Ad Valvas 1994-1995 - pagina 137

PAGINA 7

» VALVAS 20 OKTOBER 1994

Buiten de roman heb ik de liemel niet nodig' Lezingencyclus over Harry Mulisch ter ere van lustrum Bezinningscentrum ^ijn neus is rood. Zijn pijp rool<t gezellig. Op de bank zit romancier en filosoof Harry IViulisch. "Ik ben vereerd dat de vu een aantal lezingen over mijn werk heeft georganiseerd", zegt hij, "maar eigenlijk interesseert het me niet wat anderen van mijn boek vinden."

Erno Eskens Natuurlijk steekt hij een pijp op. T o c h ruikt zijn huis, op nog geen honderd aeter van het Leidseplein, niet naar pok. Zijn tabak geurt nauwelijks. Op afel ligt de laatste Scientific American tiet nieuwtjes uit de bèta­hoek. "Dat | j n dingen die mij altijd al geïnteres­ eerd hebben, als jongen al", zegt M u ­ |sch. Het doet hem deugd dat het Be­ nningscentrum een aantal bijeenkom­ | e n organiseert over de wetenschappe­ lijke aspecten van zijn laatste roman, Èe ontdekking van de hemel. "Maar het ^ namurlijk niet mijn bedoeling ge­ weest om invloed uit te oefenen op de wetenschap. Ik heb een roman geschre­ ^ n , geen essay. De hoofdpersonen van e roman zijn toevallig geleerden zeg aar, omdat ik dat leuk vind en ik er al Wat van wist. Dat kon ik mooi gebrui­ pn. Meer niet." foor zijn laatste roman De ontdekking an de hemel verdiepte Mulisch zich in | e sterrenkunde. Op zoek naar een aede locatie voor de roman, bezocht Bj de sterrenwacht van Westerbork, vaar men met radiotelescopen de hemel afzoekt. "Ik heb een paar dagen rondgekeken. Je moet weten wat je doet. Ik sjouwde daar rond en plotse­ ling besefte ik het: de telescopen ston­ den gericht op de sterren, vlak daarvoor lagen die rails van de wagons waar de joden met sterren in zijn gedouwd en ondergronds zat het gas. Dat hoorde ik omdat een van die receptoren niet goed in balans stond. T o e n zei men 'Dat komt door die gaswinning. D a n zakt het een beetje m.' Iedereen zou het ge­ zien kunnen hebben: sterren, joden met sterren, gas eronder. Maar ik zag het, omdat ik het zelf bedacht zou kunnen hebben." De beladen geschiedenis van Wester­ bork paste perfect bij de thema's van de roman: de teloorgang van het christen­ dom, het kwaad versus het goede, de aardse hel tegenover de goddelijke hemel. Mulisch laat een aantal engelen vanuit de hemel commentaar geven op ontwikkelingen op aarde. Het ziet er niet best uit voor de mensheid. De mens heeft de moraal verloren, heeft de tien geboden uit het oog verloren en is

Harry

Mulisch: 'Je moet weten wat je doet'

Sijmen

Hendriks

f

op weg naar de ondergang. Zelfs God trekt zijn handen terug van de mens­ heid. Hij eist de tien geboden ­ het con­ tract tussen God en mens ­ terug. D e mens is 'de stenen tafelen der wet' niet waardig.

Pessimist "Je wordt er natuurlijk niet vreselijk op­ timistisch van als je naar buiten kijkt of als je de krant leest", vertelt Mulisch met een blik op het raam, "maar er is in de roman nog één engel die ons pro­ beert te redden, dan ben je toch geen pessimist? E n als je kijkt naar de Twee­ de Wereldoorlog, toen de ovens brand­ den... Zoiets is er n u niet aan de gang. D u s ten opzichte daarvan is er zelfs vooruitgang." Hij steekt zijn pijp maar weer eens aan. Naast de asbak staat een cognacglas van groot formaat vol met oude, ge­ roeste fietssleuteltjes. Mulisch verza­ melt ze. Het zijn de restanten van ge­ stolen fietsen. Dergelijke criminaliteit speelt ook een rol in De ontdekking van de hemel. Maar Mulisch heeft het boek niet geschreven om de burgerij weer moraal bij te brengen: "Welnee, je hebt wel romans die zo'n doel hebben, maar

die zijn slecht als roman. ledere roman die een bedoeling heeft die verder gaat dan alleen die roman is slecht, want dan wil men iets buiten­literairs. Dat wil de pornografie ook. Die wil dat je een orgasme krijgt. Perfect, maar om die reden geen goede literaire roman." Uiteindelijk is het schrijven van een roman niet meer dan een spel. "Je moet het opvatten als spel bij kinderen. Als kinderen spelen is dat hoogst ernstig. Dat is helemaal niet het tegendeel van ernst."

Ik En wat is het doel van het ernstige spel? "Dat jij zegt 'Dat is een goede roman'. Of nee, dat niet eens. Dat ik het zeg als die roman klaar is. Ik schrijf zo'n roman om te weten te komen wat voor een roman ik eigenlijk schrijf." En daarmee is het bedenken van een ver­ haal het beginpunt van een ontdek­ kingstocht in de eigen geest. "Ja na­ tuurlijk. S oms moet je iets bedenken. Maar als je een God bedenkt die je ver­ der helpt, is dat ook in orde, hoor." Hij zegt met enig dédain. Geloof doet hem weinig. "Ik heb dat begrip hemel van de joods­christelijke traditie ge­

Mulisch op de VU Harry Mulisch bezoekt op 9 d e ­ cember de v u . In de w e k e n daar­ voor wordt zijn werk besproken in een aantal lezingen: 20 oktober, 17.00 uur in de aula Literatuurcriticus Rob S c h o u t e n (vu) gaat in op de literaire achter­ gronden bij De ontdekking van de hemel. 27 oktober, 16.00 uur, zaal l A ­ 0 5 Lezing van C A . van S w i g h e m , emeritus hoogleraar bouwkunst van de v u . Hij gaat i n op de p r o ­ minente rol van de architectuur in De ontdekking van de hemel. Heeft de h e m e l echt iets weg van een bouwwerk v a n de architect P i ­ ranesi? 3 november, 16.00 uur, zaal l A ­ 0 5 D e Groningse a s t r o n o o m H . van Woerden spreekt over de sterren­ wacht in Westerbork en h o e m e n daar de h e m e l bestudeert.

10 n o v e m b e r , 16.00 uur IA­OS o f kerkzaal Experimenteel­fysicus H . P Blok over M u l i s c h ' opvatting dat m u ­ ziek een aardig aanknopingspunt biedt o m de natuur te begrijpen.

7 december, 16.00 uur, zaal l A ­ 0 5 . Lid van het college van bestuur J. D o n n e r over de vriendschap t u s ­ sen de hoofdpersonen M a x D e l i u s en O n n o Q uist.

17 n o v e m b e r , 16.00 uur, zaal l A ­ 0 5 Rabbijn E . van Voolen spreekt over joodse mystiek in het werk van Mulisch.

9 december, aanvang 9.30 uur Manifestatie waarbij Mulisch wordt geïnterviewd. Verder onder andere een inleiding door de r e c ­ tor, lezingen v a n theologen W . B . D r e e s en H. Haring, debat tussen cultuurfllosoof H . K u n n e m a n en socioloog A . C . Zijderveld over m o r e e l verval, e n uitvoeringen v a n m u z i e k van Chopin en anderen.

22 n o v e m b e r , 16.00 uur, zaal l A ­ 0 5 W.J Koole over verwantschap t u s ­ s e n M u l i s c h ' werk e n de Dekalog (de tien geboden) van P o o l s e r e ­ gisseur Kieslowski. 23 n o v e m b e r , 10.30­16.00 uur, zaal SA­05 E e n m a r a t h o n s e s s i e m e t tien afle­ veringen van Kieslowski's Dekalog. O p grootbeeldvideo.

D e lezingencyclus wordt gehouden ter ere v a n het derde l u s t r u m van het B e z i n n i n g s c e n t r u m . D e m a n i ­ festatie is m e d e g e o r g a n i s e e r d door het studentenpastoraat, de afde­ ling cultuur en v o r m i n g van de dienst studentenzaken e n de uni­ versiteitspastor.

bruikt om een boek te schrijven. Maar buiten de roman heb ik de hemel niet nodig. En als ik echt een godgelovige, zwaar­christelijke, islamitische of jood­ se man was, dan schrijf je niet zo'n roman. Dat durf je dan niet. Dat is hei­ ligschennis." Het weerhoudt Mulisch niet om af en toe gewaagde hypothesen over het ge­ loof te spuien. "Als je christelijk bent opgevoed, kijk je daar op een andere manier tegen aan, maar ik las de bijbel zoals ik alle andere boeken lees. E n ik las de secundaire literatuur. Flavius Jo­ sephus en anderen. En toen vielen me bepaalde dingen op. Dat die pauselijke kapel in Rome sancta sanctorum' heet, wat heel raar is." De term 'sancta sanc­ torum' ­ letterlijk: het heiligste van het heiligste ­ is niet van christelijke oor­ sprong. Het komt uit het joodse geloof. "Dat er dan in Rome staat 'Dit is de heiligste plek ter aarde'... Hoezo? En Golgotha of Bethlehem dan?" Plotseling werd hem duidelijk waar de kapel haar naam aan ontleende: aan het feit dat de stenen tafelen met de tien geboden er nog ergens rondslingeren. "Die theorie die ik heb ontworpen is helemaal niet zo gek. Bovendien hoor ik van mensen die nu naar Rome zijn geweest dat eind 1992 dat hele altaar, dat sancta sanctorum, ontruimd is voor restauratie. Dus dan ga ik denken: zij hebben dat boek ook gelezen, de paus, en toen dachten ze 'Ja verdomme, laten we maar eens even gaan kijken.' En ja hoor." Dus het ligt er? "Nu niet meer. N u is het leeg." We wisselen een blik. "Het zou toch kunnen? Waarom niet? Ik zeg niet dat het zo is, maar het is niet evident flauwekul."

Para Als buitenstaander in de filosofie ­ hij volgde nooit een officiële opleiding ­ lanceerde Mulisch in 1980 een andere omstreden theone. In zijn filosofische werk De compositie van de wereld stelde hij dat de paradox het beste aankno­ pingspunt was om de wereld te begrij­ pen. T o t dat inzicht kwam hij al pinge­ lend achter de piano. T o n e n bleken hetzelfde als de octaven van de tonen. Ze waren hetzelfde maar toch verschil­ lend. D e klassieke logica had hem ge­ leerd dat iets 'is' of dat iets 'niet is'. Een derde mogelijkheid ­ dat iets zowel 'is' als 'niet­is' ­ zou niet mogelijk zijn, oftewel in het Latijnse jargon: Tertmm non datur. De octaafnoot zou echter wel 'een hoorbare derde' zi)n: het was 'het­ zelfde' en 'niet­hetzelfde' tegelijkertijd. T o e n Mulisch met deze vinding de we­ reld trachtte te verklaren, werd hoon zijn deel. De filosofen noemden hem schimpend een 'parafilosoof en binnen

de universiteiten vond zijn theorie geen ingang. N o g steeds verbaast dat hem, want is de wetenschap niet ontstaan bij Pythagoras, de grote wiskundige die aan de hand van de toonladder de we­ reld in getallen poogde uit te drukken? "Op een gegeven moment merkte ik dat ik in die traditie stond van Pythago­ ras, Plato, tot in de Renaissance." Hij schuift naar het puntje van de bank. Ei­ genlijk wil hij er niet te veel woorden aan vuil maken. "Dit is wat ik vind en ik ben in goed gezelschap." Muziek en paradoxen keren in De ont­ dekking van de hemel terug. "De titels van de beide boeken hebben ook de­ zelfde structuur: De compositie van de wereld. De ontdekking van de hemel. Die boeken horen bij elkaar als een bèta­ en alfaversie van hetzelfde." Maar waarom toch die obsessie met mystiek, met Pythagoras, met muziek? "Er is een neiging om het occulte te verdringen, omdat het te gevaarlijk zou zijn. Krachten die je niet kunt beheer­ sen, maken bang. Maar het is net als met de neurose. Als je daar bepaalde krachten voelt die je tot last worden, kun je maar beter in die neurose gaan, desnoods met een psychiater, omdat je het anders verdringt, negeert." Was dit een voorbeeld uit Mulisch' eigen leven? "Nee, ik ben nooit bij de psychiater geweest. D a n zou ik toch nooit zo'n boek maken?" Of misschien juist wel. "Ach kom nou. Dit is toch niet het werk van een gek? Een gek zou nooit zo'n boek schrijven." Harry Mulisch De ontdekking van de hemel Uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam 1992, ISBN 90-234 61231 Harry Mulisch De compositie van de wereld Uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam 1980, ISBN 90 234 5274 7

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen