Ad Valvas 1995-1996 - pagina 175

PAGINA 7

tVALVAS 2 NOVEMBER 1995

Sodoms zaad in Nederland Homoseksualiteit blijkt tamelijk recent verschijnsel jlomoseksuele verlangens Intstonden tegen het eind fan de zeventiende eeuw. }aarvoor bestonden ze biet. Dat stelt Theo van Ier IVIeer in zijn proefichrift 'Sodoms zaad in jlederland', waarop hij londerdag 9 november Iromoveert.

'Och, de leste kus zit nog in myn ziel'

Koninklijke Bibliotheek

^ *'')'-'"»'*>,;''**%'#

'V'^^j;/

'^Jf^i-

' > f' - t

Martina Zuidweg

leksuele contacten tussen personen van |etzelfde geslacht vonden volgens tiderzoeker Theo van der Meer ook ilaats vóór het einde van de zeven­ lende eeuw. "Maar," zegt hij, "met lomoseksualiteit ­ in de zin van verlangens naar iemand van hetzelfde geslacht ­ hadden ze weimg te maken." In 1984 schreef Van der Meer het boek De wesenthjke sonde van sodomie en andere vuyhgheden over de Amsterdam­ se vervolgingen van homoseksuelen tussen 1730 en 1811. Zijn proefschrift, waarop hij volgende week promoveert in de historische criminologie, bestrijkt de periode van de veertiende tot en met de eerste helft van de negentiende eeuw. Van der Meers belangrijkste bronnenmateriaal bestaat uit bewaard gebleven processtukken van rechts­ zaken tegen wat men 'sodomieten' (letterlijk: degenen die zich overgeven aan seksuele handelingen met mensen van hetzelfde geslacht) noemde. Tot ver in de zeventiende eeuw werden homoseksuele contacten gekenmerkt door hiërarchische verschillen tussen partners. Meestal ging het om volwas­ sen mannen die sodomie pleegden met puberale jongens: een heer met zijn knecht, een leraar met zijn leerlingen, een kapitein met z'n soldaat. Zoals de huisleraar die in 1654 werd beschul­ digd van sodomie met zijn leerlingen. Of de Utrechtse burgemeester die in 1676 terecht stond omdat hij seksuele contacten zou hebben met jonge jongens. Hij zou een van de jongens al op elfjange leeftijd hebben betast. Van der Meer: "Uit de processtukken blijkt duidelijk hoe die contacten zijn verlo­ pen, het begint dan met wat liefko­ zingen; de jongen ontvangt geregeld geld van de man. En dat gaat jaren zo poor. Ik denk met dat je kan zeggen dat pie jongen nou verkracht werd. Er moet vel degelijk een soort affectie tussen belden helDben bestaan. Tegelijkertijd pe je dat tussen de bur­gemeester en |lie jongen heel scherpe nachtsverhoudingen tot uitdrukking komen. Die burgemeester geselt de jongen ook zo nu en dan een beetje poor z'n opwinding."

lasse i^an der Meer gaat ervan uit dat de burgemeester het seksuele contact met de jongens in de eerste plaats gebruikte om zijn positie te bevestigen. "Vergelijk bet met seksueel geweld in het leger. ISeks heeft daarin vrijwel altijd de Ifunctie een pikorde te scheppen, om de Bestaande hiërarchie te bevestigen." jTot de achttiende eeuw lag aan Iseksueel contact tussen de kapitein en Izijn soldaat of tussen de heer en zijn Iknecht niet in de eerste plaats een Iverlangen naar iemand van de eigen Isekse ten grondslag. Seksuele contacten hadden vooral een functie in de beves­ tiging van sociale verschillen tussen mensen. Sekse op zichzelf speelde volgens Van der Meer helemaal niet zo'n grote rol in de vroegmoderne samenleving. "Mensen zaten psycholo­ gisch anders in elkaar dan nu. Wij ken­ nen elkaar in eerste instantie op grond van het feit dat ik een man ben en jij een vrouw. En we beschouwen onszelf als individuen. In de vroegmoderne tijd was, wie je was, veel meer afhankelijk van de klasse waartoe je behoorde, van je familie, van de buurt waarin je woonde." Volgens Van der Meer zijn er nu nog

\ :.'*,v r (^ ^

.

»

Urn

i*

II»

>:<' j ' *

. ':-• . r • * - !

'

rt^\

.

''^'\'. .;_•

steeds culturen waarin seksueel contact tussen maimen vooral een sociali­ serende functie heeft. Zoals in Nieuw­ Guinea, waar sommige jonge jongens via anaal of oraal contact het zaad van volwassen mannen ontvangen. "Vol­ gens die cultuur zouden die jongens zon­der dat zaad niet vruchtbaar kun­ nen worden. Het seksueel contact is dan een voorwaarde voor overleving van de stam."

Ziel In de loop van de zeventiende eeuw ontstaat er verzet tegen de hiërarchi­ sche samenleving. Langzaam maar zeker wordt gelijkheid tussen mensen een streven. Zo verschijnt het huwelijk uit liefde ten tonele. Met de opkomst van het protestantisme gaat het gewe­ ten een belangrijke rol spelen. En daar­ mee wordt de deur geopend voor het moderne, autonome individu. Volgens Van der Meer zijn deze ont­ wikkelingen de voedingsbodem voor homoseksuele verlangens. "Dan heb ik het over verlangens die wèl in de eerste plaats zijn gerelateerd aan sekse. Pas vanaf het eind van de zeventiende eeuw doken volwassen mannen van gelijke sociale klasse op, die seks met elkaar hadden waarbij hiërarchie veel minder een rol speelt." Dan pas zal Jan van Zaanen zijn brief aan zijn nieuwe gehefde kunnen schrij­ ven (1826) waarin hij spreekt over vaste vrienden; problemen met relaties; een aangeboren zwakte voor marmen en waarin hij zichzelf ziet als deel van een grote groep. "Och, lieven vrind, het is maar voor een korte tijd geweest dat ik bij u geweest ben. Ik hoop dat het nog van lange duur zal mooge weese en dat ik nog een maal in uw arme mag leg­ gen. Och, de leste kus zit nog in myn ziel."

In dezelfde periode doemen in Noord­ west­Europa voor het eerst homosek­ suele subculturen op. "Voorheen von­ den seksuele contacten tussen mannen

.

.

,

.

-

^

plaats in de beslotenheid van bijvoor­ beeld de woning van een heer. O p het moment dat maimen seksueel behoefte krijgen aan elkaar, ontstaan er vooral in de steden groepjes op straathoeken of in parken." En beginnen ze op te vallen. Vooral op basis van bekentenissen van de gewe­ zen soldaat, Zacharias Wilsma, die in 1730 van sodomie wordt beschuldigd, stelt het gerecht een lijst samen van 144 personen. Daarop staan niet alleen knechten, sjouwers en soldaten, maar ook hoge militairen, advocaten en zelfs de schout en een schepen van Delft en een Leidse burgemeester.

Uitroeien

r^

"^

Vóór 1730 werd er massaal gezwegen over sodomie; erover praten zou de ver­ keerde lusten wakker kunnen schud­ den. Als er processen waren, werden die in het geheim afgehandeld en ook de terechtstelling gebeurde stiekem. Tot het Hof van Holland lucht kreeg van een wijd verbreid netwerk van sodomieten. In 1730 schreef het Hof aan de Staten van Holland over de behandeling van "sodaemge delicten, waer over de natuur selfs een afgrijsen heeft (...) en waer over te dughten staat dat Gods reghtvaerdige toom oock over ons vaderland soude ontsteeken, mdien met alle mogelijcken voorsorge niet wierde getraght om het selve tot af­ schrick van anderen tot de grond toe uijt te roeien". Sodomieten die volgens de rechtbank de doodstraf verdienden, hmg de beul aan een wurgpaal. Dat ze juist deze straf kregen, is volgens Van der Meer niet toevallig. "Dat was typisch een straf die men toen aan vrouwen opleg­ de of aan mannen die schuldig werden geacht aan een zeer laaghartig misdrijf. Zo'n straf moest het publiek duidelijk maken hoe sodomieten moesten wor­ den gezien. Sodomieten moesten met vrouwen of in ieder geval met onman­ nelijkheid worden geassocieerd."

De rechtspraak met zijn rituelen rond­ om het schavot maakte van sodomieten buitenstaanders. Tegelijkertijd groeide met de lange reeks vervolgingen na 1730 de erkenning van homoseksuelen als een aparte groep. "Verdachten werden uitgebreid ondervraagd over hun gewoontes, hun ontmoetings­ plaatsen en eventuele tekens waaraan ze elkaar zouden herkennen. Vragen die in eerste instantie natuurlijk de opsporing moesten dienen. Jan van der Marck, een nachtwacht die in die tijd sodomieten bij pissoirs in de val probeerde te lokken, trok tijdens zijn werk bijvoorbeeld een timmermans­ schort aan. Hij beweerde gemerkt te hebben dat sodomieten vaak zo'n schort droegen." Niet alleen de rec^itspraak, ook de sodomieten zelf droegen bij aan het beeld dat zich vanaf het einde van de zeventiende eeuw over sodomie ont­ wikkelde. "In feite dwongen de vervol­ gmgen de achttiende eeuwse sodomie­ ten hun verlangens onder ogen te zien. Tegenover de rechter probeerden man­ nen een legitimatie te vmden voor die homoseksuele verlangens. Vooral de streng gelovigen gingen op zoek naar een rechtvaardigmg voor hun verlangens."

Potenrammers Volgens Van der Meer maakten sodo­ mieten m de loop van de achttiende eeuw aanspraak op bestaansrecht. "Aan het eind van de achttiende eeuw zijn ze ervan doordrongen dat ze niet de eni­ gen zijn, maar dat het gaat om 'duizen­ den met ons'. Er ontstaat een besef dat men tot een aparte categorie behoort en er ontwikkelt zich een homoseksueel bewustzijn." Zijn boek beëindigt Van der Meer met: "Sodoms zaad was toen m Nederland tot volle wasdom gekomen." Tegenwoordig gebruiken alleen zoge­ naamde 'potenrammers' nog fysiek geweld tegen homoseksuelen. Eigen­

Als er processen waren, werden die in het geheim afgehandeld Ook de terechtstelling gebeurde stiekem

aardig genoeg ontdekte Van der Meer, die voor het ministerie van justitie een rapport over potenrammers schreef, dat deze groep er een achttiende eeuws beeld op nahoudt over waar homosek­ sualiteit vandaan komt. "In de achttiende eeuw zei men dat het met kaart en dobbelspel begon, verder gmg met vreten en zuipen en uitein­ delijk eindigde bij sodomie. Uit de interviews met die potenrammers blijkt dat ook zij beweren dat je homosek­ sueel wordt door een verlies van zelf­ beheersing en onmatigheid. Zou ieder­ een wat meer zelfbeheersing aan de dag leggen, dan zou het vanzelf wel over­ gaaq." Net als het achttiende­eeuwse publiek doen potenrammers volgens Van der Meer hun best om distantie te schep­ pen tussen zichzelf en homoseksuelen. "In de loop van de achttiende eeuw ontstaat het beeld van een sodomiet als een verwijfde man. Die potenrammers beschrijven homoseksuelen ook als buitengewoon verwijfde mannen, die laf en zwakjes zouden zijn. In beide gevallen wordt dat beeld gebruikt om er de eigen mannelijkheid tegen af te zetten. Homoseksualiteit wordt ge­ bruikt om te laten zien wat normaal is. Volgens mij is het helemaal niet toe­ vallig dat die potenrammers homo's uitkiezen om tegenaan te schoppen. Het is een manier om jezelf als man te profileren. "

Schennis Tijdens het schrijven van zijn proef­ schnft kwam Van der Meer naar eigen zeggen tot de conclusie dat homosek­ sualiteit in de geschiedenis niet zo'n ^ marginaal onderwerp is als het op het eerste gezicht lijkt. O p sommige mo­ menten is homoseksualiteit volgens hem 'juist buitengewoon belangrijk' geweest. De onderzoeker verhaalt over twaalf Amsterdammers die in 1826 uit een huis aan de Lindestraat werden gehaald op beschuldiging van 'schennis van de openbare eerbaarheid'. Buren beweerden dat ze zomaar in de kamer konden kijken waar de mannen bezig zouden zijn geweest. "Van een van die matmen heb ik de verdediging gevon­ den. Voor de rechtbank toont hij over­ duidelijk aan dat de buren op ladders moeten zijn geklommen om het tafereel te zien. Hij beargumenteert dat er alleen sprake kan zijn van schending van de openbare eerbaarheid als men­ sen tegen hun wil met onzedelijke handelmgen worden geconfronteerd. Die maimen zijn toen allemaal vrijge­ komen en nadien duikt zijn argumen­ tatie steeds weer op in de jurispru­ dentie. Het heeft het debat over defini­ ties van privé en openbaar aangezwen­ geld." Dat pubers elkaar met regelmaat uitschelden voor flikker, laat volgens Van der Meer zien "dat ze homosek­ sualiteit gebruiken om man te worden". En bevestigt dat homoseksualiteit méér is dan een marginaal verschijnsel. "Mensen denken: een wereld zonder homoseksualiteit is niet meer dan een wereld zonder homoseksuelen. Ik ben tot de conclusie gekomen dat een wereld zonder homoseksuelen een ingrijpend andere wereld zou zijn dan die waann wij leven."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen