Ad Valvas 1995-1996 - pagina 423

AD VALVAS 29 FEBRUARI 1996

PAGINA 13

elke jonge topper Vijf jonge, veelbelovende topwetenschappers aan de vu krijgen ieder ongeveer een miljoen gulden om een eigen onderzoeksgroep op te zetten. Het geld komt uit het universitair stimuleringsfonds en is bedoeld om het wetenschappelijke kader te verjongen. De universiteit wil met de toekenning van de subsidies nieuw talent de kans bieden om zich te ontplooien. Wat houden de beloonde, grensverleggende projecten bij Bewegingswetenschappen, Biologie, Economie, Psychologie en Wiskunde precies in?

'De cel is democratischer dan de universiteit' Martina Zuidweg

Microbioloog prof.dr Hans Westerhoff (42) is de opsteller van een theorie die de levende cel voorstelt als een democratische staat. "Pas als de managers staken of juist hyperactief zijn, krijgt in een democratisch bestuurde cel kanker een kans." Dertig jaar lang bekeken onderzoekers een kankercel op haar afzonderlijke onderdelen. Daarmee zochten ze aan de verkeerde kant van het probleem, zegt Westerhoff, tot voor kort werkzaam bij het Nederlands Kanker Instituut. Hij vergelijkt het met de fabricage van auto's: veel aandacht voor de onderdelen geeft nog geen goed beeld van een auto. "Te lang heeft men gekeken of het stuur rond was, of dat de wielen wel draaiden. Pas de laatste vijf jaar realiseren sommige onderzoekers zich dat het veel belangrijker is dat alle onderdelen goed op elkaar zijn afgestemd. Dat we de cel dus moeten bekijken op het managementniveau, op het niveau van het bestuur. Neem een computer. Die bestaat ook uit allemaal triviale elementen, maar waar het op aankomt is de verbinding tussen die elementen." Westerhoff heeft zo zijn eigen methode om het bestuur van de levende cel te begrijpen. Hij stelt de cel voor als een staat, bestaande uit een hiërarchie van instituties. Op elke niveau zijn eiwitten actief. Metabole eiwitten, belast met het omzetten van chemische stoffen in de cel, zijn de arbeiders; regeleiwitten oftewel boodschapmoleculen zijn de managers en de zogenaamde transcriptiefactoren, die in de cel het DNA kopiëren en via de boodschappers de arbeiders aansturen, zijn de politici. Volgens de theorie die Westerhoff formuleerde, kan m de cel, net als in een staat, sprake zijn van twee uitersten: een democratie of een dictatuur. In een 'cellulaire dictatuur' wordt alles bepaald door een toplaag van politici die de managers precies opdragen wat er dient te gebeuren. De managers commanderen op hun beurt, zonder tegenspraak te dulden, de arbeiders.

op vliegensvlug ingrijpen. Pas als de managers staken of juist hyperactief zijn, krijgt in een democratisch bestuurde cel kanker een kans. Daarom wil Westerhoff zich voortaan expliciet richten op het 'managementniveau'. "Mijn hoop is dat we dan uiteindelijk de kankercel genuanceerder van de gewone cel kunnen onderscheiden." Westerhoff gaat ervan uit dat zijn onderzoek naar de levende cel ook inzicht geeft in het functioneren van andere complexe systemen, zoals de samenleving in het algemeen of de universitaire bestuursstructuur. Zo durft hij op grond van zijn huidige bevindingen te stellen dat het wetsvoorstel van Ritzen om de universiteitsraad haar bevoegdheden te ontnemen, de universiteit weinig goeds zal brengen. "Een model waarin het college van bestuur de managers vertelt wat ze moeten doen en waarbij die managers de wetenschappers op de werkvloer vervolgens vertellen wat zij moeten doen, kan problemen opleveren. Als de werkvloer niet meer beschikt over een kanaal om het hogere niveau te bereiken, en er dus geen dwingende interactie is tussen beide niveaus, dan kunnen problemen lang doorsudderen, wat uiteindelijk schadelijk is voor het onderzoek en het onderwijs." Altijd blijven zoeken naar een optimum, luidt het devies van Westerhoff, die ervan uitgaat dat cellen wat dat betreft verder zijn dan universiteiten. "Cellen hebben ongetwijfeld een optimum gevonden, want die hebben miljarden jaren evolutie achter de rug." Westerhoff en zijn onderzoeksgroep moeten nog achterhalen hoe de energiestromen in de cel precies gereg^d worden, maar het ziet er volgens Westerhoff nu al naar uit dat de cel meer ervaring heeft met democratie dan de universiteit.

Dr Dorret Boomsma: 'Wij krijgen onze proefpersonen via een baby-felicitatiedienst'

'Rook- en drinkgedrag grotendeels door opvoeding bepaald' Frieda Pruim

Worden jongeren aangezet tot roken en drinken door hun omgeving, of is hun gedrag erfelijk bepaald? Dit soort vragen komen aan de orde in het onderzoek naar gedragsgenetica van dr Dorret Boomsma (38), universitair hoofddocent bij de vakgroep psychonomie van de faculteit psychologie en pedagogiek. "Tijdens mijn studie heb ik met financiële steun van de vu een jaar in de Verenigde Staten gestudeerd", vertelt Boomsma. "Daar is mijn belangstelling voor gedragsgenetica ontstaan. Ik vond het ontzettend sympathiek van de universiteit dat ze daaraan heeft meebetaald, want toen wist ze nog niet dat ze daarvoor iets terug zou krijgen." Inmiddels coördineert Boomsma het onderzoek van de vakgroep psychonomie naar de oorzaken van individuele gedragsverschillen: zitten die gedragsverschillen in de genen of worden ze door de omgeving bepaald? Onderzoek onder eeneiige en tweeëiige tweelingen kan antwoorden verschaffen op deze vraag. Van 1985 tot en met 1992 werkte Boomsma aan haar promotieonderzoek naar risicofactoren van hart- en vaatziekten, dat tevens het eerste

grote tweelingonderzoek bij de vakgroep psychonomie was. Inmiddels houden zes aio's zich met onderzoek naar tweelingen bezig. Die zijn afkomstig uit het Nederlands Tweelingen Register, waarvan Boomsma in 1986 een van de initiatiefneemsters was. "Tijdens mijn promotie bleek dat het heel moeilijk was om aan genoeg tweelingen te komen", vertelt Boomsma. "Zo ontstond het idee om een bestand van tweelingen op te bouwen, om die vervolgens voor allerlei onderzoek te kunnen gebruiken." "Toevallig had mijn hoogleraar een kenjiis die hoofd was van een babyfelicitatiedienst. Met hem hebben we afgesproken dat zijn werknemers bij ouders van tweelingen een folder over ons register achterlaten en een inschrijfformulier. Via deze weg hebben we inmiddels tienduizend ouders van tweelingen tussen de nul en acht jaar bereid gevonden om mee te werken aan ons onderzoek; de helft van alle tweelingen die in Nederland worden geboren." Het onderzoek valt uiteen in drie delen. Uit onderzoek naar ontwikkeImg van de hersenen blijkt dat de grote verschillen tussen individuen van dezelfde leeftijd erfelijk zijn bepaald. Een tweede deelonderzoek betreft verschillen in gedragsproblemen bij jonge kinderen. Bij dat onder^ zoek zijn alle tweelingen uit het regis-

Ingrijpen Westerhoff en zijn onderzoeksgroep zijn er echter achter gekomen dat het bestuur van de cel meer lijkt op een democratie. Als er iets mis dreigt te gaan in de cel, doordat een eiwit/arbeider bijvoorbeeld een tijdje hyperactief is, dan wordt dat snel gevoeld op de andere niveaus. De politici en de managers grijpen vervolgens in en de cel herstelt zich. Westerhoff: "De essentie is dat alle deeltjes een controlefunctie hebben; iedereen controleert iedereen. Er is daardoor een grotere interne stabiliteit. In een dictatoriaal cellulair systeem zou zo'n ontsporing voortduren zonder navenante respons. Daar zullen veel mutaties leiden tot een kankercel." Zou de cel in hoofdzaak dictatoriale trekjes bevatten, dan zou iedereen kanker moeten hebben volgens de theorie van Westerhoff. In een democratisch bestuurde cel kan kanker niet ontstaan op het niveau van de arbeiders, omdat dat heel snel ter ore komt van de managers en politici, die daar-

Peter Wolters - AVC/VU

Prof.dr Hans Westerhoff: 'De essentie is dat alle deeltjes van de cel een controlefunctie hebben; iedereen controleert iedereen' Peter woiters - AVC/VU

ter betrokken, waarmee dit het grootste onderzoek is dat ooit naar de invloed van erfelijkheid op de ontwikkeling van jonge kinderen is gedaan. "Van moeilijke kinderen wordt al gauw gezegd dat hun gedragsprobleem aan de ouders ligt, maar uit een proefschrift van enkele jaren geleden blijkt dat de opvoeding maar een hele kleine rol speelt bij het ontstaan van gedragsproblemen, bijvoorbeeld teruggetrokken gedrag of slaapproblemen, bij driejarigen", aldus Boomsma. Het derde deelonderzoek betreft de oorzaken van het ontstaan van hart- en vaatziekten. "We hebben bijvoorbeeld ontdekt dat of kmderen gaan roken maar voor eenderde samenhangt met genetische factoren. Veel belangrijker is uit welk gezin iemand komt. Voor beginnen met drinken geldt hetzelfde. Maar hoeveel iemand drinkt, is wel weer sterk genetisch bepaald."

Agressief Het vernieuwende aan Boomsma's project is de methodologie die zij ontwikkeld heeft voor bovenstaande onderzoeken. "Met mijn modellen kun je niet alleen aantonen of een bepaald gedrag genetisch bepaald is of met, maar kun je ook vaststellen dat bepaalde clusters van gedrag worden bemvloed door dezelfde genetische factoren of door dezelfde omgevingsfactoren. Vaak zijn teruggetrokken kinderen bijvoorbeeld ook agressief. Met de methode die ik heb ontwikkeld, is te onderzoeken of beide gedragsuitingen voortkomen uit hetzelfde cluster van genen. De volgende stap is dat je in het DNA van mensen gaat zoeken naar een gen dat gedrag direct of indirect beïnvloedt. Normaal gesproken heb je heel veel gezirmen nodig om dat te kurmen aantonen. Door mijn methode kan dat aantal proefpersonen aanzienlijk worden gereduceerd." Boomsma is heel blij met het geld uit het universitair stimuleringsfonds, omdat het opzetten van een tweelmgregister een enorme investering is en omdat een deel van het onderzoek zich over lange tijd uitstrekt. "Gezien de huidige financieringsstructuren is het heel moeilijk om geld te krijgen voor lange-termijnonderzoek. Nu is dat in elk geval voor vier of vijf jaar veiliggesteld." Met het geld zullen een senior- en een junior-postdoc worden aangenomen. De vier aio's die dit jaar promoveren kunnen met het geld worden opgevolgd door twee nieuwe en de beheerder van het tweelingregister krijgt uitbreiding van haar baan, waardoor ook zij kan gaan promove-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen