Ad Valvas 1995-1996 - pagina 399

AD VALVAS 2 2 FEBRUARI 1 9 9 6

PAGINA 5

'Waardenoverdracht in onderwijs moet bewuster' Helft ondervraagde VU-docenten vindt schools gedrag van studenten hinderlijk bij waardenonderwijs In het onderwijs horen waarden en normen expliciet aan de orde gesteld te worden, vindt de vu. in de praktijlt blijl^t dit echter 'ondermaats' te gebeuren. Daarom werden 63 docenten ondervraagd over hun ervaringen met waardenoverdracht tijdens de colleges. De helft beschouwt het schoolse, onltritische gedrag van studenten als een grote hindernis.

Dirk de Hoog In januari 1994 ging het waardenproject aan de vu van start. Dat gebeurde op initiatief van rector prof.dr E. Boeker, die wilde weten hoe normen en waarden in het onderwijs ter sprake komen. Een werkgroep moest de stand van zaken opmaken en om het waardenproject te begeleiden kwam er een klankbordcommissie van docenten uit de verschillende faculteiten. Ook werden er vertrouwelijke gesprekken met docenten gevoerd over de waardenoverdracht in het onderwijs. Prof dr B. Goudzwaard, hoogleraar economie bij de faculteit SCW en cultuurfilosofie bij Wijsbegeerte, en dr R. Boschhuizen, vakdidacticus biologie bij de lerarenopleiding van de vu, voerden de gesprekken. Ter voorbereiding bestudeerden de twee het gebruikte lesmateriaal van de docenten. Ook stelden Goudzwaard en Boschhuizen een notitie op. Focus op waarden, geheten, om het gesprek op gang te brengen. In het voorbereidende stuk werden dne redenen genoemd waarom communicatie over waarden binnen het onderwijs niet meer spontaan en vanzelf plaatsvindt. In de eerste plaats is dat "de toegenomen complexiteit van de moderne samenleving, waarin door de voortgang van wetenschap en techniek de effecten van menselijk handelen groter zijn dan ooit, maar waarbij de onrwikkelmg van het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef bij docenten en student gemakkelijk kan achterblijven". In de tweede plaats noemt de nota de teloorgang van de grote verhalen "waardoor niet alleen ideologieën hun geloofwaardigheid hebben verloren, maar ook een scepsis is ontstaan ten aanzien van de mogelijkheid van een algemeen gedeeld waardenbesef. Iedereen moet maar voor zichzelf uitmaken wat hij of zij eraan heeft." Als derde reden voor verminderde aandacht voor waardenoverdracht wees de nota op "de toenemende druk, die in naam van efficiency en rendement op het onderwijs zelf wordt uitgeoefend en die ertoe leidt dat steeds minder tijd en plaats beschikbaar is om in het onderwijs aan achtergrondvragen toe te komen."

Ondermaats De voorlopige conclusie van Focus op waarden was "dat met name in het universitaire onderwijs thans een ondermaatse belichting dreigt plaats te vinden van essentiële waarden; en wel met name de waarden die de studenten in staat moeten stellen om later hun verantwoordelijkheid als academi-

cus in deze onzekere wereld metterdaad te dragen." Goudzwaard en Boschhuizen hebben aan de hand van de notitie gesprekken gevoerd met 63 docenten van alle faculteiten. Binnenkort verschijnt het verslag van die gesprekken onder de titel Van waarden weten. De plaats van waarden in het vu-onderwtjs. Uit het verslag, blijkt dat de onderzoekers in het begin nog wel eens argwaan bij de docenten ontmoetten, omdat hier en daar de vrees bestond dat de vu met het waardenproject een poging tot 'reconfessionalisering' deed. De vrees bestond dat de gesprekken bedoeld waren om een inhoudelijk oordeel te vellen over de opvattingen van de docenten. Daardoor werden de onderzoekers in eerste instantie wel eens gezien als 'morele inquisiteurs'. Nadat de bedoeling van het gesprek en het project was verhelderd, bleken alle benaderde docenten tot een gesprek bereid. Achteraf bezien vonden de ondervraagde docenten de gesprekken zinvol en leerzaam. Volgens Goudzwaard komt dat omdat veel docenten "wel degelijk met de problematiek bezig zijn, maar vaak in hun eentje m de studeerkamer". Het eindverslag concludeert dat "de overdracht van waarden m het onderwijs een onderbelicht thema is, dat er verlegenheid en soms onhandigheid bij docenten bestaat om dit aan de orde te stellen en dat er zonder meer bereidheid bestaat om door te praten over de waarden."

Hindernis Veel docenten aan de vu onderschrijven de stelling dat er te weinig aandacht is voor de overdracht van waarden en normen tijdens het onderwijs. Maar elke docent heeft zo z'n eigen gedachten over en kanttekeningen bij de oorzaken daarvan. Meer dan de helft van de ondervraagden - 36 van de 63 van de docenten - zegt dat er iets mis is met de studiehouding van studenten. Deze docenten hebben vooral het beeld voor ogen van 'consumptief ingestelde, niet reflectieve jongere jaarsstudenten, die uitsluitend werken voor het tentamen en die zich over universitair onderwijs uitdrukken in de vertrouwde terminologie van het voortgezet onderwijs', aldus de rapporteurs. "Studenten zien vakken als wijsgerige vorming als een te nemen hindernis voor het doctoraal", zeiden dan ook acht docenten. Ook zouden studenten de neiging hebben in ethische kwesties de benadenng van de docent te volgen, in plaats van zelf kritisch na te denken. "Van deze opvattingen van docenten ben ik echt geschrokken", zegt prof.dr B. Goudzwaard. Hij vindt dat een

Prof.dr Goudzwaard: 'Het zou erg de moeite waard zijn als docenten binnen een faculteit eikaars syllabi Sidney Vervuurt zouden lezen. Dan hebben ze vast een heleboel te bepraten met elkaar' dergelijke 'negatieve attitude' over studenten een echte dialoog over waarden tijdens het onderwijs in de weg staat. "Je moet de schuld niet primair bij de studenten leggen. Het is de taak van de vmiversiteit om studenten af te leveren die meer weten dan alleen feitelijke kennis. Ze moeten in de beroepspraktijk verantwoord en verantwoordelijk kunnen handelen. Dat heeft de vu zelf als doelstelling opgeschreven in het instellingsplan voor de komende jaren. Extra aandacht voor waardenoverdracht is dus op z'n plaats, want blijkbaar gaat het niet vanzelf."

Onderwij svormen Goudzwaard wijst er direct op dat niet alle docenten negatieve ervaringen hebben. "Verschillende betrokkenen zeggen tijdens de colleges en werkgroepen wel expliciet aandacht te besteden aan zaken als de vooronderstellingen van het vak, de maatschappelijke implicaties van onderzoek en ethische afwegingen. Zo'n kwart van de docenten heeft daar positieve ervanngen mee en vindt dat studenten wel degelijk gemotiveerd zijn over waarden en normen na te denken en te

Studenten positief over waardenproject De studentenfracties in de universiteitsraad reageren positief op Van waarden weten, het rapport over waardencommunicatie binnen het vu-onderwijs. "In het begin waren we wel bang dat het waardenproject een verkapte poging was het calvinisme nieuw leven in te blazen, maar de opstellers van het rapport hebben die vrees helemaal weg kunnen nemen", geeft Jasper Schouten van de studentenfractie PKV als cotnmentaar. "Wij zijn ook voorstander van een brede, algemene, academische vorming op de universiteit. Die vorming moet echter niet gebaseerd zijn op een bepaalde ideologie of religie, maar recht doen aan de pluriformiteit van de opvattingen onder studen-

ten en docenten. Dat standpunt onderschrijft het rapport gelukkig volledig." Schouten vindt wel dat bij een vervolgproject vooral studenten aan het woord moeten komen. "Nu zijn opvattingen van docenten geïnventariseerd en daaruit blijkt dat ze het soms nogal moeilijk met studenten hebben. Dus lijkt het me zinvol dat ze onze verhalen eens te horen krijgen. Ik denk dat er verschil bestaat tussen sonmiige docenten en studenten omdat het voor jongeren vanzelfsprekend is dat er geen algemeen geldende waarden en normen bestaan in deze samenleving. Je kiest voor bepaalde opvattingen en een levensstijl," Ook Catharina de Leur zegt na-

mens de Vuso en de fractie van het vu-corps tevreden te zijn over het rapport. "We vinden het onderwerp belangrijk in het kader van de algemene vorming van studenten. En zeker voor een bijzondere universiteit is het goed eens te kijken hoe het gaat met de overdracht van waarden binnen het onderwijs," De Leur vindt het jammer dat tot nu toe geen studenten bij het project betrokken zijn. "Uit het rapport blijkt tenslotte dat de gehanteerde onderveijsvormen belangrijk zijn. Kleine groepjes werken beter dan hoorcolleges. Bij die discussie is de inbreng van studenten onmisbaar." (DdH)

discussiëren. Maar je moet er de juiste onderwijsvormen en aanpak voor vinden, is de ervaring van deze docenten." Boschhuizen noemt de waardenproblematiek in het onderwijs dan ook vooral een didactisch probleem. "Bij veel docenten kom je het idee tegen dat aandacht voor de morele en ethische kanten van het vak een extraatje is, een morele preek ter afsluiting. Maar zo werkt het niet. Binnen onderwijsprocessen vindt altijd bedoeld of onbedoeld een overdracht van waarden plaats. Het gaat erom docenten bewust te maken van die processen zodat ze er beter mee omgaan en ze die processen leren integreren m het hele onderwijs." Volgens Boschhuizen hebben docenten nogal eens de neiging de waardenproblematiek 'ergens te parkeren'. Zo zeggen ze te weinig tijd te hebben om zulke problemen aan de orde te stellen. Of ze denken dat studenten er geen interesse in hebben. Sommigen vinden ook dat waardenoverdacht primair een taak voor de docenten wijsgerige vorming is. Daarbij bestaan er ook verschillen tussen de vakgebieden. Bij de bèta's heerst vaker de mening dat wetenschap een kwestie van harde feiten is dan bij de alfa's en de gamma's. Volgens de onderzoekers komt bij studierichtingen met een duidelijke beroepspraktijk waar morele kwesties een rol spelen, zoals geneeskunde of rechten, de waardencommunicatie het meest natuurlijk op gang binnen het onderwijs. Daar kunnen andere vakgebieden van leren. Goudzwaard vertelt dat hij bij een docent op de rechtenfaculteit een mooi voorbeeld tegenkwam hoe inhoudelijk met de problematiek kan worden omgegaan. "Deze docent gebruikte de term 'rechtsvinding'. Daarmee bedoelde hij dat over rechtvaardigheid zoals die bij de rechtspraak functioneert telkens weer discussies plaatsvinden die tot een bepaalde tijdelijke consensus kunnen leiden. Dan is het recht gevonden. Zo zou je ook over waarheidsvindmg kunnen spreken of over waardenvinding." Boschhuizen zegt dat ook heel andere voorbeelden werden gevonden in het lesmateriaal dat de docenten aanbieden aan studenten. "Ik kwam een verhaal tegen waarvan de docent vond

- AVC/VU

dat het om een neutrale, feitelijk wetenschappelijke weergave ging. Maar als je het goed bestudeerde, zat er een heel teleologische (doelgerichte) opvatting achter. Dat is op zich niet erg, maar het moet de studenten wel duidelijk worden gemaakt dat er sprake is van één bepaalde wetenschapsopvatting, waar ook andere theoneën of benaderingen mogelijk zijn."

Denkbeelden De onderzoekers vonden het bestuderen van de aangeboden leerstof een boeiende aangelegenheid. "Je komt een enorme hoeveelheid denkbeelden tegen die de eigen gedachten en opvattingen prikkelen. Wat dat betreft ligt er voldoende stof voor discussie over waarden en normen op de universiteit", aldus Boschhuizen. Goudzwaard voegt eraan toe dat het "erg de moeite waard zou zijn als docenten binnen een faculteit eikaars syllabi eens zouden lezen. Dan hebben ze vast een heleboel te bepraten met elkaar." Wat de onderzoekers opviel, is dat er nogal eens weinig afstemmmg bestaat tussen de verplichte vakken wijsbegeerte en de rest van het onderwijsprogramma. Zoals bekend moeten aan de vu alle studenten vier studiepunten aan wijsgerige vorming halen. Hier zou dus al direct een aanleiding zijn om op de faculteiten de koppen eens bij elkaar te steken. Dat is overigens ook de opzet van het hele project: het stimuleren van discussie over waardencommunicatie binnen de faculteiten, zonder dat van bovenaf een boodschap wordt opgelegd. De onderzoekers hopen daarbij dat zo'n discussie niet een apart pimtje wordt in de opleidmgscommissies, maar dat bij de eindtermen van elk vak en elke opleiding de waarden expliciet aandacht krijgen. Overigens zal het college van bestuur binnenkort een voorstel doen voor een vervolg van het waardenproject, waarbij mogelijk ook buitenlandse experts worden betrokken. Volgens Goudzwaard is de discussie m bijvoorbeeld de Verenigde Staten verder gevorderd dan in Nederland.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen