Ad Valvas 1994-1995 - pagina 237

io VALVAS 8 DECEMBER 1994 anaff Jeciale

PAGINA 5

Een dorp rijst op uit het arcliief

JDe historicus A.Th. van Deursen eldt in binnen- en buitenland als 'een kenner bij uitstek va n de Nederlandse zeventiende eeuw. niangs verscheen een doorwrochte tudie over het Noordholla ndse 'polderdorp Graft, waarvoor hij vele jaren in de archieven doorbra cht. Vrijdag houdt hij in Leiden de blHuizinga-lezing met als onderwerp de naamgever van de lezing.

Frank van Kolfschoot en Trots nee, maar verbaasd was prof.dr i Th. van Deursen wel toen NRC 'iandekblad hem vroeg om de prestigi­ • Huizinga­lezing te houden. Vrij­ Eag spreekt de hoogleraar nieuwe ge­ Ichiedenis over het onderwerp 'Huizin­ l a en de geest der eeuw' m de Leidse Pieterskerk. "Meestal gaat de uitnodi­ Eing voor de lezing naar mensen die f en zelfstandige bijdrage leveren aan de •lederlandse cultuur, en zo'n rol ver­ uilen historici nauwelijks nog in onze naatschappi). Historici als Geyl, Rogier L Romein kozen duidelijk maatschap­ belijk positie en legden daar in hun yerk ook getuigenis van af. Tegen­ yoordig is de historicus meer iemand ; terzijde staat en toeschouwer is", tertelt van Deursen. fMinister Wijers zei onlangs m een in­ lerview dat D 6 6 een partij is zonder ge­ Ichiedenis, en daarom zo geschikt om ne maatschappij te vernieuwen. Een ivat domme uitspraak, vond ik, maar Jiet zegt wel iets over de positie die de generatie van Wijers toekent aan de ge­ fchiedenis. Dat is blijkbaar een last, vaarvan je niets kunt opsteken", zegt

Historicus Van Deursen houdt Huizinga­lezing

^an Deursen met ingehouden ergernis, pjn verbazing over de invitatie voor de ïuizinga­lezing komt ongetwijfeld foort uit bescheidenheid, want een telfstandige bijdrage aan de Neder­ ^ndse cultuur' heeft Van Deursen in­ niddels ruim geleverd. In diverse stu­ dies, in een glasheldere stijl geschreven, jieeft hij zijn geliefde zeventiende eeuw lot leven gewekt. In boeken met intri­ lerende titels als Bavianen en shjkgeu­ \en. Kerk en kerkvolk ten tijde van Mau­ pö en Oldenbamevelt en Mensen van ^km verm ogen. Het kopergeld van de 'jouden Eeuw heeft hij het bestaan van üe gewone mens in de zeventiende peuw geschetst.

iepokt i'an Deursens werk is wel vergeleken net dat van de Amerikaanse historicus pimon S chama, auteur van onder an­ Bere The Embarrassment of Riches. Die prgelijkmg vindt Van Deursen toch ninder gelukkig, omdat hij veel voor­ zichtiger te werk gaat dan S chama, die net veel bravoure verklaringen en ver­ banden zoekt terwijl hij niet echt goed vertrouwd is met de materie. ^an Deursen is gepokt en gemazeld in Öe archieven. N a zijn studie heeft hij pen tijd gewerkt bij het Bureau voor va­ perlandse geschiedenis, gehuisvest bij het Algemeen Rijksarchief "Daar zat ik pe hele dag tussen de archiefstukken en liep ik het archiefdepot in en uit. Als je pe hele dag tussen archiefambtenaren prkeert, word je erg archiefgencht." Iet was een hele overgang voor hem pm in 1967 de overstap te maken naar

Een kaart uit 1 6 3 5 van de Schermer polder

Illustratie uit 'Een dorp in de polder'

de Vrije Universiteit, waar hij lector in de algemene geschiedenis werd. "Ik vond de maatstaven voor deskundig­ heid in de archiefwereld aanzienlijk hoger dan aan de universiteit. Het eer­ ste tentamen dat ik aan de universiteit moest afnemen ging over Frankrijk m de tijd van de Restauratie. Die periode had ik sinds mijn kandidaatsexamen niet meer bestudeerd en daarom heb ik er toen gauw wat over gelezen. In de archiefwereld zou men het onver­ antwoord hebben gevonden vanuit zo'n beperkte, snel opgedane kennis actie te ondernemen."

Zeepbelasting Het laatste boek dat Van Deursen schreef, het afgelopen maand versche­ nen Een dorp in de polder. Graft in de ze­ ventiende eeuw, is onmogelijk als haast­ werk te bestempelen. De studie over het Noordhollandse dorp onder de rook van Alkmaar, is het resultaat van meer dan tien jaar archiefonderzoek. Van Deursen ploegde, soms geassi­ steerd door zijn studenten, werkelijk alle stukken door die bewaard zijn ge­ bleven in het gemeentearchief van Alk­ maar. Langzaam maar zeker rees met behulp van de kaartenbak een beeld op van het welvarende dorp dat in de ze­ ventiende eeuw zo'n drieduizend inwo­ ners had. Door ingenieuze combinatie van gege­ vens uit de eigenaardigste bronnen, zoals boedelveilingen en het register van de zout­ en zeepbelasting, is Van Deursen erin geslaagd het dagelijks leven in deze kleine, overwegend gere­

formeerde, gemeenschap te reconstru­ eren. Hij schetst de opvoeding, het hu­ weHjksleven, de beroepen, de voortdu­ rende dreiging van water, vuur en cri­ minaliteit. Van de individuele geschiedenis van de meeste zeventiende­eeuwse Grafters zijn alleen flarden overgebleven. D e tal­ loze Jan Comeliszen en Trijntjes heb­ ben meestal geleefd zonder een spoor na te laten voor histonci. Reden waar­ om Van Deursen tot twee keer toe de dichter Christian Gellert aanhaalt die de levensloop van de doorsnee mens samenvatte in: "Hij werd geboren. Hij leefde, n a m een vrouw en stierf." T o c h is Van Deursen met de nodige Grafters vertrouwd geraakt. "De men­ sen die zich het makkelijkst blootgeven zijn degenen die veel stukken achterla­ ten. S oms zijn dat mensen die aanteke­ ningen maken om aan zichzelf verant­ woording af te leggen over h u n doen en laten. Zulke mensen hebben meestal met op goede voet verkeerd met h u n medemensen. Het zijn geen conflict­ mijdende naturen. Anderen kun je re­ construeren, ook al hebben ze zelf geen regel nagelaten. Een vrouw als Anne Maertens Poes, die me in het begin op­ viel door haar rare naam, kreeg steeds meer concrete kenmerken en is tot een echte persoonlijkheid geworden. Zo ben ik er langzaam maar zeker achter gekomen welke interesses ze had, dat ze op latere leeftijd getrouwd is en een stiefdochter had. En haar naam dankte ze aan een uithangbord met een zwarte kat bij de kruidenierswinkel die ze dreef"

'<•

>• -.->-^-

"Maar veel leemtes heb ik niet kunnen opvullen. Die behoefte heb ik ook niet. Je zou een prachtige historische roman kunnen schrijven over Graft, maar dan moet je je fantasie gebruiken en gege­ vens van verschillende mensen bij el­ kaar voegen. Maar dat talent is mij niet gegeven en daarvoor ben ik ook niet aangesteld."

Dominee Van Deursen denkt zo'n goed inzicht te hebben gekregen in het zeventiende­ eeuwse Graft dat hij zich, even afgezien van het gebrek aan comfort, zonder moeite tussen de dorpelingen had kun­ nen bewegen. "Ik zou alleen niet goed weten welk beroep ik daar had moeten uitoefenen. Vermoedelijk dominee, want dat was zo ongeveer het enige m­ tellectuele beroep in die tijd." Eén bevinding heeft Van Deursen erg verrast: "Ik had gedacht dat ze vaker het mes uit de gordel zouden pakken. Op grond van de vakliteratuur zou je verwachten dat in zo'n zeventiende­ eeuws dorp meer werd gevochten. Mis­ schien was de gewelddadigheid minder omdat een deel van de bevolking regel­ matig op zee zat en zijn vechtlust aan boord van het schip uitleefde." Een dorp m de polder staat vol met cijfers en tabellen. "Als je cijfers kunt geven, moet je dat ook doen. Anders heb je als historicus geen vaste grond om op te staan. Daarin onderscheid ik mij duide­ lijk van iemand als Johan Huizinga. Zijn werk is buitengewoon arm aan ta­ bellen en statistieken. Hij is in de eerste plaats een literaire geest; iemand die

'i"'^''

Historicus prof.dr A.Th. van Deursen: 'Bij Huizinga verkeer je met deftige dames en heren, en niet met pek en t eer'

Nico Boink - AVC/VU

proza schrijft op het gebied van de ge­ schiedwetenschap. Hij zou naar mijn overtuiging ook door zijn werk met dè pen bekend zijn geworden als hij geen historicus was geweest." Van Deursen wil zichzelf liever niet ver­ gelijken met Huizinga. "Hij is een van de unieke gestalten in onze geschiedwe­ tenschap. Huizinga had een heel brede culturele basis en kon over elke vorm van hogere cultuur meepraten, ook uit eigen ervaring. S childerijen mat hij met een echte kennersblik. In Nederland's beschaving in de zeventiende eeuw schreef hij dat hij niet begreep waarom men het schilderij 'De Emmaüsgangers' zo hoog aansloeg. Dat was in een tijd dat ieder­ een nog dacht dat Vermeer het doek had geschilderd, terwijl het om een werk van de vervalser H a n van Meege­ ren ging.

Elitecultuur "Huizinga was ook erg belezen in de zeventiende­eeuwse letteren, wat veel professionele historici niet meer zijn. Als ze de werken van Vondel al h u n kast hebben staan, dan slaan ze die niet open. Huizinga heeft een mate van eru­ ditie die onder zijn tijdgenoten al uit­ zonderlijk was. Hij kon daardoor over cultuurgeschiedenis schrijven op een manier die voor anderen onbereikbaar is. Een boek als Herfsttij der m iddeleeu­ wen zal men daarom nog lange tijd blij­ ven lezen. Ook Nederland's beschaving in de zeventiende eeuw is een boek dat je nog steeds met vrucht kunt lezen, ook al is het eenzijdig. Het sterke punt van Huizinga was dat hij de elitecultuur tot in de vingertoppen beheerste, maar weinig zicht had op cultuur van iets lager niveau. Je verkeert bij hem met deftige dames en heren, en niet met pek en teer." Als de publiciteitsgolf rondom Graft en Huizmga­lezing voorbij is, gaat Van Deursen (63) zich wijden aan een boek over een oude liefde: p n n s Maurits. "Weer de zeventiende eeuw dus. Op mijn leeftijd is het nauwelijks meer te doen om voldoende vertrouwdheid op te bouwen met een andere eeuw. D a n zou ik de zekerheid moeten hebben dat ik nog tien jaar lang gezond blijf. En die zekerheid kan niemand je geven. Bo­ vendien wil ik werk afleveren dat niet alleen mijzelf maar ook anderen kan bevredigen. Ik schrijf niet voor de bu­ reaula." A Th Va n Deursen Een dorp in de polder Gra ft in de zeventiende eeuw Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 1994, ƒ49,90, ISBN 90 351 1443 4

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen