Ad Valvas 1994-1995 - pagina 515

995

PAGINA 7

AD VALVAS 4 MEI 1 9 9 5

'goed' en 'fout' De zuivering van de Vrije Universiteit na de Tweede Wereldoorlog

f-r.^^^fllSfNW- '

met I.A. Diepenhorst) vond het argu­ ment dat Woltjer het te druk had niet geldig. Over het tweede bezwaar, dat Woltjers houding te wensen over had gelaten, zei hij: "Een raadsel wat men hiermee beoogt." Woltjer zat bij de vergadering en zei dat nu de voordracht er eenmaal lag het "niet zijn zaak is maar die van de Se­ naat". Wel vond hij dat "de voordracht van de rector een privilege van de Se­ naat (is) dat deze zijns inziens moet vasthouden". De senaat stemde daarna over een voorstel om de directeuren te schrijven dat de voordracht bleef staan, maar dit werd verworpen omdat de stemmen staakten. In plaats daarvan vulde de senaat de voordracht aan met een andere mogelijke kandidaat, prof.dr J. Coops. De directeuren en cu­ ratoren grepen deze gelegenheid een week later aan om Coops in plaats van Woltjer tot rector te benoemen.

ril BI Ef'tf­'. m ^ ! iLp**^''" ^. If­".'

üUfWSPsSISi^ ^nF^­^iëS%

Diepenhorst Op dezelfde vergadering deed rector Oranje de mededeling dat de Contact­ commissie der Studenten bezwaar had tegen de herbenoeming van prof. Wol­ tjer tot hoogleraar. Ook waren deze studenten tegen de voorgenomen be­ noeming van de jurist dr LA. Diepen­ horst tot hoogleraar. De vergadering besloot een commissie te benoemen, die moest gaan praten met de beide hoogleraren over de gneven van de stu­ denten. "De commissie krijgt vrijheid om de hoogleraar mede te delen, dat als hij onder deze omstandigheden tij­ delijk geen colleges zou willen geven. Directeuren en Curatoren daartegen geen bezwaar zouden maken", aldus de notulen van 11 jimi 1945. De directeuren en curatoren vonden de gerezen problemen met Woltjer en Die­ penhorst onvoldoende aanleiding om de hervatting van tentamens, examens en colleges, op te schorten. De volgen­ de dag, 12 juni 1945, was de vu weer open. Op 16 juni 1945 rapporteerde de com­ missie over het onderhoud dat zij had gehad met mr LA. Diepenhorst, de op­ volger van prof.mr Rutgers als hoogle­ raar strafrecht en straiprocesrecht. Die­ penhorst had Rutgers in de oorlog al vervangen toen deze gevangen zat, en na de officiële sluiting van de vu tenta­ mens afgenomen aan ondergedoken studenten. Enkele studenten hadden Diepenhorst in 1943 om advies gevraagd bij het te­ kenen van de zogenaamde loyaliteits­ verklaring, waarin zij onder meer be­ loofden zich te onthouden van verzet tegen het Duitse Rijk en de Wehr­ macht. Diepenhorst zou hun hebben geadviseerd om te tekenen. De Vrije Universiteit had op dat moment zelf

In de collegezalen van het scheikundig laboratorium aan de Lairessestraat 1 7 4 luisterden Amsterdammers n aar Radio Oran je

nog geen standpunt ingenomen. Rector magnificus prof.dr D. Nauta stuurde in april 1943 na lang wikken en wegen, ondanks tegenstand van de Se­ naat, de loyaliteitsverklaring op aan de studenten. Hij voegde er een circulaire bij waann hij mededeelde dat de stu­ denten de verklaring niet naar de vu, maar naar het departement van opvoe­ ding, wetenschap en cultuurbescher­ ming moesten sturen, omdat de vu niet bereid was de ondertekende verklarin­ gen in ontvangst te nemen. In dezelfde brief stond dat de vu vanaf 12 april 1943 dicht was.

Tekenen Uiteindelijk zouden slechts 36 van de 1180 studenten de loyaliteitsverklaring tekenen. Negentien van hen waren oor­ spronkelijk vu­studenten, de andere ze­ ventien waren in de oorlog overgestapt van andere imiversiteiten. Diepenhorst ontkende tegenover de commissie dat hij de studenten had aangeraden gewoon te tekenen. Hij zou slechts hebben geadviseerd "om nog even te wachten en in elk geval geen actie te beginnen onder de studenten". Zodra het standpunt van de vu bekend

Brief aan de koningin 7 mei 1945 Aan Hare Majesteit Koningin Wilhelmina, De Vrije Universiteit te Amsterdam, vervuld van innige blijdschap over de be­ vrijding van het Vaderland, bezield met moed en vertrouwen ondanks de zware verliezen in de gelederen van Directeuren, Curatoren, Hoogleeraren en studenten ten gevolge van het nietsontziend en woest optreden van den vijand, betuigt Uwe Majesteit zijn eerbiedige hulde en bidt God, dat onder Haar be­ zielende leiding Nederland spoedig en krachtig zal herrijzen.

rector magnificus mr J. Oranje

was, had hij aangeraden om niet te te­ kenen, verklaarde Diepenhorst aan de commissie. Diepenhorst was in de oorlog voorzitter van de Christelijke Boeren­ en Tuin­ dersbond, maar het gerucht deed ook de ronde dat hij lid was geweest van de Landstand, een organisatie die in 1941 was opgericht om de belangen van de boerenbevolking te behartigen, en als 'fout' gold. Ook dit werd kan hem voorgelegd door de commissie, maar hij ontkende ooit lid te zijn geweest of contributie te hebben betaald. Diepen­ horst zag dan ook geen reden om niet aan de slag te gaan als hoogleraar en maakte geen gebruik van de mogelijk­ heid om tijdelijk geen colleges te geven. De commissie concludeerde tijdens de vergadering van de directeuren dat Diepenhorst "geen bepaalde feiten kunnen worden ten laste gelegd". De rector magnificus zei hierop dat hij "op grond van de algemene houding van prof. Diepenhorst, ondanks het ontbre­ ken van objectief feitenmateriaal, van oordeel is, dat deze behoort ontslagen te worden". Wat er mis zou zijn geweest met Die­ penhorsts "algemene houding" blijkt niet uit de notulen. De directeuren en curatoren deelden Oranjes opvatting in elk geval niet. Ze besloten met algeme­ ne stemmen "dat deze zaak thans als afgedaan zal worden beschouwd en dat er geen aanleiding is voor het treffen van bijzondere maatregelen". In dezelfde vergadering werden de be­ zwaren tegen Woltjer besproken. Een student had geklaagd dat de hoogleraar niet zou hebben geprobeerd hem te weerhouden van het tekenen van de loyaliteitsverklaring. Of de student deze daardoor uiteindelijk heeft getekend, wordt niet duidelijk uit de notulen. De directeuren vonden de bezwaren tegen Woltjer onvoldoende om maatre­ gelen tegen hem te nemen. Woltjer zou in september 1946 overigens alsnog rector magnificus van de vu worden. Door het overlijden van Oranje in april 1946, was zijn belangrijkste opponent weggevallen. Ook de zuivering van de studenten nam de vu voortvarend ter hand. In sa­

menwerking met de Contactcommissie der Studenten werd een vóórzuivering gehouden onder studenten die zich in jimi weer hadden aangemeld. Alle stu­ denten kregen een vragenlijst toege­ stuurd waarop ze onder meer moesten aangeven of ze in arbeidsdienst waren geweest in Duitsland, de loyaliteitsver­ klaring hadden ondertekend of lid waren geweest van een foute organisa­ tie of van het Nationaal Front. Alleen die studenten konden zich in­ schrijven, van wie volkomen vaststond dat ze zich niet aan een "onvaderlandse houding of daad" hadden schuldig ge­ maakt. Deze 526 studenten konden midden juni al weer colleges en practi­ ca volgen; 22 kregen te horen dat zij voorlopig niet konden worden inge­ schreven. In augustus 1945 stelde de vu een de­ finitieve vijfkoppige zuiveringscommis­ sie in voor de studenten die zich voor de cursus 1945/46 wilden inschnjven. De zuivering richtte zich vooral op de studenten die de loyaliteitsverklaring hadden ondertekend. Aan de vu waren dat er vergeleken met andere universi­ teiten relatief weinig geweest (drie pro­ cent).

Kleinzieligheid Op dit scheiden van de 'goeden' van de 'fouten', dat aan alle universiteiten plaatsvond, was in de zomer van 1945 steeds meer kritiek te horen. Het Haag­ se dagblad Het Nieuws schreef in augus­ tus 1945: "De niet­tekenaars (..) ach­ ten zich nu eenmaal verre verheven boven en veel meer vaderlanders dan de tekenaars en zij wensen hun uitzon­ deringspositie niet prijs te geven. Het is dezelfde kleinzieligheid welke wij in de hele zuivering te aanschouwen krijgen; een kleinzieligheid die een schande is voor ons land en ons volk. Moet van deze mentaliteit een groep studenten, wier houdmg misschien niet heldhaftig is geweest, maar die dan toch in geen geval de vijand heeft begtmstigd, de dupe worden?" In de rede die Oranje in september 1945 hield bij de overdracht van het rectoraat aan Coops, verklaarde hij waarom deze studenten wel degelijk de Duitsers in de kaart hadden gespeeld.

Foto KLM

De tekenaars waren in zijn ogen "fi­ont­ brekers" geweest: "Zij hebben het daar­ door aan de Duitsers gemakkelijker ge­ maakt, ons hoger onderwijs te knakken. (..) In een oorlog als thans gevoerd werd, tegen een niets ontziende vijand, moet men, ieder op eigen terrein, alles op het spel durven zetten, of men gaat ten onder, althans geestelijk. Met schipperen wint men misschien aardse, vergankelijke goederen, maar men ver­ liest het goede geweten." Met Oranje, dat zal duidelijk zijn, viel niet te schipperen. De afgestudeerde student wiens bul in beslag was geno­ men omdat hij had verzwegen dat hij de loyaliteitsverklaring had onderte­ kend, hoefde dan ook niet op zijn me­ dedogen te rekenen. Ondanks alle kritiek zou de zuiverings­ commissie ook na 1945 blijven bestaan. Bij het begin van de cursus 1946/47 meldde rector Coops dat zeven studen­ ten waren berispt en 21 voor korte of langere tijd waren uitgesloten van een studie. De commissie werd op eigen voorstel op 1 augustus 1947 ontbon­ den. Wel werd voor dit doel een nieu­ we, kleinere commissie benoemd, die uit drie personen bestond. Deze com­ missie zou alleen nog advies geven als de rector magnificus daar om verzocht. Pas in 1958 was het vu­bestuur vol­ doende bevrijd uit de ban van 'goed' en 'fout' om de zuivenngscommissie met een gerust hart te kunnen opheffen. Het college van bestuur gaf voor dit artikel zonder beperkingen inzage in het archief van de Vrije Universiteit Andere geraadpleegde bronnen De Vrije Universiteit in oorlogstijd, Amsterdam, 1946 Jaarboek der Vrije Universiteit 1948, Amsterdam 1948 Vijfenzeventig jaar Vrije Universiteit 1880-1955, Kam pen 1955 Wetenschap en rekenschap 1880-1980 Een eeuw wetenschapsbeoefening en wetenschapsbeschouwing aan de Vrije Universiteit, Kampen 1980 Radix 17,1991 (over de kwestie-Van Schelven) Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800, jrg 3, Kampen 1995

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen