Ad Valvas 1994-1995 - pagina 600

A D V A L V A S 1 5 JUNI 1 9 9 5

PAGINA 6

'Was de oorlog in Bosnië ^ voon^iél 1* ..

In Joegoslavië, en eigenlijk op de hele Balkan, is oorlog een constante factor. De explosie van nu is weinig meer dan een schaalverschil, meent Mart Bax, bijzonder hoogleraar politieke antropologie aan de VU. Hij bezocht het afgelopen decennium vaak het gebied. "Emotioneel vraagt het veel om onder oorlogsomstandigheden te werken. Aan de andere kant prikkelt het ook mijn nieuwsgierigheid om bijvoorbeeld te zien hoe een krijgsheer als een moderne Robin Hood regeren kan."

Peter Boerman

"Ik moet uitkijken met wat ik zeg", zegt politiek antropoloog Mart Bax (58) op gedempte toon. "De arm van de Kroatische mafia is soms lang, heel lang." Bax weet waarover hij praat. Hij bezocht ruim tien jaar lang een aantal weken per jaar het Bosnische Medjugorje, een klein dorpje op een kale vlakte, zo'n dertig kilometer onder Mostar. De laatste jaren werd dat steeds moeilijker. Hij werd aangehouden, zijn filmcamera werd hem afhandig gemaakt, enzovoort. "Sinds de oorlogstijd zijn er veel meer gevaren. Elk moment kan een legertje of een bende uit de bergen tevoorschijn komen." Onlangs verscheen een boek van zijn bevindmgen op het Bosnische platteland: Medjugorje: religion, politics and violence in rural Bosma. "Mensen vragen mij vaak: hoe zal de oorlog aflopen? Dan moet ik ze het antwoord schuldig blijven", vertelt Bax. "Alijn uitgangspunt is dat het in zekere zin in Bosnië continu oorlog is, al zo'n vierhonderd jaar, soms in groter dan weer in kleiner verband. De intensiteit van deze oorlog kan wel weer verkleinen, maar of het ooit vrede zal worden, is de vraag. De gewone man, de man in de straat in Bosnië, hoor ik wel zeggen: 'Nou moet het maar weer eens een poosje uit zijn.' Dat geeft precies weer hoe er daar gedacht wordt." Bax verbaast zich erover dat in de media de oorlog in het voormalige Joegoslavië als onzinnig en bizar wordt afgeschilderd en als een volledige verrassing wordt gezien. "Veel mensen denken dat de oorlog in Bosnië als een donderslag bij heldere hemel kwam. Ik wil benadrukken dat dat beeld onjuist is. Men had de oorlog al veel langer kunnen zien aankomen. De Eerste en Tweede Wereldoorlog zijn beide explosies geweest van een strijd die nooit IS opgehouden. Ook tijdens het bewind van Tito waren er bijna dagelijks ge-

weldsuitbarstingen, alleen kwamen die nooit als zodanig in de media terecht." Bax beleefde zijn eerste kennismaking in 1961 met Bosnië tijdens het werken aan zijn doctoraalscriptie. In de buurt van Mostar onderzocht hij hoe staatsvormmg en de ontwikkeling van het geweldsmonopolie zich verhouden tot de in die regio nog gebruikelijke bloedwraak en de gewoonte om het recht in eigen hand te nemen. "Tito's overheid maakte me het werken echter onmogelijk, zodat ik wel naar Nederland terug moest keren", blikt hij terug. Het zou nog vele jaren duren voordat Bax een nieuwe kans kreeg om onderzoek te doen in het Balkanland. In de tussentijd werkte Bax aan een project in

Politiek antropoloog Bax verhaalt over bezoek aan oorlogsgebied Noord-Brabant. Daar constateerde de hoogleraar min of meer openlijke concurrentie binnen de rooms-katholieke kerk, waarbij ook het manipuleren met verschijningen van heiligen aan de orde kwam. Een collega attendeerde Bax vervolgens op het plaatsje Medjugorje. In 1981 hadden een aantal kinderen in dat dorp een ontmoeting met de Heilige Maagd gehad, waarna het plaatsje overvoerd raakte met pelgrims. Van heinde en verre kwamen ze om ook een glimp van Maria op te vangen, sinds 1981 meer dan achttien miljoen. Voor een groot deel vergelijkbare ontwikkelingen als degene die Bax in het zuiden van Nederland bestudeerd had met de verschijrungen van lokale heiligen.

fc^^.:.

..f .asijMiiiBiiiiaas*.

Afbeelding ter herinnering aan 2 1 doden en 9 3 gewonden die vielen tijdens een voetbalwedstrijd in Sarajevo op 30

mei

1993

"Medjugorje was voor mij een aanleiding om het gebied nog eens te gaan bezoeken. Al spoedig kreeg ik in de gaten dat je het ontstaan van die pelgrimage mede kimt beschouwen als een streven tot geweldsbeheersing. Dat is dan ook de rode draad van mijn boek geworden: geweldsgebruik en -beheersing." De bijzonder hoogleraar politieke antropologie waarschuwt ervoor dat we de Nederlandse situatie niet moeten vergelijken met de Bosnische. "Hier is de burgerzin goed ontwikkeld en kennen we een vnj hoge integratie. Je kunt je dan wel Fnes of Limburger voelen, maar je bent in de eerste plaats toch gericht op Nederland. De Bosnische samenleving zit zo met m elkaar. Deze is veel gefragmenteerder. De verschillende onderdelen hebben steeds vreemde overheden over zich heen gekregen, en ze zijn nooit geïntegreerd geweest. Na de Tweede Wereldoorlog hebben de partisanen van Servische komaf tijden daar lang de dienst uitgemaakt en ze onderdrukten in feite de Kroaten. Kroaten kregen als ze naar de rechter stapten bijvoorbeeld vrijwel nooit een correcte behandeling. In het Westen is dat niet onderkend, maar op een gegeven moment gaat zich dat wel wreken." De burgeroorlog in het voormalige Joegoslavië heeft veel vraagtekens opgeworpen. Bax vindt het vreemd dat de beleidsmakers die vragen niet eerst beantwoord willen hebben alvorens ze tot actie overgaan. "Ik begrijp met dat het

Marco Okhuizen

Westen denkt daar vrede te kunnen gaan brengen, als een soort moderne missionarissen. Zo van: 'wij zullen ze wel eens leren hoe het moet.' Wat nodig zou zijn is mensen met expertise inschakelen. Effectief beleid kun je immers pas maken als je het voorwerp van dat beleid bestudeert. Wil je een tegenstander confronteren, dan zal je hem toch eerst serieus moeten nemen en grondig moeten analyseren en niet moeten afficheren met 'tuig', zoals recent nog op de televisie gebeurde." Niet alleen het Westen is lange tijd onwetend gebleven over de versplintering van de Bosnische samenleving, ook voor veel Bosnische jongeren is de geweldsuitbarsting als een verrassing gekomen. "Spreken of schrijven over het recente verleden was taboe", legt Bax uit. "Op scholen was er in het geschiedeniscurriculum geen plaats voor de tijd van voor de Tweede Wereldoorlog".

Bloedwraak Toch zijn het vooral de jongeren die nu in de linies liggen. Hoe valt te verklaren dat veel jongeren die zich voorheen nauwelijks bewust waren van hun identiteit, dat nu gebruiken om hun geweld te legitimeren? "Er zijn ook genoeg jongeren aan te wijzen die de Serven en Kroaten tegenover elkaar hebben gezien. Jongeren zijn daar gevoelig voor en zo'n strijd wordt dan snel aangewakkerd. Maar ook ten tijde van Tito gebeurde het geregeld dat jongeren muni-

tie-opslagplaatsen plunderden." "Bosnië is nooit geheel gepacificeerd", vervolgt de hoogleraar. "Bloedwraak behoort nog tot de geregelde gebruiken. Het is een sterk dynamische samenleving, dus ook identiteiten kunnen verschuiven." In Bax' boek staat een boeiende analyse van een Kroatische groep die vanwege een krachtmeting met een andere Kroatische groep een Servische identiteit krijgt opgedrongen. En zich vervolgens ook als Serven gaat gedragen. "Wij denken dat wij de inhoud kennen van de begrippen die zij hanteren, maar woorden als 'buren' of 'oorlog' hebben in Bosnië een heel andere betekenis dan in ons taalgebruik. Dat kun je gewoon niet vergelijken." Het boek over Medjugorje dat Bax onlangs het licht liet zien, betekent overigens niet het einde van zijn werkzaamheden in het voormalige Joegoslavië. Een van deze dagen vertrekt hij opnieuw naar het gebied. "In de streek rondom Medjugorje zijn nu geen veldslagen", merkt hij op. "Niettemin is iedereen wel met iedereen aan het vechten. Ja, dat kun je primitief noemen. Maar realiseer je wel dat voor deze oorlog dikwijls hetzelfde gebeurde, maar dan in het imiform van de overheid." Mart Bax Medjugorje religion, politics and violence in rural Bosma, VU University Press, Amsterdam 1995, ƒ32.50, ISBN 90-5383 384-6

I k wil geen milieu-stempel opgeplakt krijgen' Esther Janssen, student milieuwetenschappen: 'Dieren kunnen niet protesteren. Daarom wil ik voor ze op komen'

Geen anoniemere achternaam dan Jansen. Ad Valvas geeft de Jansen Janssens van de Vrije Universiteit wekelijks een gezicht. Deze week: Esther Janssen, student mi-" Ueuwetenschappen.

Coen van Basten

Esther Janssen (22) studeert milieuwetenschappen. Dat IS een combinatie van aardwetenschappen en biologie. Een beter milieu begint bij jezelf, vindt ze. "Ik ben echt geen milieu-acüvist of zo, maar ik sta voor honderd procent achter dat gezegde." Toch heeft ze er een hekel aan als mensen haar direct een milieu-stempel opplakken. "Men denkt direct dat ik overal tegen ben en zo. Dat vmd ik niet leuk." In haar puberteit woonde Janssen in het gehucht Nieuwleusen bij Zwolle. "Ik kon wel naar de Havo, maar dan moest ik een uur fietsen naar Zwolle. Want in ons dorp was geen Havo. Zo'n eind fietsen, dat vonden mijn ouders maar niks. Bovendien wilde ik ook nog tijd overhouden voor mijn hobby's: paardrijden en volleybal."

Dus ging ze naar de Mavo. Janssen wist niet wat ze wilde worden. Na het behalen van haar Mavo-diploma was ze m het bezit van een brommertje en ging vervolgens de Havo in Zwolle doen. Hierna had ze nog steeds geen vastomlijnde toekomstplannen. Ze besloot naar het vwo te gaan. Een echte doorzetter? "Dat zegt iedereen, maar het was meer een kwestie dat ik niet precies wist wat ik wilde." Tijdens haar vwo-penode verhuisde ze met het gezin naar Hoofddorp waar ze nu nog steeds woont. "In die tijd las ik allerlei voorlichtmgsboekjes van hogescholen en universiteiten. Aardwetenschappen boeide me. Het leek me leuk om meer over de aarde te weten te komen. Bovendien bood de studie allerlei excursies naar het buitenland. Dat leek me wel wat."

Peter Wo Iters - AVC/VU

culteit aardwetenschappen van de vu studeren. "Het eerste jaar was ontzettend leuk", vertelt ze. "We deden veel veldwerk. Bijvoorbeeld naar de Belgische Ardermen. Leren stenen te determmeren. Hoe zijn de stenen gevormd door aardse processen. Ook gingen we naar Spanje. Daar werden we gedropt in een bepaald gebied dat je zelf moest onderzoeken." Ook daar waren het met name rotsen en keien die Janssen onderzocht. "Op een gegeven moment toen ik in m'n eentje door dat veld liep op zoek naar stenen, dacht ik 'Wat doe ik hier in vredesnaam'. Toen werd het me duidelijk dat ik geen geologie wilde doen. Die stenen, die vond ik te abstract." De voorlichtingsmiddag over milieuwetenschappen sprak haar bijzonder aan. "Plantjes en dieren vmd ik veel leuker om te^onderzoeken danxnassa's ste^ » ^J,

nen", lacht ze. Smds dit studiejaar is ze met een beurs van 460 gulden." begoimen met milieuwetenschappen. Naast haar studie doet Janssen veel aan "Ik weet nog steeds niet wat ik wil. In sport. Termis bij de Asvu en in de ieder geval ga ik door met deze richwinter speelt ze volleybal. "Bommen is ting. Het liefst zou ik na mijn studie . niets voor mij", verklaart ze. "Bombijvoorbeeld bij het Wereldnatuurfonds men, je weet wel. Bewegen Op Muziek. gaan werken. Projecten opzetten om Dan sta je alleen maar te springen en te dieren te beschermen. Of educatieve huppelen. Dan vind ik een balsport programma's maken voor schoolkmdeveel leuker." ren. Zodat zij beseffen hoe belangrijk Naast haar studie en haar sport heeft ze de natuur is." Ze wil meer de richting nog een bijbaantje als schoenenverop van natuurbehoud van dieren. "Die- koopster. Heeft ze nog wel tijd voor ren kunnen met protesteren. Daarom een vriendje? "Wemig", geeft ze toe. zou ik voor ze op willen komen." "Mijn vriend studeert op de Heao in De studie gaat Janssen niet voor de Haarlem. We zien elkaar alleen in het wind. Ze moet er hard aan trekken. weekemde. Maar ja", merkt ze nuchter Gelukkig woont ze nog thuis. "Het op, "als we over een paar jaar allebei eten staat altijd klaar. Dat is wel fijn." zijn uitgestudeerd, halen we de schade Ze zou best op kamers willen wonen, wel weer m." maar dat zou financieel lastig worden. "In Amsterdam kost een kamer al gauw vierhonderd gulden.. Daa kom ije, er niet

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen