Ad Valvas 1995-1996 - pagina 565

AD VALVAS g MEI 1996

PAGINA 1 1

Spellingkatern De nieuwe spelling: voorbeelden cof k? abject academisch accolade accoinmodatie adjunctadvocaat aktetas anekdote applicatie bacterie bruuskeren caissière capsule catastrofe categorie circulaire cliché climax cognac coiffeur collega comfort commissie communicatie concept

lokaal molecuul oktober perfect practicus produceren product proj eet publicatie reclame rector respect secretaris sector spectaculair spektakel succes traktaat traktatie truc vacant vakantie

congres consecjuent controle corps (studentenvereniging) correct cultuur decaan directeur discussie doctor elektronica faculteit functie helikopter insect karikatuur kassa katern kompres kopie kopij korps korpus kosmos kritiek kroket kwaliteit lacune locatie (Van Dale: lokatie)

ks of X? (of c?) accent accepteren

accijns complex ecotaks eczeem excellent

excerpt exces facsimile fax seks (maar: sexy, sex-appeal) taxatie taxeren tekst (maar: context)

th of t ?

althans antropoloog atleet autochtoon discotheek esthetisch etnisch euthanasie homeopathie lithografie luthers methode oftalmoloog postuum python stethoscoop sympathiek synthese

Kranteartikel of krantenartikel? De spelling van samenstellingen (woorden die uit verschillende woorden gevormd zijn) levert soms hoofdbrekens op. Schrijft u nu wel of niet een tussen-n? Denk bijvoorbeeld aan notedop of notendop, kurketrekker of kurkentrekker, etc.

OU of oe? akoestiek blouse en bloes bougie bouillon boulevard

Vroeger moest u in samenstellingen alleen een tussen-n schrijven 'als het eerste deel van de samenstelling 'noodzakelijk de gedachte aan een meervoud opwekt': het was bijenkorf omdat een bijenkorf altijd meer dan één bij huisvest. Maar de regel werkte lang niet altijd even duidelijk: het was hondehok tegenover kippenhok, omdat het ene hok bedoeld is voor één hond en het andere hok voor meer dan één kip.

•

U gebruikt géén n bij woorden die verwijzen naar een unieke persoon of zaak. Het blijft bijvoorbeeld zonnestraal, maneschijn, hellevuur en Koninginnedag.

•

U gebruikt géén n bij samenstellingen waarvan het eerste deel een versterking vormt van het bijvoeglijke tweede deel. Zo blijft het: boordevol, apetrots, reuzegroot, kloteboek en beresterk.

•

U gebruikt géén n bij samenstellingen van het tj^e 'dier+plant': plantnamen waarvan het eerste deel een dierermaam is en het tweede deel een plantkundige aanduiding. Het blijft dus kattekruid en paardebloem.

•

U gebruikt géén n bij woorden die een samenstelling Ujken, maar dat niet zijn. Het woord bolleboos is tenslotte niet samengesteld uit de woorden bol en boos.

•

U gebruikt géén n bij woorden die historisch gezien wel een samenstelling zijn, maar waarvan de betekenis niet (meer) uit de delen op te maken is. Ze worden, met andere woorden, niet meer door de hedendaagse taalgebruiker als samenstelling herkend: het zijn versteende samenstellingen. Voorbeelden zijn elleboog, nachtegaal en paddestoel.

De nieuwe hoofdregel Wanneer moet u een tussen-n schrijven? In zijn eenvoudigste vorm luidt de regel als volgt: als het eerste deel van de samenstelling een zelfstandig naamwoord is, schrijf u altijd een tussen-n, behalve als van het eerste deel zijn meervoud kan vormen met een -s. Dat leidt dus tot: meervoud > kranten > fietsen > spelden > ruggen

samenstelling > krantenbericht > fietsenhok > speldenprik > ruggpnprik

> benzines > gedachten, gedachtes

> benzinegeur > gedachtesprong

Dus: omdat gedachte niet alleen een meervoud heeft op -n, maar ook op -s, krijgt de samenstelling gedachtesprong geen tussen-n. Als het eerste deel niet in het meervoud voorkomt, schrijft u geen tussen-n: ereschuld, roggebrood, gerstenat.

De nieuwe regel nader bei<ei<;en De officiële formulering van de regel is iets ingewikkelder. Die luidt: u schrijft alleen een -r\ als het eerste woord van de samenstelling een zelfstandig naamwoord is dat: a) in het enkelvoud op -e eindigt en alléén maar een meervoud heeft op -en (bijvoorbeeld: getuigen > getuigen > getuigenbank)

of: b)

bourgogne contour coulant couplet coupon courant couvert douane doubleren douceur enthousiasme fourneren gouverneur gouvernante gouvernement journalist loep louche mousseline parcours pousseren rembours roulette route routine savoureren souffleur souper souvenir tournee (maar: toernooi)

In sommige gevallen zou de toepassing van de hoofdregel tot ongewenste resultaten leiden: *Koninginnendag, *apentrots, *h.unenbed, *paddenstoel,*klerenwijf. Om zulke gevallen te voorkomen, zijn de volgende uitzonderingsregels geformuleerd.

De oude regel

Maar: benzine gedachte

accguisitie adecjuaat checjue chique (naast chic; verbogen vormen: chicjuer, chicst) ecjuilibrist ecjuivalent kwadraat kwaliteit kwantum kwitantie macguette cguasi cjuitte cjuote cjuotient rekest en rekwest rekwireren relikwie recjuisitoir en rekwisitoor

Uitzonderingen

De tusseii-(e)n is in opmars

enkelvoud krant fiets speld rug

qu of k w ?

in het enkelvoud niet op -e eindigt en een meervoud heeft op -en. (bijvoorbeeld: hond > honden > hondenhok)

Wat valt er bijvoorbeeld onder regel a? Neem het woord aspergesoep: omdat het meervoud van asperge asperges is (en dus niet: *aspergen), blijft het aspergesoep. Ook blijft het hoogtevrees: ook hoogte is een woord op -e, maar het meervoud gaat niet uitsluitend uit op -en: het kan zowel hoogten als hoogtes zijn. Onder regel b vallen woorden als bessensap, hondenhok, krantenartikel en pannenkoek.: bes, hond, krant en pan zijn woorden die in het meervoud uitsluitend op -en uitgaan. Het blijft echter wel rijstebrij en rodekool: rijst heeft geen meervoud, en rood \s geen zelfstandig naamwoord. En het is bijvoorbeeld ook spinnewiel tegenover spinnenweb: het eerste deel van spinnewiel komt van het werkwoord spinnen (en valt dus niet onder de hoofdregel), het eerste deel van spinnenweb is het zelfstandig naamwoord spin (en valt, met het meervoud spinnen, wel onder de hoofdregel).

fussen-n of niet? Enkele voorbeelden: was

wordt

bandepech bessesap boekebon denneboom hartewens hondeweer kattekwaad kerkeraad krokodilietranen leeuwedeel luizebaan muggezifter pannekoek plantespuit rozegeur ruggemerg aktentas geboortengolf gedacht enwi s s e 1 m g

bandenpech bessensap boekenbon dennenboom hartenwens hondenweer kattenkwaad kerkenraad krokodillentranen leeuwendeel luizenbaan muggenzifter pannenkoek plantenspuit rozengeur ruggenmerg aktetas geboortegolf gedachtewisseling _^^^^

*

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen