Ad Valvas 1995-1996 - pagina 208

PAGINA 8

AO VALVAS 16 NOVEMBER I995

Histamine boosdoener bij allergie, maagzweer en Alzheimer Onderzoek kan op termijn leiden tot pil tegen verder dementeren "Al in de jaren vijftig deden wij hier onderzoek naar histamine", zegt prof.dr Henk Timmerman. Volgende week vindt een symposium plaats van de onderzoekschool 'Leiden-Amsterdam Center for Drug Research' waarin de vakgroep farmacochemie van de vu samenwerkt met de Leidse collega's. De stand van zaken rond het onderzoek naar een stof die een belangrijke rol speelt bij allergie, maagzweren en mogelijk ook bij de ziekte van Alzheimer: histamine. Dirk de Hoog

Begin deze eeuw slaagden chemici erin de stof histamine in het laboratorium te maken. Toen was echter nog niet bekend dat histamine ook in het menselijk lichaam voorkomt, waar het een niet altijd even aangename rol speelt. Histamine is namelijk één van de boosdoeners bij allergieën voor bijvoorbeeld pollen, wespen- en bijensteken, penicilline, honden- en kattenharen, huismijt of voedsel, zoals vis. De allergieën ontstaan doordat bij sommige mensen het afweersysteem overdreven sterk reageert op een bepaald eiwit dat met de betrokken stoffen het lichaam binnendringt. Deze afweer bevindt zich voor een belangrijk deel op de celwand van de zogenaamde mestcellen die zich ophouden in het bind weefsel en in de luchtpijp. Treedt deze afweerreactie op, dan scheiden de mestcellen histamine uit. Op allerlei plekken in het lichaam zitten cellen die door histamine worden geactiveerd en door de vrijkomende overdosis op tilt slaan. Dat kan leiden tot bijvoorbeeld het samentrekken van de ademhalingsspieren zoals bij astmatische aanvallen of het ontstaan van jeukende rode plekken op de huid. Al in de jaren vijftig werkte de vak-

groep farmacochemie aan onderzoek naar stoffen om de effecten van histamine af te zwakken en de gevolgen van allergie-aanvallen te verzachten. Voor de oorlog waren de eerste zogenaamde anti-histaminica tegen astma reeds op de markt. Timmerman legt de werking van deze medicijnen uit. "Cellen die gevoelig zijn voor histamine hebben een specifieke 'receptor' voor deze stof, die als een soort staafje door de celwand steekt. Het is als het ware een antenne voor een bepaalde stof. Komt de receptor in aanraking met histamine, dan gaat via chemische weg een signaal de cel in. Die cel komt daarop in actie. Het is echter mogelijk een stof te maken die de receptor blokkeert, zodat deze niet meer reageert op histamine. Het is net of iemand op de kruk van de pianist gaat zitten, zodat die niet meer bij de piano kan en dus niet meer kan spelen."

Slaperig De eerste generatie anti-histaminica kende een groot nadeel. De gebruiker werd er buitengewoon suf en slaperig van. Cellen in het centrale zenuwstelsel bleken namelijk ook op histamine te reageren, omdat histamine één van de vele neurotransmitters is die het

2

,1 Y^fi^

.«Öft^.ï^'Mj

Prof.dr Henk Timmerman: 'Mogelijk binnen tien jaar een middel dat de voortgang van Alzheimer vertraagt' Bram de Hollander

menselijk lichaam kent. Door toeval, of langs 'empirische weg', zoals Timmerman zegt, kwamen in de jaren zeventig anti-histaminica beschikbaar die selectiever werkten en niet meer slaapverwekkend waren. Langzaam maar zeker werkt de vakgroep aan het ontrafelen van de werking van deze nieuwe generatie medicijnen. Lange tijd werd vermoed dat de receptoren in het zenuwstelsel specifieke eigenschappen hebben, waardoor de nieuwe generatie geneesmiddelen er niet op kon inwerken. Maar Ton ter Laak toont in het onderzoek, waarop hij in oktober promoveerde, aan dat deze theorie niet klopt. De receptoren van het zenuwstelsel en receptoren elders in het lichaam blijken identiek. Ter Laak komt met een nieuwe verklaring voor de werking van de tweede generatie anti-histaminica: de medicijnen kunnen de zogenaamde bloed-hersenbarrière niet passeren. Deze barrière dient om de hersenen te beschermen tegen ongewenste indringers. Alleen moleculen met speciale eigenschappen kunnen vanuit de bloedvaten bij de hersencellen komen. Volgens Timmerman kurmen de inzichten uit dit onderzoek ook nuttig zijn voor ander onderzoek. "Van sommige medicijnen wil je dat ze in de hersenen komen, van anderen juist weer niet." Ter Laak maakte bij zijn onderzoek gebruik van computermodellen om mogelijke stoffen te ontwerpen die als een sleutel op het slot van de transmitter zouden kunnen passen. Deze stoffen werden vervolgens in het laboratorium gemaakt. In sommige gevallen bleken ze de voorspelde effecten te hebben, maar de werkelijkheid bleek vaak complexer dan verwacht. Toch verwacht Timmerman dat in de toekomst - "binnen vijf a tien jaar" de computer een grote rol zal spelen bij het ontwerpen van geneesmiddelen. Eén van de resultaten van Ter Laaks

onderzoek was dat sommige stoffen waarvan men dacht dat ze de receptoren slechts blokkeerden, zelf ook bleken in te werken op de chemische huishouding van de cel. Dit kan weer een nieuw licht werpen op de werking van allerlei stoffen in het menselijke lichaam.

'Zichtbaar' Op dezelfde dag als Ter Laak promoveerde ook Martine Smit op onderzoek naar histamine. Zij wist als eerste wetenschapper histaminereceptoren 'zichtbaar' te maken. Uit haar onderzoek bleek dat de receptoren bij langdurige blootstelling aan histamine ongevoelig worden. De receptoren trekken zich als het ware terug in de cel, waardoor ze niet meer in aanraking met de buitenwereld komen. Misschien is dit een mogelijke verklaring voor het feit dat allergieën bij sommige mensen bij het klimmen der jaren afiiemen, zoals professor Timmerman zelf is overkomen. "Ik vind dat de huidige generatie antihistaminemedicijnen zo goed zijn dat het me geldverspilling lijkt nieuwe te willen ontwikkelen als deze slechts bedoeld zijn om histamine te blokkeren." "Er zijn wel betere middelen mogelijk die meer algemeen tegen allergieën werken", is de stelling van de hoogleraar. Hij benadrukt echter dat zijn vakgroep niet zelf medicijnen ontwikkelt. "Wij doen fundamenteel onderzoek naar de werking van allerlei stoffen en chemische mechanismen. Daar is de farmaceutische industrie natuurlijk in geïnteresseerd. En met die industrie werken we ook samen. De ontwikkeling van een geneesmiddel kost ongelooflijk veel tijd en is zeer kostbaar. Dat loopt in de honderden miljoenen guldens." Timmerman erkent dat de anti-hista-

minica alleen symptomen bestrijden en niet preventief werken. "Er bestaan wel medicijnen die de reactie van het afweersysteem beïnvloeden en dus werken ter voorkoming van allergische reacties, maar die zijn niet erg actief of hebben veel bijwerkingen. Eén van de nadelige effecten van deze geneesmiddelen is dat ze op termijn het immuunsysteem verzwakken. Daar is nog veel zinvol onderzoek naar te verrichten." Overigens heeft histamine niet alleen te maken met allergie. Mogelijk heeft het ook van doen met de ziekte van Alzheimer (zie kader). In ieder geval beïnvloedt histamine ook de aanmaak van maagzuur. De receptoren die hierbij een rol spelen zijn anders dan de histaminereceptoren die bij allergie belangrijk zijn. Daarom is het mogelijk geweest geneesmiddelen te ontvdkkelen die specifiek de aaimiaak van maagzuur beperken. Door deze medicijnen, die jarenlang de meest verkochte ter wereld waren, is het aantal maagoperaties drastisch teruggelopen. Timmerman vertelt dat hij een paar jaar geleden overwogen heeft zich ook met onderzoek naar aids bezig te houden, maar daar vanaf heeft gezien. Overal ter wereld stortten zich toen onderzoeksgroepen op het Hiv-virus, omdat er geld te halen viel. "Laten we maar met histamine bezig blijven, tenslotte zijn we maar een klein onderzoeksteam. Misschien levert het meer resultaat op als je jarenlang in de diepte werkt, in plaats van in de breedte. Tien jaar geleden had ik bijvoorbeeld nog niet gedacht dat we met Alzheimer in aanraking zouden komen. Dus misschien is onze onderzoeksstrategie zo slecht nog niet", overdenkt Timmerman.

Medicijn tegen Alzheimer Ontstaan van allergie: 1 . De eiwitten die de allergie veroorzaken (de driehoekjes) komen in de buurt van de mestcellen 2 - De afweerstoffen (de V-tJes) op de celwand reageren met de allei^ieveroorzakers 3 - Door deze reactie gaat de celwand open en stromen de histamines naar buiten. Deze histamines veroorzaken op andere plaatsen in het lichaam irritaties Bron: Voorlichtingsbrochure voor artsen, in 1976 uitgegeven door Brocades Belga

"Het is meer dan een theorie. Samen met collega onderzoekers in Florence en Amerika zijn we bezig met dierproeven om de rol van histamine in onze hersenen te bestuderen. Die proeven bevestigen sommige van onze ideeën hoe een geneesmiddel tegen Alzheimer gemaakt zou kunnen worden", vertelt vu-hoogleraar farmacochemie prof.dr H. Timmerman enthousiast. "Als onze vermoedens kloppen, dan zou er binnen tien jaar een middel op de markt kunnen komen dat de ziekte weliswaar niet voorkomt, maar dat wel de voortgang vertraagt." De vu-onderzoekers zijn de mogelijke therapie op het spoor gekomen door het al jaren lopende onderzoek naar de stof histamine. Dit is één van de vele neurotransmitters die het menselijk lichaam kent. Het zenuwstelsel is namelijk geen doorlopende kabel, maar aan het uiteinde van iedere cel wordt een chemische boodschap doorgegeven naar de volgende cel. Neurotransmitters brengen de boodschap over op zogenaamde receptoren. De ontvangende zenuwcel zendt weer chemische boodschappen

terug, bijvoorbeeld of er te veel ofte weinig transmitters zijn aangekomen. Histamine regelt in de hersenen de afgifte van de stof acetylcholine. Nu blijkt uit onderzoek bij overleden Alzheimerpatiënten dat zij een opvallend laag gehalte acetylcholine in de hersenen hebben. Bovendien blijken de hersencellen die degenereren juist rond receptoren voor histamine te liggen. Volgens Timmerman moet het mogelijk zijn via stimulering of juist afremming van deze receptoren de aanmaak van acetylcholine te beïnvloeden. De techniek om via geneesmiddelen de receptoren en de aanmaak van transmitters te moduleren is al lang bekend. Voor verschillende aandoeningen bestaan geneesmiddelen die op dit principe zijn gebaseerd. Volgens Tinunerman is een Amerikaanse geneesmiddelenfabrikant geïnteresseerd in het onderzoek. Bij positieve resultaten is de fabrikant waarschijnlijk bereid honderden miljoenen dollars te steken in de mogelijke ontwikkeling van een anti-dementiepü. (DdH)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen