Ad Valvas 1995-1996 - pagina 379

AD VALVAS 15 FEBRUARI 1996

PAGINA 5

Aan het Franse hof in de zeventiende en achttiende eeuw trad de l(oninl<iijl<e mattresse steeds meer op de voorgrond. In het begin was spral^e van geheime liefdesaffaires, maar later speelde de koninklijke mattresse een vooraanstaande rol aan het hof. De dames, gesteund door de verschillende fracties aan het hof, vochten om de hand, het geld en de macht van de koning. Antropologe Caroline Hanken schreef een proefschrift over de liefdesintriges aan het Franse Hof.

Gekust door de koning Madame de Barry was de laatste officiële koninklijke maitresse Afbeelding links: Volgens geruchten had de koning een privé-bordeel, waarvan hier de ingang

Maïtresses veroverden macht en roem aan het Franse hof Dirk de Hoog De Franse koning Lodewijk XIV was er vroeg bij. Nauwelijks een jaar na zi)n huwelijk in 1660 met de Spaanse prinses Mane-Thérèse nam hi) een maitresse. Het was Louise de La Vallière, een hofdame van weliswaar adelijke maar arme afkomst. D e koning had al eerder toenadering tot andere dames gezocht, maar was steeds afgewezen. De positie van koninklijke maitresse stond nog niet in hoog aanzien. Ook Louise de La Vallière kon toen met bevroeden dat zo'n honderd jaar later de koninklijke maitresse een belangrijke, zo niet de belangrijkste functie voor een vrouw aan het hof zou zijn. Dat de koning zo snel na zijn trouwdag een minnares nam, is niet verwonderlijk. Aan het huwelijk met de Spaanse prinses kwam geen liefde te pas. Het was een politieke bekrachtiging van het einde van de oorlog tussen beide landen. D e bruid en bruidegom, beiden 22 jaar oud, hadden elkaar voor de huwelijksdag nog nooit gezien, laat staan gekust. Hoe de positie van de maitresse aan het Franse hof veranderde van een geheime buitenechtelijke relatie naar een functie met aanzien en macht beschrijft antropologe Caroline Hanken in Gekust door de koning, waarop ze woensdag 14 februari aan de v u promoveerde.

Zwanger "De geschiedenis van de koninklijke maitresse gaat over veel meer dan romantiek en hartstocht", stelt Hanken. "De status van de maitresse hangt samen met de positie van de koning en de ontwikkeling van de staat." In de positie van de maitresse kwam een grote verandering tijdens de regering van Lodewijk XIV. Het hof was van een betrekkelijk klein en mobiel legerkamp tot een logge bureaucratie met duizenden hovelingen uitgegroeid. "De afstand tussen konmg en de hovelingen werd als gevolg hiervan veel groter, waardoor de positie van de maitresse steeds exclusiever werd. Ze kon zich opwerpen als bemiddelaar voor hovelingen die via haar hun verzoeken aan de konmg moesten doorgeven. Zodoende kon ze een eigen clientele opbouwen. Hierdoor kreeg ze meer mogelijkheden om haar invloed aan het hof te vergroten", aldus de promovenda. De buitenechtelijke liefde speelde zich in het begin in het geheim af, voor

zover dat mogelijk was. Maar toen Louise m 1663 zwanger werd, was de relatie voor iedereen duidelijk. Ze kon niet aan het hof blijven en de koning kocht een buitenverblijf voor haar. Daar kwam regelmatig ene Athénais de Montespan over de vloer, een hofdame van de koningin. Ze stond bekend als een van de levendigste en mooiste vrouwen van het hof. Het is dus met zo verwonderlijk dat het oog van de koning op haar viel en er een relatie opbloeide. Maar M a d a m e de Montespan was getrouwd en haar man maakte ernstig bezwaar tegen de intieme omgang met de koning. De koning hield als dekmantel zijn oude maitresse aan. Het gebeurde dat de koning per koets uit rijden ging met links van hem de konmgin, rechts zijn ene maitresse, die tenslotte hofdame van de koningin was en tegenover hem zijn voormalige geliefde Louise, die voor de buitenwereld nog steeds de rol van maitresse moest spelen.

Openlijk Twee zaken veranderden de positie van de maitresse echter. Na zes jaar stemde de man van D e Montespan in met een scheiding en ze kon openlijk het koninklijke liefje spelen. Louise, de vorige maitresse, vertrok naar een klooster. N o g groter waren de gevolgen van de verhuizing van het hele hof van Panjs naar Versailles in 1682, waar de koning een reusachtig paleis had laten bouwen. Vorige koningen trokken van kasteel naar kasteel en waren vaak op veldtocht. D a n konden de vrouwen niet mee en daardoor konden ze geen belangrijke rol in de hofhouding spelen. Lodewijk XIV creëerde echter één hof van waaruit hij het land centralistisch bestuurde. Daar waren verschillende reden voor. Zo vreesde de koning opstanden tegen zijn gezag door zijn familie. In het begin van zijn koningschap was al eens een poging gedaan hem van de troon te stoten. Na de verijdeling van deze coup verordonneerde hij zijn hele familie aan het hof te komen wonen om ze in de gaten te kunnen houden. Eerst woonde de hofhouding in het Louvre, maar toen die uitdijde tot meer dan drieduizend personen, verhuisde de hele zaak naar Versailles. De koning en de koningin hadden daar ieder een aparte vleugel m het paleis met eigen hofhouding, maar er was ook plaats ingeruimd voor de maitresse die daarmee een min of meer openbare functie kreeg.

T o c h bleef de positie van de maitresse wankel, want ze was afhankelijk van de gunst van de koning. En ook andere vrouwen streden om die gunst. Zo stuurde de familie de zeventienjarige Marie-Angeligue de Fontanges naar het hof met de vooropgezette bedoeImg de koning te strikken. Het meisje was daar haar hele leven al voor opgeleid. De opzet lukte en na een jaar was ze koninklijk zwanger. Maar de bevalling was zwaar en het meisje kon de taak van minnares fysiek niet meer aan. Een jaar later stierf ze. De nog altijd officiële maitresse De Montespan kwam m een moeilijk parket. Niet zozeer omdat de koning het met nog een dame hield - dat gebeurde wel vaker - maar omdat het gerucht de ronde deed dat zij haar con-

'Koninklijke maitresse werd de belangrijkste functie voor een vrouw aan het hof' currente had vergiftigd. Bewezen was het niet. T o c h raakte ze uit de gratie bij de koning. Het eerste teken daarvan was een interne verhuizing in het paleis. De Montespans positie werd ook van een andere kant bedreigd. De katholieke kerkelijke leiders veroordeelden het overspelige leven van de vorst. Bij sommige gelegenheden weigerden de pnesters de koning en zijn maitresse na het biechten de zonde te vergeven. Dat leidde er zelfs toe dat de maitresse van het hof weg moest toen de koning op veldtocht trok tegen Vlaanderen. Anders wilde de kerk de operatie van de koning niet zegenen. Het bloed kroop echter waar het met gaan kon en de maitresse keerde terug m konings armen. D e val van de maitresse komt uit onverwachte hoek. M a d a m e de Maintenon was in 1669 in dienst genomen als gouvernante voor de zes buitenechtelijke kinderen van de konmg en diens maitresse. Ze hield niet van het uitbundige hofleven en deed teruggetrokken haar plicht. Door haar werk had ze wel contact met de koning. Die beloonde haar met een landgoed. D e gouvemapte trachtte de koning

weer een monogaam leven met de konmgin te laten leiden. T o t veler verbazing verklaarde de koning twee jaar na de dood van hare majesteit de gewezen gouvernante tot officiële maitresse, waarna de vorige het hof definitief kon verlaten. De nieuwe topdame aan het hof leefde een teruggetrokken leven en blijkbaar wist ze de koning echt voor zich te winnen, want zeer waarschijnlijk trouwden ze in het geheim. In ieder geval koos de koning tot zijn dood niet meer voor een ander. De vijfjarige achterkleinzoon Lodewijk XV volgde de koning op. Hij trouwde in 1725 met de Poolse Marie Leczinska. Ze was één van de weinige huwbare prinsessen in Europa. En het koningshuis moest veiliggesteld. Dat gebeurde dan ook, want het koningspaar kreeg tien kinderen onder wie helaas maar twee zoons.

Verstoting T o t verdriet van de hofhouding lukte het niet de nieuwe koning te interesseren voor andere dames. Het was inmiddels gebleken dat via een maitresse declare veel macht en inkomen viel te vergaren. Allerlei groeperingen schoven een kandidate naar voren, maar de koning hapte pas toe toen de koningin na de tiende bevalling het bed niet meer met hem wilde delen. De familie D e MaiUy-Nesle won. Maar liefst vier zussen uit het geslacht wisten het in zeven jaar tijd tot maitresse te schoppen. De laatste in de rij, Duchesse de Chatauroux, verdween op smadelijke wijze van het hof. Ze was met de koning mee op veldtocht toen deze zwaar ziek werd. D e doctoren vreesden voor het leven en de priesters stonden klaar om de heilige sacramenten toe te dienen. Maar de clerus voelde zijn macht en eiste van de koning de terugkomst van de koningin en de verstoting van de minnares. In doodsnood stemde de koning toe en de maitresse aanvaardde de terugtocht naar Panjs, uitgejouwd door het volk langs de kant van de weg, terwijl ze de koningin als een heldin begroetten. Wonderwel herstelde de koning en hij nodigde z'n maitresse uit weer naar het hof te komen, maar helaas, ze werd ziek en stierf. Inmiddels was er het een en ander veranderd aan het hof. De koning leidde een meer teruggetrokken leven dan zijn voorganger die nagenoeg alles in het openbaar deed. De maitresse kreeg een nieuwe functie. Ze was niet langer alleen de dame die het amuse-

ment en de feesten organiseerde, maar werd ook de toegangspoort tot de koning. Wie hem wilde spreken had haar nodig. Vandaar dat de strijd snel lostbarstte over wie het nieuwe liefje van de koning moest worden. Madame de Pompadour kwam als winnares uit de bus en dat was opmerkelijk, want ze was niet van adelijke afkomst, maar slechts verwant aan rijke knngen uit de bourgeoisie. Dat geeft aan dat de verhoudingen m het land veranderden. De koning had dringend de steun nodig van de rijke burgers ter financienng van zijn hof en de oorlogen. D e Pompadour was niet in alle opzichten even gelukkig met haar nieuwe baan. Een kamermeisje van haar vermeldde de volgende verzuchting van de maitresse in haar memoires: "Je weet wel dat mannen bepaalde dingen nu eenmaal hoog waarderen en het is mijn ongeluk dat ik zo koud ben van natuur." Ze zei een medicijn te gebruiken 'dat wat verhittend werkt'. De gezondheid van De Pompadour liet steeds meer te wensen over. Het gerucht ging zelfs dat zij een privébordeel voor de koning in de nabijheid van het paleis organiseerde om de koning toch aan zijn gerief te laten komen. Pompadour overleed, dneënveertig jaar oud, als één van de machtigste mensen aan het Franse hof. Vier jaar lang bleef de functie van maitresse vacant. Maar uiteindelijk lukte het opnieuw een dame uit de burgerij het koninklijke hart en de macht te veroveren. Het was Madame D u Barry die zich geruime tijd op haar functie had voorbereid. Hoewel de maitresse inmiddels een openlijke rol aan het hof speelde, bleef er toch weerstand bestaan. Zo moest ook D u Barry smadelijk het veld ruimen toen de pnesters de koning op het sterfbed alleen de heilige sacramenten wilden toedienen als hij zijn maitresse openlijk verstootte, haar naar een streng klooster stuurde en spijt over zijn overspelige leven betoonde. En zo geschiedde. Uiteindelijk stierf ze in 1793 onder de guillotine. Ze bleek de laatste openlijke maitresse aan het Franse hof te zijn geweest. De volgende koning was niet geïnteresseerd in vrouwen en met zijn onthoofding tijdens de revolutie was het gedaan met het konmghuis. Gekust door de koning Caroline Hanken Verschijnt in april als handelseditie bij uitgeverij J M Meulenhof, ISBN 9029051272, prijs ƒ35,

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen