Ad Valvas 1994-1995 - pagina 127

»4

PAGINA 13

AD VALVAS 13 OKTOBER 1994

e^ m f i p t p i i

tpiriiPf

laar de tijd dat loger onderwijs lorig nocl loerig was'

Marcel Wiegman Het is een illusie om te denken dat het ooit nog goed Isomt tussen het hoger onderwijs en de overheid, zegt prof. dr RJ. in 't Veld. "De politiek is ronduit rancuneus ten opzichte van het hoger onderwijs. De overheid toont zich een structureel onbetrouwbare partner, waardoor er geen enkele garantie meer is voor een behoorlijke omgang met de universiteiten en hogescholen." Eind augustus gooide de voormalige staatssecretaris van onderwijs een nieu­ we steen in de toch al zo roerige vijver van het hoger onderwijs. "Neem nog maar een miljard meer en donder hele­ maal op", liet hij de overheid via het opinieweekblad De Groene Amsterdam­ mer weten. "Trek je maar volledig terug uit het bedrijf dat hoger onderwijs heet." Met zo'n opmerking laat je zien dat er ook andere mogelijkheden zijn dan het voortdurende automatisme van de bezuinigingen, zegt hij nu. "We moeten terug naar de ideeën van de 19de eeuw. De tijd waarin de universi­ teiten horig noch hoerig waren." In 't Veld wordt wel beschouwd als de aartsvader van het idee dat de overheid terug dient te treden uit het hoger on­ derwijs. Als directeur­generaal hoger onderwijs was hij in 1985 onder minis­ ter Deetman (1982­1989) verantwoor­ delijk voor de nota Hoger onderwijs, au­ tonomie en kwaliteit (HOAK). Daarin werd gesteld dat de vrijheid van de in­ stellingen om een eigen beleid te voe­ ren moest worden vergroot door over­ heidssturing vooraf te vervangen door kwaliteitscontrole achteraf. De HOAK­nota diende als basis voor een nieuwe wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, de WHW. Deetman wilde daarin de opleidingen verdelen over acht sectoren, waarbin­ nen de universiteiten en hogescholen vrij zouden zijn om hun onderwijs naar eigen inzicht in te richten.

Voor het hoger onderwijs heeft de overheid steeds minder geld over. Tegelijkertijd wil diezelfde overheid graag een dikke vinger in de pap houden. Of het nu gaat om de hoogte van de collegegelden, de selectie van studenten, de studieduur of de vraag welke opleidingen hogescholen en universiteiten mogen a a nbieden. Dat ka n behoorlijk wringen, vindt bestuurskundige li| 't Veld.

pf. dr Roel in 't Veld: 'De tijd voor 'Real-politik' is aangebroken' Peter Wolters - AVC/VU

terwijl de hogescholen dat recht zelfs kwijtraakten. O ok de centrale vaststel­ ling van het collegegeld werd niet losge­ laten en de cursusduur bleef voor iede­ re opleiding verplicht vier jaar. Het proces van afstandelijke besturing is slechts half gelukt, beoordeelt In 't Veld het onderwijsbeleid van de afgelo­ pen tien jaar. Toch blijkt daarin niet de angel van zijn huidige onvrede te schui­ len. Veel meer heeft hij zich gestoord aan de manier waarop het nieuwe kabi­ net de zoveelste aanslag op het hoger onderwijs heeft gelanceerd: onverhoeds en zonder enige inhoudelijke onder­ bouwing. "Het liefst zie ik de overheid natuurlijk op haar schreden terugke­ ren", zegt hij. "Maar dat is een illusie. Het is tijd voor Real­politik." En dat betekent naar zijn mening: privatise­ ring.

Van d e r Ploeg In 't Veld is niet de enige die dat thema de afgelopen tijd heeft aangesneden. Zo wil het pvdA­kamerlid R. van der Ploeg een hoger­onderwijsstelsel naar angel­ saksisch model, waarin na drie jaar een selectieve tweede fase volgt voor de beste studenten. De koopl<xachtige

vraag van studenten en werkgevers moet in dat stelsel uitmaken welke op­ leidingen er wel of niet komen. De geldschieters kunnen daarbij ook hun eisen aan het onderwijs steljen, ter­ wijl de overheid alleen nog maar hoeft te zorgen voor studies waar de markt geen belangstelling voor heeft, bijvoor­ beeld op het gebied van cultuur. Ritzen Ook de Adviesraad voor het O nderwijs pleitte onlangs voor een grotere invloed Zijn opvolger Ritzen, die de WHW uit­ van de markt. De opleidingen in het eindelijk aan de Tweede Kamer voor­ hoger onderwijs zouden volgens de legde, wilde zelfs nog verder gaan. Hij Raad een soort keurmerk moeten krij­ wenste de instellingen geheel vrij te gen, dat ­ behalve door de overheid ­ laten in hun onderwijsaanbod. O p aan­ kan worden verleend door bijvoorbeeld drang van de Kamer werd dat idee te­ ziekenhuizen, beroepsgroepen van ad­ ruggedraaid, omdat de parlementariërs vreesden voor een wildgroei van nieuwe vocaten, onderzoeksorganisaties of be­ drijven. opleidingen. De keurmerkverleners zouden zich vol­ Dat Ritzen de filosofie van het 'bestu­ gens deze opvatting ook mogen be­ ren op afstand' aanvankelijk omarmde moeien met de inhoud van een oplei­ was niet verwonderlijk. In 1987 schreef ding, onder meer omdat zij daar een hij als hoogleraar economie samen met grote financiële bijdrage aan leveren. onder meer zijn toenmalige collega's Net als bij Van der Ploeg kan de over­ mr E. Hirsch Ballin en dr A. Rinnooy Kan een brochure onder de veelzeggen­ heid zich beperken tot opleidingen de titel Naar een ondernemende universi­ waarvoor zich geen externe geldschie­ ters aandienen. teit. Daarin pleitte hij er bijvoorbeeld voor dat de universiteiten hun eigen Het is een vorm van privatiseren waar collegegeld mochten vaststellen, zelf In 't Veld zich juist niet achter wil scha­ studenten mochten selecteren en zelf ren. "Hoger onderwijs dat niet horig of mochten bepalen hoe lang de verschil­ hoerig wil zijn aan de overheid, moet lende studies zouden moeten duren. dat ook niet worden aan anderen", zegt Tijdens de afgelopen regeerperiode van hij. Er moet een stelsel komen waarin Ritzen (1989­1994) was nog maar wei­ het hoger onderwijs wordt bevrijd van nig van dit soort idealen terug te vin­ alle knellende banden, vindt hij, zodat den. De erkenning en bekostiging van het klassieke vrijplaatsidee weer de nieuwe studierichtingen werd er be­ ruimte kan krijgen. Een systeem waarin paald niet soepeler op. Universiteiten de overheid alleen nog maar een band kregen bovendien geen toestemming heeft met de studenten en niet meer om zelf hun studenten te selecteren. met de universiteiten of hogescholen.

In zo'n stelsel krijgen studenten een 'strippenkaart' met een beperkt recht op onderwijs. Die kaart kunnen ze ver­ volgens verzilveren bij opleidingen die zijn erkend door commissies van des­ kundigen. Ze moeten daar dan wel een 'realistisch', en dus veel hoger, college­ geld voor betalen. De overheid kan daarvoor compensatie bieden in de vorm van studiefinanciering. Het is een reële optie, "nu het ernaar uit ziet dat de beurzen volledig worden vervangen door leningen", denkt In 't Veld. Beslissingen van studenten slaan dan niet onmiddellijk terug op de uitga­ ven van het ministerie. Blijft de vraag of een dergelijk stelsel ook politiek haal­ baar is. Een grote meerderheid van de politici zal niet zonder slag of stoot zijn invloed op het hoger onderwijs prijsgeven. O ok een kamerlid als Van der Ploeg spreekt slechts over een gedeeltelijke privatise­ ring. Op zijn minst is dus druk nodig vanuit het hoger onderwijs zelf. Daar blijken de bestuurders echter nogal hui­ verig.

Ongelijkheid Overheidsbesturing op afstand is mooi, zegt collegevoorzitter J. Veldhuis van de Universiteit Utrecht bijvoorbeeld, "maar zowel de afstand als de besturing moeten tot hun recht blijven komen". De overheid moet de hoofdverantwoor­ delijke voor het onderwijs blijven, vindt hij, ook in financieel opzicht. "Het is heel makkelijk om te verwijzen naar Engeland en Amerika, maar de mate van ongelijkheid die daar heerst wil ik hier niet hebben. Praten over privatise­ ring gaat mij minstens drie stappen te snel. Men laat maar wat kreten los, zonder te beseffen dat zoiets helemaal niet past in de Nederlandse traditie." Zijn collega uit Delft, dr N. de Voogd vult aan: "Wat mij betreft heeft de hele discussie weinig realiteitsgehalte. Het lijkt mij ook eerder een panacee voor het afschuiven van de kosten." Nog meer vrijheid voor de universiteiten zou een schijnvrijheid zijn, vindt hij. Een imiversiteit die zijn collegegeld ver­ hoogt zou zichzelf bijvoorbeeld de das om doen vanwege de concurrentie, ter­ wijl een universiteit die het collegegeld verlaagt in de problemen komt met de financiering. Bovendien, zo stelt De Voogd, is de overheid de aangewezen instantie om de kwaliteit van het onder­ wijs te bewaken. In 't Veld is niet verbaasd over de afwe­ rende reactie van de universiteiten. De stap naar privatisering is voor de mees­ te bestuurders nogal beangstigend, be­ seft hij licht geamuseerd. "Je hebt er dan ook een ander soort bestuurders voor nodig. Mensen die zien dat onaf­ hankelijkheid ook een kans op beloning in zich draagt. Mijn voorstel is: laten we voor de komende tien jaar een expe­ riment starten met één imiversiteit, zodat iedereen zelf kan beoordelen wat de voor­ en nadelen zijn." (HOP)

Afgestudeerde in bijstand lirijgt liarder bestaan 'verwervingskosten') een kwart van het verdiende geld houden ­ met een maxi­ Wjrkloze afgestudeerden met een mum van 250 gulden. Zo konden men­ bi|tandsuitkering krijgen te maken sen, met een deeltijdbaan als tussen­ nx* strengere regels. Veel gemeen­ stap, uit de bijstand komen. t e | schrappen de mogelijkheid om Die landelijke regeling is nu opgeheven. Elke gemeente mag zelf bepalen hoe ze ni^t part­time werk wat bij te ver­ bijstandsgerechtigden weer aan het dienen. Men vindt dat er zo te veel werk probeert te helpen. En hoewel de gem gaat naar een groep die toch al discussie in veel steden nog loopt, dui­ köisnjk' is op de arbeidsmarkt. In delijk is al dat de oude bijverdienrege­ plaats daarvan gaat er nu extra geld ling vrijwel nergens overeind blijft. In na^r langdurig werklozen en men­ de praktijk bleken hiervan namelijk die bij­ of omscholingsprojecten vooral 'kansrijke' werklozen te profite­ ren die ook zelf wel aan werk konden nden. komen. 1 oktober was er een landelijke In plaats daarvan willen gemeenten vrplatmgsregeling, die bijstandstrekkers hun geld meer steken in beleid voor de stunuleerde om werk te zoeken. Wie kansarmen, zoals scholing of bijver­ bijverdiende, mocht (vaak na aftrek van dienpremies voor eenoudergezinnen. Frank Steenkamp

f

Een voorbeeld is Leiden. Daar kan nog maar een kleine groep aanspraak maken op een bijverdienregeling. Het bespaarde geld wordt gestoken in een heel scala aan premies, van honderd gulden als je veel vrijwilligerswerk doet tot vijfhonderd gulden voor allochto­ nen en analfabeten die een cursus Ne­ derlands afronden. Toch blijft er ook een 'algemene' stimulans om werk te zoeken: wie vanuit de bijstand een baan vindt, krijgt een maand uitkering ca­ deau. In Nijmegen moet de gemeenteraad de nieuwe regels nog vaststellen. Het plan is om alleen langdurig werklozen en mensen die niet full­time kunnen wer­ ken, te laten bijverdienen. Kortdurende werklozen worden dan volledig op bij­ verdiensten gekort. En een 'baanvind­

premie' gaat alleen gelden als het nieu­ we werk karig beloond is. Dat laatste vindt men in Amsterdam zelfs al te ver gaan. "Werk zoeken is een plicht, dat hoefje niet te belonen", aldus een staf­ medewerker. Men gaat vooral geld ste­ ken in scholing, vrijwilligerswerk en echt kansarme groepen. Groningen wijkt nog meer van het oude beleid af. Daar kan niemand meer een beroep doen op bijverdien­ of ver­ trekpremies. Alle aandacht gaat naar projecten om de participatie van bij­ standtrekkers te verbeteren. Voor de re­ latief kansrijken gaat het om vorming, scholing en banenpools ­ gericht op het weer vinden van betaald werk. Even zwaar tilt het Groningse bestuur aan het doorbreken van het maatschappe­ lijk isolement van de 'kansloze' bij­

standtrekkers. Daarom gaat er extra geld naar vrijwilligerswerk of sport en recreatie door deze groep. Voor hoger opgeleiden ­ die na hun af­ studeren vaak enige tijd werkloos zijn ­ betekent het nieuwe beleid in het alge­ meen dus een achteruitgang. Komen ze in de bijstand, dan zullen ze in de meeste gemeenten niet kunnen bijver­ dienen. Krijgen ze werk, dan geeft een enkele gemeente ze een premie mee. En pas als ze door langdurige werkloos­ heid zijn afgezakt tot de 'kansarmen', komen ze in aanmerking voor een om­ scholingsproject. (HOP)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen