Ad Valvas 1995-1996 - pagina 567

AD VALVAS 9 MEI 1996

PAGINA 13

Spellingkatern Accenttekens verliezen terrein

'Engelse' werkwoorden worden op zijn Nederlands behandeld deletete of deleette, gescored of gescoord?

/

rechaud of réchaud? Welke accenttekens gebruiken w e in het Nederlands? Vooral woorden die aan het Frans ontleend zijn, leveren problemen op. Naast seance hebben we surséance, naast ragout hebben we passe-partout. Wat is de regel?

De oude regel Tot nu toe werden de accenten gebruikt als ze nodig waren voor de uitspraak: als zonder het accent een verkeerde uitspraak zou worden gerealiseerd, plaatste u het accent. Deze hoofdregel leidde tot dit beeld: • Het accent aigu {') werd niet geschreven op de eerste lettergreep van een aan het Frans ontleend woord: etage, rechaud, evacué, egards. Op andere lettergrepen in het woord stond het wel: comité, bohémien, protégé. Bij personen schreven we de mannelijke en de vrouwelijke vorm verschillend: logé (man) naast logee (vrouw), employé naast employee. In woorden als abonnee, soiree, entree, matinee, puree, portemonnee ontbrak het accent aigu. •

•

Het accent grave Q) werd geplaatst zodra de uitspraak dat nodig maakte: crèche, carrière, caissière, scène, volière. Het accent circonflexe C) stond op e's: enquête, fêteren, gêne, en op een doodenkele a of u: debacle, ragout.

De nieuwe regel De nieuwe regel is in feite een verdere doorvoering van de oude. Als het accent voor de uitspraak niet nodig is, verdwijnt het. Dat betekent: • Het accent aigu (') verdwijnt in de uitgang ée, dus bij de 'vrouwelijke varianten' van associé e.d. was wordt associée associee logee logee prostituee prest:tuee De matmelijke vormen behouden hun accent (logé, habitué) • Het accent circonflexe wordt weggelaten op de a, de o en de u: was wordt debacle debacle paté paté entrecote entrecote ragout ragout O p d e e blijft h e t staan: crêpe, frêle, gênant. Waar we te maken hebben met een onmiskenbaar Frans woord met een onmiskenbare Franse uitspraak, blijft het accent behouden: het blijft au s é r i e u x c o ü t e que c o ü t e d é g é n é r é ( v r o u w e l i j k : dégénéree)

Voorbeelden -ée wordt vervangen door -ee mannelijke vorm vrouwelijke vorm associé associee attaché attachee dégénéré dégénéree ertployé employee

Let op Op de woorden zone, controle en compote stond geen accent circonflexe - terwijl dat wel vaak werd geschreven. De situatie bHjft zoals ze was: zone, controle en compote zonder dakje.

De spelling van de Nederlandse werkwoorden volgt een paar uitzonderingsloze regels. Die regels hebt u op school geleerd met trefwoorden als stam + ten't kofschip. Deze prachtige regelmaat wordt echter verstoord door werkwoorden die ons voor nieuwe problemen stellen: hoe schrijven we het voltooid deelwoord van saven (gesaved, gesavet,..)? Wat doen we met de dubbele l in yellen ('zij yelden/yellden hun keel schor?').

De nieuwe regel Tot n u toe bestond geen expliciet voorschrift voor de behandeling van 'Engelse' werkwoorden. Het nieuwe voorschrift luidt: behandel de geïmporteerde werkwoorden alsof ze Nederlands zijn. Dat wil zeggen: de werkwoorden volgen de normale regels voor zwakke werkwoorden (= 't kofschip). Alleen als dat voor de uitspraak noodzakelijk is, wordt een deel van het originele Engelse woordbeeld gehandhaafd.

Voorbeelden Er ontstaat een 'Nederlands' woordbeeld: werkwoord o.t.t. checken ik check choken ik check faxen ik fax finishen ik finish scoren ik scoor

o.v.t. ik checkte ik chookte ik faxte ik finishte ik scoorde

volt.deelwoord gecheckt gecheckt gefaxt gefinisht gescoord

• De Nederlandse behandeling geeft twee antwoorden: (komt zelden voor) golfen ik gelf ik golfde/golfte gegolfd/gegolft leasen ik lease ik leaste/leasde geleast/geleasd • Er blijft een deel van het Engelse woordbeeld behouden: racen ik race ik racete saven ik save ik savede breakdancen ik breakdance ik breakdancete deleten ik delete ik deletete

geracet gesaved gebreakdancet gedeletet

Toelichting Eigenlijk spelen er twee kwesties in de spelling van 'Engelse' werkwoorden: de vraag hoe 't kofschip moet worden toegepast, en de vraag of de 'magie e' uit het Engelse woordbeeld behouden moet blijven in het Nederlands.

't kofschip is van toepassing Hoe zat het met 't kofschip (of 't fokschaap)? In feite beslist 't kofschip over t oi din de verleden tijd en in het voltooid deelwoord. Met 't kofschip kon u feilloos de verleden tijd en het voltooid deelwoord van zwakke werkwoorden in elkaar knutselen. U moest dan kijken naar de laatste letter van de stam, en die vergeHjken met één van de medeklinkers van 't kofschip (dus: t, k, f, s, ch en p). De stam van het werkwoord is datgene wat u hoort als u het hele werkwoord uitspreekt, behalve de laatste -en. Zo heeft het werkwoord pakken als stam pak, en heeft pochen als stam poch. De stam van verhuizen is verhuiz. Hoe gaat u vervolgens te werk? Als de laatste letter van de stam een van de medeklinkers van 't kofschip is, dan maakt u de verleden tijd met -te(n), en het voltooid deelwoord met -t. Als de laatste letter van de stam niet een van de medeklinkers van 't kofschip is, dan maakt u de verleden tijd met -de(n) en het voltooid deelwoord met -d. werkwoord

stam

pakken verhuizen

pak verhuiz

laatste letter m ' t kofschip ia nee

dus

o.v.t.

pakte verhuisde

En 't kofschip werkt ook voor Engelse werkwoorden: laatste letter dus o.v.t. werkwoord stam m 't kofschip zappen ja zapte gezapt zap ja b r o w s t(5 g e b r e w s t browsen brows nee i n l o g d s5 i n g e l o g d inloggen inlog

volt.deelw gepakt verhuisd

volt.deelw

Gedraagt faxen zich ook volgens de regels? Ja, want de stam gaat uit op een s-klank. Aangezien de s in 'f kofschip zit, luidt de verleden tijd faxte en het voltooid deelwoord gefaxt. Er zijn een paar werkwoorden die door verschillende mensen verschillend worden uitgesproken. Wie leasen met een scherpe s uitspreekt, krijgt leaste en geleast als vormen, wie meer een z-klank uitspreekt, krijgt leasde en geleasd. Het woordenboek hakt de knoop niet door: beide vormen zijn toegelaten.

De magie e Bij saven en timen schrijven we als laatste letter van de stam een e. Toch is de laatste klank van de stam resp. een v en een m. Zodoende levert 't kofschip als verleden tijd savede en timede op. Die e is nodig voor de uitspraak. Dit verklaart waarom we bij racen-, tapen, faken, saven, timen, moven de Engelse e laten staan: anders zou er een uitspraakprobleem opduiken. werkwoord racen filen

o.t.t. ik race ik f i l e

o. V . t .

ik racete ik filede

volt.deelwoord geracet gefiled

Bij werkwoorden met een o in de stam bhjft de 'Engelse e' niet behouden: cheken i k chook i k chookte gechoekt scoren i k scoor i k scoorde gescoord

De dubbele / en de dubbele s Blijft de dubbele 1 behouden in yellen, en de dubbele s in crossen? Nee: ook hier geldt dat we zo Nederlands mogeUjk doen. Dus: crossen i k cros ik croste gecrost yellen ik y e l ik yelde geyeld basketballen i k basketbal i k basketbalde gebasketbald Als er een duidehjk Engelse uitspraak moet worden aangegeven, handhaaft u de dubbele slot-medeklinker wel! baseballen ik baseball ik baseballde gebaseballd

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen