Ad Valvas 1994-1995 - pagina 434

AD VALVAS 23 MAART 1995

PAGINA 8

Oudheidkundigen wroeten naar Zo'n honderd mensen, waaronder veel middelbare scholieren met hun vaders, waren zaterdag naar de viering van het tienjarig bestaan van de opleiding oudheidkunde aan de vu gekomen. Ademloos luisterden ze naar verhalen waarin oudheidkundigen de waarheid over het verleden trachtten te ontrafelen. De sprekers gingen vooral in op de klassieke Oudheid van het Middellandse zee gebied, de bakermat van de Europese cultuur. Oudheidkunde blijkt niet alleen maar wroeten in de bodem op zoek naar potscherven. Juist nauwkeurig onderzoek van allerlei geschriften uit en over die tijd moet een nieuw licht op de Oudheid werpen. Een telkens terugkerende vraag blijkt te zijn: welke bronnen kunnen we geloven en welke niet? Zo lijkt de aartsvader van de geschiedschrijving Herodotus nu en dan te liegen, maar bevatten de gedichten van Homerus, die altijd als fictie werden afgedaan, misschien toch meer historische feiten dan gedacht. En wat zou de Oudheid zijn zonder goden, ook al waren er soms valse profeten bij? Een samenvatting van de verschillende lezingen.

Loog de vader van de ledschrijving? Dirk de Hoog

De godin Isis: 'Ik ben degene die de vruchten van het land heeft uitgevonden'

Bron. Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae. (Zurich-Munchen 1981)

voortzetting van Isiscuttus Al in het oude Egypte stond Isis bekend als een belangrijke godin. Maar haar faam verspreidde zich rond het begin van onze jaartelling door het hele Romeinse rijk. Ook in Nederland zijn sporen teruggevonden van de Isisverering. Recent nog bij Woerden, maar al eerder bij Voorburg. "Isis is dan ook een heel speciale godin", vertelt prof. dr J. den Boeft, hoogleraar bij de vakgroep Griekse en Latijnse taal en cultuur, "daar konden de griekse goden niet tegenop". Vandaar dat de Isiscultuur zich vanuit Egypte via Griekenland naar Rome kon verspreiden. Eigenlijk is Isis geen godin naast de andere goden, maar stijgt zij boven alle andere uit. Opmerkelijk is dat inscripties zijn teruggevonden waarin de godin over zichzelf spreekt, iets dat bij de Griekse goden niet voorkomt. "Ik die als enige alles ben", is zo'n uitspraak van Isis. "Ik ben Isis de heerseres van het land. Ik ben degene die de vruchten van het land heeft uitgevonden. Ik heb de banen van de sterren bepaald. Ik heb het recht vormgegeven. Ik heb man en vrouw samengebracht. Ik overwin het door het lot beschikte", vat Den Boeft enige uitspraken samen.

Hemels wezen In de tweede eeuw na Christus duikt Isis nog op in een geschrift van de Romeinse schrijver Apulleius. "Daar ben ik dan, bewogen door je smeekbeden, de moeder van het heelal, heerseres over alle elementen, oorsprong van de tijd, de hoogste wat het goede aangaat, de koningin over de dood, de eerste van de hemelse wezens", zoals Isis zichzelf presenteert. "Hier ben ik, omdat ik medelijden heb met je wederwaardig-

heden. Stop je tranen, houdt op met je jammerklachten en verdrijf je droefenis." Isis is vaak afgebeeld met haar zoon Horus aan de borst. Zij is dan ook onder andere godin van de vruchtbaarheid, maar bovenal de moeder van de Egyptische farao's en daarmee moeder van de godenzonen. Geen wonder dat verschillende wetenschappers stellen dat de verering van Maria in de katholieke kerk een voortzetting is van de eeuwenoude Isiscultus die in Egypte tot 552 na Christus voortleefde. Toen werd op last van keizer Justinianus de laatste Isistempel gesloten. Volgens een encyclopedie leefde Isis met haar zoon Horus op schoot voort als 'de madonna met de bambino'. E Stauffer schreef een boek over de overgang van de Isisverering in de Mariacultus onder de titel Antike Madonnenreligion. Maar Den Boeft houdt het op een mogelijke hypothese. "Voor zover ik weet, ontstaat de Mariaverering pas ergens in de twaalfde eeuw, dus een flinke tijd na het aflopen van het Isistijdperk. Met de stelling dat de Mariaverering de voortzetting van de Isiscultus is, begeeft men zich dus op uitermate dun ijs", besloot hij zijn rede. Vermeldenswaardig is nog het verhaal dat de schrijver Gerard Reve als scholier al altaren maakte voor de godin Isis en later Maria is gaan zien als haar opvolgster als godin over de wereld. Vandaar zijn bekering tot het katholicisme, (DdH)

De Griek Herodotus die in de vijfde eeuw voor Christus werd geboren in het huidige zuidwesten van Turkije, geldt voor velen als de grondlegger van de geschiedschrijving. Zijn levenswerk De histonên staat bekend als het eerste boek over de ontwikkelingen in de klassieke oudheid. De overleveringen van sommige gebeurtenissen, zoals de zogenaamde Perzische oorlogen, zijn volledig gebaseerd op Herodotus' teksten. De geschiedschrijver claimt dat hij zelfstandig onderzoek heeft verricht dat gebaseerd is op autopsie, mondelinge informatie en gezond verstand. Herodotus zegt verschillende reizen te hebben gemaakt naar onder andere Egypte en de Perzische stad Babyion. In zijn boeken staan verslagen van deze ontdekkingsreizen te lezen. Eeuwen lang is aan de hand van de beschrijvingen van Herodotus archeologisch onderzoek gedaan in het Midden-Oosten. "Maar kloppen de verhalen van Herodotus wel?", vraagt de vu-hoogleraar oudheidkunde, prof.dr R.J. van der Spek, zich af. "Gek genoeg kwam de bijbel sinds de negentiende eeuw onder veel heftiger kritiek te staan als historische bron dan de klassieke auteurs. Bij de Herodotus-studies was het fundamentalisme - het geloof in de juistheid van zijn verhalen - veel sterker", aldus Van der Spek. De hoogleraar bestudeerde de reisbeschrijving naar Babyion van Herodotus en keek naar wat andere bronnen over de stad en het werk van de geschiedschrijver te melden hebben. De conclusie van Van der Spek luidt dat Herodotus nooit in Babyion is geweest en dat

hij zijn 'reisverhaal' op grond van andere bronnen geconstrueerd moet hebben. Van der Spek voert verschillende argumenten op voor zijn stelling. Bij opgravingen van de resten van Babyion bleken de stadsmuren hooguit achttien kilometer lang geweest te zijn, in plaats van de 95 die Herodotus beschrijft. Uit de bestudering van teksten in spijkerschrift zijn slechts acht stadspoorten bekend, terwijl de geschiedschrijver het heeft over 'de honderd poorten'. Bovendien lijkt Herodotus niets af te weten van de Babylonische geschiedenis. Zo is volgens hem Babyion gebouwd door koningm Nitokns, terwijl uit andere geschriften blijkt dat in de stad zelf iedereen in die tijd koning Nebukadnezar als stichter noemde.

Euaat Maar het belangrijkste probleem is de Herodotus' beschrijving van de loop van de nvier de Eufraat. Die zou dwars door de stad hebben gelopen. De tempel zou op de ene oever liggen en het paleis op de andere. De opgravers van de stad zijn bij hun werk altijd van deze omschrijving uitgegaan, hoewel de rivier heden ten dage een andere bedding heeft. "Misschien is die in de loop der jaren gewijzigd?", dachten de wetenschappers en gingen op zoek naar sporen daarvan. En inderdaad vindt men hier en daar zandsporen die op een oude rivierbedding zouden kunnen wijzen. Van der Spek bestudeerde onder meer de koninklijke dagboeken van Alexander de Grote. Door precieze lezing van de teksten over wandelingen die Alexander maakte, concludeert Van der Spek dat de loop van de Eufraat in die perio-

de, zo'n driehonderd jaar voor Christus, al moet zijn geweest als nu. De keizer beschrijft namelijk verschillende keren de oversteek van de rivier tijdens zijn wandelingen, waardoor de verschillende plekken in de stad ten opzichte van de rivier zijn te lokaliseren. En daaruit blijkt dat het paleis en de tempel niet door de Eufraat zijn gescheiden. Die rivier volgde toen al haar huidige bedding en liep niet zoals Herodotus het beschrijft. Opvallend is dat oudheidkundigen tot op de dag van vandaag hypothesen opstellen om de beschrijvingen van Herodotus te laten kloppen met archeologische feiten. Opvallend, want de Romeinse geschiedschrijver Cicero schreef namelijk al dat Herodotus talloze verhalen verzonnen heeft. De Griek Plutarchus uit de eerste eeuw na Christus schreef een boek onder de titel Over de kwaadaardigheid van Herodotus en de 'opvolger' van Herodotus, Thucydides, kritiseerde zijn voorganger door te vermelden dat hijzelf 'niet mythisch schrijft' in tegenstelling tot Herodotus. De conclusie van Van der Spek uit het hele verhaal: "Als we uitgaan van de hypothese dat Herodotus niet in BabyIon is geweest, hoeven we zijn missers niet met veel kunst en vliegwerk recht te breien en kunnen we zijn misschien wel juiste mededelingen nemen voor wat ze zijn. De veronderstelling maakt het mogelijk de opgravingen in Babyion onbevangen uit te voeren en de schriftelijke gegevens eveneens op him eigen merites te beoordelen."

BAB/LON

Tweemaal Babyion: links zoals het is opgegraven; rechts zoals Herodotus het beschreef

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen