeg tussen 1988 en 1992 vijf miljoen gulden van het Rijk |voor dat doel. In 1992 heeft het college van bestuur besloten het fonds te laten bestaan en er uit de algemene middelen Ijaarlijks een half miljoen gulden voor

vrij te maken. Belangrijk argument daarvoor is de grote overeenkomst tus­ sen de doelstellingen van Noblesse Oblige en het streven naar verbetering van de kwaliteit van het onderwijs. Voorwaarde voor een bijdrage uit het O K F is onder meer dat een project de normale draagkracht van een faculteit of dienst te boven gaat. Verder moeten er middelen zijn om de effecten van het project op de kwaliteit van het onder­ wijs na afloop te kunnen behouden. Dit jaar zal een deel van het fonds be­ schikbaar worden gesteld voor projec­ ten die een duidelijk innovatief karakter hebben. Daarnaast zal het college van bestuur een aantal projecten initiëren. Dat gebeurt vooral op faculteiten die achterlopen bij de kwaliteitszorg van het onderwijs, of die een extra stimu­

wetenschappers is de angst daarvoor groot. Je zou zeggen dat jongeren open, makkelijker zijn, maar je ziet in de praktijk dat vooral de ouderen, die zich wetenschappelijk hebben waargemaakt, gaan populariseren. Die kunnen zich dat permitteren. O nder jonge weten­ schappers is er een zelfcensuur om naar buiten te treden. Dat wordt ook afge­ dwongen door de ouderen, want je moet eerst op wetenschappelijk niveau iets presteren. Dat is een normatieve zaak: mag je als hoogleraar je Aio's af­ schermen? O ok uit jaloezie is de sociale controle sterk. Jij treedt ineens naar buiten toe en staat in de schijnwerpers, terwijl je collega misschien wel net zo interessant onderzoek doet. Hij gaat dus extra kritisch jouw verhaal lezen.

His master's voice Onderzoekers hebben verschillende re­ denen om huiverig te zijn voor meer openbaarheid over het onderzoek. Veel wetenschappelijke tijdschriften accepte­ ren artikelen niet wanneer de onder­ zoeksresultaten al in een populaire vorm zijn verschenen. Willems zegt ook diverse wetenschappers te kennen die contacten met journalisten uit de weg gaan. "Ze hebben een keer de ervaring opgedaan dat iets verkeerd in de krant komt. Televisie en radio zijn nog bedr­ eigender. Maar ook de controle van collega's is bedreigend. Je collega­we­ tenschappers lezen mee, die controle­ ren je direct. Met name onder jonge

inderwijskwaliteitsfonds moet leeg 'aculteiten e n d i e n s t e n k u n n e n t o t m a a r t a.s. a a n v r a g e n i n d i e n e n oor s u b s i d i e s u i t h e t O n d e r w i j s­ aliteitsfonds ( O K F ) v a n d e v u . I n at fonds zit m o m e n t e e l r u i m z e v e n jon. N a d a t d e afgelopen j a r e n s t e e d s inder g e l d is a a n g e v r a a g d dan­ er o o r b a n d e n w a s , zijn d e regels v o o r ;oekenning v a n s u b s i d i e s v e r r u i m d .

de bakker en de ambtenaar'

Journalisten en voorlichters zouden vol­ gens Willems kritischer moeten zijn op het werk van wetenschappers. Ze zou­ den bijvoorbeeld meer moeten berich­ ten over mislukt onderzoek. Er is nu te veel sprake van een positieve selectie. "De wetenschapper zelf moet ter dis­ cussie gesteld worden. Waarom maakt hij die keuzes in het onderzoek? Welke religieuze, maatschappelijke achter­ gronden spelen mee, welk eigenbelang speelt mee? D e journalist moet een kijkje in de keuken krijgen, ook als het onderzoek net begint. O ok als het mis­ gaat is dat belangrijke informatie. N u bestaat bij mensen het beeld van de we­ tenschap als oplossing van alle proble­ men. Milieu­problemen? D e weten­ schap vindt wel iets. Maar misschien is dat helemaal niet zo." Uiteindelijk hoopt Willems dat het pro­ ject bijdraagt tot een wetenschap die dichter bij het publiek staat. D e actie­ groep moet terwijl het onderzoek loopt al een stem hebben en niet alleen pro­ testeren tegen het eindresultaat. "We­ tenschappers beslissen autonoom, in kleine groepjes, welk onderzoek ze gaan doen, welke problemen ze aan willen pakken. Maar ze gaan misschien wel kanten op die maatschappehjk helemaal niet gewenst zijn. IVF, biotechnologie, het is misschien wel wenselijk, maar n u bepalen wetenschappers dat onderling. We moeten naar een situatie waarin de samenleving daar ook over kan naden­ ken."

lans kunnen gebruiken bij vernieuwin­ gen. Als bijlage bij de brief die het college over het O KF heeft rondgestuurd, is een oproep meegestuurd van de PKV­fractie in de universiteitsraad. D e raad heeft een korting op het O KF tegengehouden. Als er dit jaar opnieuw minder aanvra­ gen worden ingediend dan het fonds zou kunnen dragen, is die actie zinloos geweest. D e PKV roept daarom met name studenten op om samen met het wetenschappelijk personeel op zoek te gaan naar de zwakke plekken in het on­ derwijsaanbod, en aanvragen in te die­ nen voor de verbetering daarvan. (BR)

Handboek zonder naslagwaarde Het Handboek w etenschaps­ en technologievoorlichting van dr Jaap Willems en drs Egbert Woudstra is volgens de uitgever een 'onmisbaar naslagwerk'. Ik kan me niet voorstellen dat enige voorlichter het na lezing nog een keer uit de kast zal halen, want de naslagwaarde ervan is nihil. H e t boek bevat diverse verdienstelijke overzichtsartikelen en saaie theoretische verhandelingen over (wetenschaps­) communicatie, maar voor de dagelijkse

Interessant zou ook een persoonlijk relaas zijn geweest over de builen die wetenschapsvoorlichters zich kuimen vallen. Dit komt nu alleen aan de orde in een ondoordringbaar filosofisch betoog over objectiviteit. "Veel voorlichting heeft nog niet de 'robuustheid die 'deconstructie' van de boodschap kan voorkomen, en de kwestie Buck demonstreerde dit", schrijven Arie Rip en Fred Dijs in het deel 'Reflectie'. Zulke zinsneden stemmen inderdaad tot nadenken.

vooriichtingspraktijk zijn die stukken niet erg geschikt. Een uitzondering vormt de reclamebrochure die Chriet Titulaer heeft weten te slijten aan de samenstellers. In het hoofdstuk 'Video multimediaal' maakt Titulaer van de gelegenheid gebruik om uit de doeken te doen wat het kost om bij zijn bedrijf een video te laten maken. Dergelijke persoonlijke ontboezemingen waren op andere plekken meer op hun plaats geweest. D e Wetenschapslijn, waar burgers terecht kunnen met vragen over wetenschap, komt wel aan de orde, maar over de bevindingen daarmee wordt geen woord meegedeeld. O ok het initiatief 'Professor Post', waarbij kinderen met wetenschappers kunnen corresponderen, bUjft onderbelicht.

Wat ik ook miste in dit boek is een verhandeling over 'het persbericht', dat nog steeds de belangrijkste com­ municatievorm is waarmee voorlich­ ters in contact komen met de media. In een handboek mag je toch op zijn minst een handleiding voor het schrij­ ven van een goed persbericht ver­ wachten. Verder ontbreken adressen van belangrijke instellingen op het ge­ bied van wetenschapsvoorlichting en hebben de samenstellers verzuimd de belangrijke literatuur op dit terrein op een rijtje te zetten. D e lezer moet die nu zelf maar bij elkaar zien te sprokke­ len door de noten door te werken. (FvK) Willems, J. en Woudstra, E.: Handboek Wetenschaps Technologievoorlichting, Groningen 1993, ISBN 90 6890 467 1. Prijs 75 gulden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen