Ad Valvas 1995-1996 - pagina 279

AD VALVAS 1 4 DECEMBER

1995

PAGINA

11

f/

schoon geweten vawe dag, het komt ook in Nederland voor. Onlangs etn om bestuur der s en juristen op het rechte pad te aire en de noodzaak van ethiekonderwijs.

Het kerstgeschenk, pogmg tot omkoping? Italiaanse toestanden zijn er nauwelijks binnen de Nederlandse overheid. Toch worden politici en bestuurders steeds scherper beoordeeld op de morele kant van hun functioneren. VUhoogleraar beleidswetenschap Hans van den Heuvel redigeerde een boek over de ethiek van politiek en bestuur. Klagen over het verval van publieke normen en waarden is hem vreemd. "De bestuurders moeten niet zedenpreken. Ze moeten zorgen dat ze integer zijn." Als bestuurslid neemt Van den Heuvel dus geen enkel relatiegeschenk aan. illustratie: Aad Meijer

Arjan Spit

Een wethouder volkshuisvesting van een middelgrote gemeente krijgt van een bevriende aannemer met kerst een kistje goede wijn. Een onschuldig vnendelijk gebaar of een vorm van smeergeld om straks de aanbesteding van een nieuw pand te krijgen? Enkele decennia geleden waren dergelijke herenpraktijken nog algemeen geac­ cepteerd, maar een reeks kleinere en grotere schandalen laat zien dat de normatieve teugels voor politici en openbaar bestuur strakker worden aangehaald. Het publiek spreekt ze niet alleen meer aan op het resultaat van hun werk, maar ook of hun werk­ wijze ethisch gezien wel door de beugel kan. "Die vraag naar de integriteit van politici en bestuurders voegt een dimensie toe aan de politiek", vindt prof dr Hans van den Heuvel, hoogle­ raar beleidswetenschap. Hij redigeerde een bundel opstellen over ethiek in politiek en openbaar bestuur, waarin de morele aspecten van de overheid onder de loep genomen worden. "Het is geen moralistisch boek", benadrukt hij, bang om voor zedenpre­ ker te worden aangezien. In het debat over ethiek en publieke moraal hangt immers al snel een soort crisissf eer: vroeger was het allemaal beter, de nor­ men en waarden zijn in verval, bande­ loosheid heerst alom. "Het is echter pertinent onjuist om te zeggen dat er nu minder moraal is dan vroeger. Ik zou me ook diep schamen als ik zou zeggen dat het slecht gesteld is met de moraal in de samenleving of dat nor­ men en waarden in verval zijn. Dat is een diskwalif icatie van deze tijd. Moraliteit moet altijd beoordeeld wor­ den binnen de context van de tijd. Neem bijvoorbeeld f ilmcensuur, wat in de jaren twintig volop gebeurde. Nu roepen we: 'Hoe kon de overheid zo dom zijn. Wat betuttelend'. Maar in de context van die tijd was het een heel

goede zaak, iedereen vroeg erom, van liberalen tot sociaal­democraten." Op dit moment ziet Van den Heuvel echter niets in een dergelijke actie van de overheid. Hij is bijvoorbeeld een verklaard tegenstander van het verbie­ den van gewelddadige videof ilms. "Het is een griezelige ontwikkeling als de overheid het zedelijk peil van de samenlevmg gaat dicteren. De over­ heid moet niets voorschrijven. Ze kan alleen de publieke moraal stimuleren door zelf het goede voorbeeld te geven." Daarbij draait het volgens Van den Heuvel meer dan vroeger om per­

soonlijke integriteit van politici en bestuurders. Zij moeten in hun f unc­ tioneren onbesproken zijn, een zuiver blazoen hebben. "We vergeten het wel eens, maar de wet geldt in eerste plaats voor de overheid zelf. De wet normeert het overheidshandelen, zorgt voor een staatsvrije ruimte rond het mdividu." De iRT­af f aire en de parlementaire enquête naar de misdaadbestrijding hebben Van den Heuvel dan ook met vrolijk gestemd. "Het is heel erg alar­ merend. De betekenis van wat hier boven water komt, wordt grandioos onderschat. Dat wij een politieappa­

raat hebben dat onbetrouwbaar is, dat een eigen leven leidt zonder politieke controle en dat tot op zekere hoogte zelfs corrupt was... Dat is nogal wat." "Het politieapparaat en het openbaar ministerie moeten natuurlijk door en door betrouwbaar zijn. De politie heef t immers een ontzettende macht: een individuele agent kan een bon uit­ schrijven. Daarom is de politie ook erg corruptiegevoelig. Je hoef t maar één agent iets toe te stoppen en je kunt je straf ondopen. Met deze hele af f aire wordt het imago van de politie danig op de proef gesteld. Mensen hebben dan al snel het idee: 'Ze nemen het boven ook niet zo nauw, dus dan hoe­ ven wi) het ook niet.' En dat terwijl het goede voorbeeld zonder meer van boven moet komen."

Weinig alert

Prof. dr Hans van den Heuvel: 'Neem bijvoorbeeld de filmcensuur in de jaren twintig. Nu roepen we: 'Hoe l<on de over heid zo dom zijn. Wat betuttelend"

Behalve de misdaadbestrijding staat er nog een reeks andere onderwerpen op de politieke agenda waar duidelijk een ethische kant aan zit: orgaandona­ tie, experimenten bij demente bejaar­ den, sociale zekerheid. Oppositiepartij CDA verwijt het kabinet daarbij dat het zelf geen waarden en normen heef t en daarom geen recht van spreken heef t. Van den Heuvel is het met die redene­ ring niet eens. "Voor ethiek in politiek en openbaar bestuur heb je in ieder geval niet per se het CDA nodig. Die heeft geen patent op ethiek. En als politicoloog weet ik dat het goed is dat er bij tijd en wijle een wisseling van de macht komt, want macht corrum­ peert." Het verbaast Van den Heuvel dan ook niet dat de Nederlandse corruptie­ schandalen zich meestal af spelen in de provincie, waar sommige burgemees­ ters en wethouders zich beschouwen als regenten, beroepspolitici voor het leven. "Maar het ligt in die gevallen ook aan de gemeenteraad. Die is blijk­ baar te weinig alert om verantwoor­ ding te vragen. En de noodzaak ver­

antwoording af te leggen werkt preven­ tief De conclusie van ons boek zou ktmnen zijn dat je, als je de integriteit van het openbaar bestuur wilt waar­ borgen, moet zorgen voor goede con­ trolemogelijkheden. Je moet niet ver­ trouwen op het goede in de mens ach­ ter bestuurders en politici." Als pennmgmeester van een school­ bestuur houdt Van den Heuvel ook in de praktijk zijn integriteit in de gaten. "Ik accepteer geen enkele f les wijn. Ik wil de mogelijkheid hebben om dingen aan de kaak te kunnen stellen. Daarom moet je geen af hankelijkheid kweken. Het is wel op het angstige af , maar ik wil vergoedingen aan de directie of uit­ gaven voor een personeelsfeest kunnen corrigeren en dat ligt moeilijk als je zelf ook gif ten accepteert. Ik wil voorko­ men dat mensen dan zeggen: 'Ja, maar u gaat zelf wel uit eten voor zoveel geld. U geef t uzelf wel een leuke atten­ tie.' De zuiverheid van je handelen zou dan ter discussie komen te staan. En dan kun je wel proberen je er uit te gaan redden door te zeggen: 'Ja, maar...' Maar dat 'ja, maar' vind ik al niet kunnen." De hoogleraar aan de f aculteit soci­ aal­culturele wetenschappen wil echter niet als f atsoensrakker te boek komen te staan. "Het gaat om de moraliteit van het f unctioneren en niet of je in je pnvé­leven wel een goed mens bent. Dat is een verschil met de cultuur van politieke correctheid zoals die in Amerika heerst. Daar wordt het f unc­ tionele domein niet van het privé­leven gescheiden. En ik geloof in die schei­ ding. Als je je huishoudster zwart betaalt, kun je best een integer en goed bestuurder zijn." J H J van den Heuvel (redactie) Ethiek in politiek en openbaar bestuur, uitgeverij Lemma bv, Utrecht 1995

V

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen