Ad Valvas 1995-1996 - pagina 225

AD VALVAS 23 NOVEMBER 1995

PAGINA 9

De basisbeurs in Letland 4 5 gulden per maand Russische studenten in Letland lijden onder nieuwe apartheid Vroeger controleerde de KGB de kopieermachines en liepen mannelijke stu­ denten de kans te moe­ ten vechten in Afghanistan. Aan de Universiteit van Letland, in de hoofdstad Riga, is veel veranderd sinds het land zich in augustus 1991 afscheidde van de Sovjet­Unie. Tegenwoordig worden talentvolle hoogleraren weggekocht door het bedrijfsleven en zijn Letse studenten van Russische afkomst niet langer welkom op de uni­ versiteit, die met tiendui­ zend studenten de groot­ ste van het land is.

Harry Linde

"De nachtmerrie van iedere mannelij­ ke student was het ip de bus krijgen van een oproep voor actieve militaire dienst", herinnert oud­student geschiedenis Normunds Grostins (30) zich. Van 1980 tot 1988 voerde de Sovjet­Unie, waar de kleine Baltische republiek sinds de annexatie van 1940 deel van uitmaakte, een smerige oorlog in Afghanistan. De generaals van het Russische invasieleger wilden graag Letse (of Estse) rekruten. "Die zijn langer en blonder dan de meeste Russen", verklaart Normunds. De legertop verwachtte dat deze 'Vikingen' indruk zouden maken op de Afghaanse Mujaheddin, die veel klei­ ner van stuk waren. Ongeveer een op de tien studenten werd tijdens zijn studie of kort na het afstuderen opgeroepen voor actieve dienst. Het Rode leger ging bij de selectie vrij willekeurig te werk. "Je laten afkeuren was de enige manier om uitzending naar Afghanistan te voorko­ men", zegt Normunds. Dat ging soms ver. Normunds laat een groot litteken zien op zijn rechterpols. "Een bevrien­ de arts heeft mijn pezen wat ingekort. Daardoor kon ik mijn hand niet hele­ maal meer bewegen." Na de onafhan­ kelijkheid liet hij zich opnieuw opere­ ren om de schade te herstellen. Het lukte Normunds met deze 'kwaal' te worden afgekeurd. Medestudenten die minder slim waren, of principiëler, hebben daar in veel gevallen voor moeten boeten. De Afghanen waren helemaal niet zo onder de indruk van de Letse 'supersoldaten'. Normunds schat dat eenderde van de Letse aca­ demici die in Afghanistan vocht, werd gedood of gewond._

Trouwen Buiten de angst voor het slagveld had de Letse student tot de onafhankelijk­ heid van 1991 een rustig leven. Omdat het communistische systeem geen werkloosheid kende, was iedereen na zijn afstuderen verzekerd van een baan. Studenten kregen een beurs van veertig roebel per maand (ongeveer de helft van het minimumloon) en dat was voldoende om van te leven. Een brood kostte niet meer dan een paar kopeken. Het collegegeld was verwaar­ loosbaar laag en het huisvestingspro­ bleem werd op een creatieve manier opgelost. "Studenten trouwden hier al op hun eenentwintigste", vertelt Normunds. "Dat was de enige manier om woon­ ruimte te krijgen." Liefde speelde bij

In het park naast de universiteit van Letland is geen grassprietje platge­ trapt. Iedereen loopt keurig o ver de paden. Een gevolg van vijftig jaar onderdrukking van non­conformistisch gedrag do o r Stalin en co nso rten.

­'­sf.?mï­,!.,c:—11

L

•

.

•

Harry Linde

V3".

dit soort huwelijken meestal een ondergeschikte rol. Twee studenten sloten een praktische overeenkomst: het enige dat hen bond was dat ze het ouderlijk huis zat waren. De wankele basis van dit soort verstandshuwelijken blijkt uit het echtscheidingspercentage. Tot 1991 liep de helft van het aantal huwelijken in Riga op de klippen. De academische vrijheid was, net als in alle andere communistische landen, beperkt. Om verboden westerse stu­ dieboeken toch te kunnen gebruiken, speelden studenten en wetenschappe­ lijk personeel een spannend kat­en­ muisspel met de staatsveiligheidsdienst en het ministerie van onderwijs. Illegale boeken als George Orwells 1984 werden stiekem gekopieerd en verspreid. Dat was niet ongevaarlijk. "De KGB controleerde zelfs de teller­ stand van de kopieermachine", herin­ nert Normunds Grostins zich. Regelmatig werd de officiële lijst van gemaakte kopieën vergeleken met de tellerstand. Als er te veel kopieën waren gemaakt, werd tot op de bodem uitgezocht wie dat had gedaan en ­ '­J­v^'ügiB^^J.fflyy.­''

'De meeste studenten beginnen pas lang­ zaam aan het idee te wennen dat uit de band springen en protesteren mag' waarom. De student of docent die werd betrapt op het vermenigvuldigen van verboden lectuur, kon op mini­ maal een jaar schorsing rekenen. Om ontdekking te voorkomen, werden de tellers regelmatig gesaboteerd. Hoogleraren verzonnen allerlei sluip­ wegen om studenten kennis te laten maken met westerse ideeën. Want de meeste docenten beschouwden het communisme als de 'officiële leugen', vertelt hoogleraar filosofie Janis Vejs (60). Zijn faculteit richtte begin jaren tachtig de vakgroep voor 'kritiek op bourgeois ideologie en filosofie' op. "Dat was natuurlijk camouflage", aldus Vejs. De filosofiestudent kon op deze wijze de werken van onder ande­ ren Plato, Aristoteles, Montesquieu, Hegel en Derrida bestuderen zonder in aanvaring te komen met de censuur van het ministerie van onderwijs. "Wel moesten we een lippendienst bewijzen

'^"si

aan Lenin", zegt Vejs. Dat betekende dat er in een collegedictaat altijd een aantal kritieken van Lenin moest staan, waarin alles wat naar kapitalis­ me en westerse democratie rook stevig werd bekritiseerd. "De truc was deze kritieken aan het begin en aan het eind van je verhaal te zetten", grinnikt hoogleraar Vejs. "Dat waren de enige alinea's die door de ambtenaren van het ministerie van onderwijs werden gelezen en begrepen. In de rest van het verhaal had je dus de vrijheid om te schrijven wat je wilde."

stelde in april dit jaar voor om het col­ legegeld te verhogen tot vierhonderd lats (twaalfhonderd gulden) per jaar. "Zelfs dat voorstel kreeg studenten niet de straat op", klaagt Ilsa, die zelf een kritisch verhaal over de college­ geldverhoging in de universiteitskrant schreef. De nuchtere en gezagsgetrou­ we Letse studenten lopen niet snel uit de pas (ook letterlijk niet: in het park naast de imiversiteit is geen grasspriet­ je platgetrapt. Iedereen loopt keurig over de paden, ook al is dat niet de kortste weg). Vijftig jaar lang zaten de

Streng Meer gevaar viel te duchten van de Russische hoogleraren aan de faculteit. Eenderde van het hooglerarencorps kwam uit Rusland en was door Moskou neergezet als waakhond bij de politiek gevoelige studies geschiedenis en filosofie. In tegenstelling tot de Letse docenten geloofden zij wel in het communisme. Volgens Vejs leden zij aan het 'koloniale syndroom': ambte­ naren die in de periferie van een wereldrijk zitten, zijn veel strenger in de leer dan hun collega's in de hoofd­ stad. Toch kreeg hoogleraar Vejs wei­ nig problemen met zijn Russische col­ lega's; hij liet westerse filosofen alleen om wetenschappelijke en niet om poli­ tieke redenen bestuderen. Niemand twijfelde openlijk aan de communistische leerstellingen, want een onafhankelijk en democratisch Letland leek tot 1988 een hersen­ schim. "Tot de val van de Berlijnse Muur geloofde ik niet dat de Sovjet­ Unie ooit in elkaar zou storten", zegt Vejs. Die ineenstorting kwam er vier jaar geleden toch. Letland scheidde zich zonder veel bloedvergieten af van de Sovjet­Unie en herstelde de parle­ mentaire democratie. De universiteit zette alle door Moskou opgelegde beperkingen in het studieprogramma overboord. Het leven aan de universiteit verbeter­ de echter niet in ieder opzicht. De stu­ diebeurs is tegenwoordig meer dan gehalveerd, vertelt derdejaars politieke wetenschappen Ilsa Stass (21). Op dit moment krijgt een student nog maar vijftien lats (ongeveer vijfenveertig gul­ den) per maand, nog geen vijfde van het minimumloon. Daar komt nog bij dat het collegegeld binnenkort waar­ schijnlijk fors omhoog zal gaan. De geldstroom uit Moskou is opgedroogd en de Letse overheid zit door de ram­ melende economie te krap bij kas om het ontstane gat in de onderwijsbegro­ ting te dichten. De rector van de universiteit van Riga

'De kans is groot dat een student tijdens het bijverdienen een van zijn voormalige hoogleraren tegen het lijf loopt'

Letten onder de Russische knoet en was ieder non­conformisme taboe. De meeste studenten beginnen pas lang­ zaam aan het idee te wennen dat uit de band springen en protesteren mag. Ze lossen hun problemen op zoals ze dat altijd gedaan hebben: tegenslag stoïcijns accepteren en er praktische oplossingen voor bedenken. "De oplossing voor financiële tegen­ vallers is meestal het nemen van een extra bijbaantje", aldus Ilsa. Bijna iedere student werkt minstens tien uur per week naast zijn studie. Vertaalwerk bij buitenlandse bedrijven is het meest populair. De salarissen liggen daar een stuk hoger dan bij Letse bedrijven, zodat een student met twee dagen werk zijn beurs al kan verdubbelen. De kans is groot dat een smdent tijdens het bijverdienen een van zijn voormali­ ge hoogleraren tegen het lijf loopt. Jonge en talentvolle hoogleraren wor­ den en masse weggelokt door het bedrijfsleven. Aan de universiteit ver­ dient een professor ongeveer duizend lats (drieduizend gulden) per jaar, bij een bedrijf minimaal het dubbele. Het zijn vooral de oudere en minder bril­ jante docenten die aan de universiteit blijven hangen, waardoor het niveau van het wetenschappelijk onderwijs langzaam daalt. Volgens het Letse ministerie van onderwijs is dit, samen

met de fors gestegen kosten, de belangrijkste reden dat het aantal stu­ denten sinds 1991 met meer dan vijf­ entwintig procent is gedaald.

Russen Ilsa denkt dat de ware reden waar­ schijnlijk ergens anders ligt. Ze vertelt dat tot 1991 bijna de helft van het aantal studenten etnische Russen waren, die nu zo veel mogelijk van de universiteit worden geweerd. Vooral als gevolg van Stalins brute russifica­ tiepolitiek bestaat bijna vijftig procent van de huidige bevolking van Letland uit Russen. Stalin liet meer dan twee­ honderdduizend Letten in Siberië ver­ moorden (tien procent van de bevol­ king) en zette Russen voor hen in de plaats. Mede hierdoor is Letiand het enige land in Europa dat tegenwoordig een kleinere autochtone bevolking heeft dan aan het begin van deze eeuw. De woede over het aangedane onrecht keert zich tegen de Russische minderheid. Een Rus die wil gaan studeren, moet een paar stevige hindernissen nemen. Op het eerste gezicht lijkt er geen onderscheid te worden gemaakt tussen Letten en Russen. Het toelatingsexa­ men is voor iedereen gelijk, vertelt Ilsa. Deze toets is echter in het Lets, een taal die de meeste Russen maar matig beheersen. Een halve eeuw werd hun door Moskou voorgehouden dat het Lets maar een minderwaardig 'hondentaaltje' was, inferieur aan het Russisch. Dit superioriteitsgevoel zit diep, waardoor maar weinig Russen vloeiend Lets spreken en dus struike­ len bij de poort van de universiteit. Inmiddels is nog slechts twintig pro­ cent van de studenten Russisch. Het is te merken dat ze zich niet meer hele­ maal op hun gemak voelen op de uni­ versiteit. "Ze zonderen zich vaak af van de andere studenten", zegt Ilsa. Dat ze gelijk heeft, is goed te zien in het park tegenover de universiteit, waar een nieuw soort apartheid lijkt te zijn ontstaan. De blonde Letse studen­ ten zitten aan de ene kant, de Slavisch ogende Russische studenten aan de andere kant.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen