Ad Valvas 1995-1996 - pagina 253

AD VALVAS 7 DECEMBER

1995

PAGINA 5

Onderzoek naar zeldzame ziekte legt een oorzaak van kanker bloot VU-genetici ontdekken gen dat Fanconi anaemie veroorzaakt Fanconi anaemie is een zeldzame en zeer ernstige ziekte, vu-onderzoekers hebben onlangs een van de genen gelokaliseerd die verantwoordelijk is voor de ziekte. Het gevonden gen veroorzaakt waarschijnlijk tweederde van alle ziektegevallen.

Caroline Buddingh'

Genetici van de vu hebben onlangs een nieuw gen gevonden dat tot de ziekte Fanconi anaemie (FA) leidt. En daarmee is een belangrijke vooruitgang geboekt in de ontrafeling van deze moeilijk te behandelen aandoening. Er zijn maar wemig mensen die lijden aan Fanconi anaemie (FA). In Europa komt de ziekte in tweehonderdvijftig gezinnen voor en in Nederland zijn er rond de tien tot twintig FA-patiénten. Een kleine groep dus, maar de kinderen die met FA zijn geboren, worden vrijwel nooit oud en zijn tijdens hun leven zwak en vaak ziek. De ziekte kenmerkt zich door aangeboren afwijkingen aan onder meer duim, hart en nieren en leidt tot groeiachterstand, beenmergafwijkingen en een verhoogde kans op kanker. Het IS een 'autosomaal-recessieve' erfelijke afwijking. Dat betekent dat beide ouders drager moeten zijn van een defect in een van de FA-genen om de ziekte door te geven aan hun kind. In dat geval heeft het kind overigens nog maar 25 procent kans op de ziekte. De kans dat twee partners beiden hetzelfde defecte FA-gen hebben, is slecht een op negentigduizend. De kans dat een willekeurig kind de ziekte knjgt, is daarmee statistisch te verwaarlozen. "Het is dus gewoon echt pech als je het hebt", vertelt dr Hans Joenje, een van de onderzoekers die zich aan de vu met de ziekte bezighoudt. "De kans is klein, maar als je het hebt, ben je voor je leven getekend. Het is een hele ernstige ziekte."

Bloedneuzen De gemiddelde levensverwachting van FA-patienten is 22 jaar. Het ziektebeeld verloopt in fasen. De kinderen worden meestal geboren met een afwijking aan de duimen en het spaakbeen.

Dit is vaak nog geen aanleiding om de baby's te onderzoeken op FA, aangezien meer aandoeningen tot deze skeletafwijkingen kunnen leiden. "Als een aantal jaren later het beenmerg geen bloedcellen en -plaatjes meer aanmaakt en het kind snel moe is en blauwe plekken en bloedneuzen krijgt, kun je wel verwachten dat de medische wereld op het idee komt dat het kind misschien wel FA heeft", vertelt Joenje. Door middel van een simpele laboratoriumtest kan dit worden vastgesteld, aangezien FA-patiënten, in vergelijking met gezonde mensen, veel meer breuken in hun chromosomen hebben. Vaak overlijdt de patiënt aan de beenmergafwijkmg. Gebeurt dat niet, dan wordt meestal zo'n tien tot vijftien

een deel van de patiënten worden behandeld met hormonen, als gevolg waarvan bij de patiënten op onverklaarbare wijze het beenmerg weer wordt gestimuleerd en overgaat tot produktie van bloedcellen. "De bijverschijnselen zijn evenwel niet fijn. De kinderen kunnen een pafferig gezicht, baardgroei en een zware stem krijgen. Bovendien zijn de hormonen maar een beperkte periode werkzaam." Een beenmergtransplantatie is daarom de enige mogelijkheid om de patiënt van de dood te redden. Het probleem is echter dat er nauwelijks geschikte donoren zijn en de patiënt geen tijd heeft daarop te wachten, omdat de afbraak van de bloedcellen gewoon doorgaat. Binnen de familiekring is de kans om een geschikte donor te vinden het grootst. Aangezien veel ouders van FApatiënten ten einde raad zijn, zijn dan excessen denkbaar: "Mensen die een tweede kind nemen om een donor te hebben en die de zwangerschap onderbreken als uit prenataal onderzoek blijkt dat het nieuwe kind met het goede beenmerg heeft. Ze hebben haast en kunnen dan met nog een zwangerschap afwachten."

schade aanncht in het lichaam en waarom het gen zo belangrijk is voor de mens. "Kennelijk hebben wij het FA-gen onder meer nodig tijdens de ontwikkeling van ons skelet en voor de aanmaak van bloedcellen in het beenmerg. Bovendien speelt het FA-gen kennelijk een rol bij het ontstaan van bepaalde vormen van kanker, zoals leukemie en hoofd- of halskanker. Want als je een defect FA-gen hebt, krijg je dit soort ernstige aandoeningen. Maar waarom dat gen nu precies zo belangnjk is, weten we niet." Inmiddels is al wel bekend dat op onze chromosomen ten minste vijf verschillende genen (FA-A tot en met FAE) verantwoordelijk zijn voor het ont-

'Misschten dat veel tumoren ontstaan door het uitschakelen van één van de FA-genen*

Onomkeerbaar

'Een beenmergtransplantatie is de enige mogelijkheid om de patiënt van de dood te redden'

jaar later voor het eerst een chromosoomafwijking aangetoond, waardoor leukemie kan ontstaan. FA wordt gezien als een 'pre-leukemische' aandoening: als de patiënten niet op jonge leeftijd aan de gevolgen van de beenmergafwijking sterven, is de kans vijftienduizend maal groter dan normaal dat zij leukemie (bloedkanker) krijgen. Zodra bij de patiënt de beenmergafwijking ernstige vormen heeft aangenomen, moet medisch worden ingegrepen. De beenmergafwijkmg kan bij

Als een goede donor is gevonden, is de kans van slagen overigens met gegarandeerd. Bij een passende donor is de overlevingskans tachtig procent, omdat er nog afstotingsreacties kunnen optreden. "Dat is heel vervelend, want een beenmergtransplantatie is onomkeerbaar. Je begint met het beenmerg van de patient zo volledig mogelijk uit te schakelen en vervolgens moet het nieuwe beenmerg aanslaan. Als dit niet gebeurt, dan is dit het emde van het verhaal. De patiënt gaat dan dood, aangezien je niet zonder bloedcellen kunt leven." Slaat het merg wel aan, dan heeft de patiënt in ieder geval de eerste fase overleefd. Gentherapie lijkt een nieuwe perspectief te bieden: met behulp van een virus kan een goed functionerend gen in de cellen van de patient worden gebracht. Deze therapie is nog in een expenmentele fase. "Momenteel wordt m Amerika de eerste patiënt op deze wijze behandeld." Er is nog nauwelijks iets bekend over de wijze waarop een defect FA-gen

staan van Fanconi anaemie. Het FA-Cgen is op dit moment als enige geïdentificeerd. Dit gen blijkt verantwoordelijk voor de produktie van een eiwit in het cytoplasma (de celinhoud buiten de celkern). Maar de functie van dit eiwit is tot nu toe onbekend. Het is wel duidelijk dat als het FA-C-gen een afwijking vertoont, het eiwit niet goed functioneert en daardoor de ziekte ontstaat. Wat het verschil is tussen de vijf FA-genen, is ook niet bekend. Duidelijk is wel dat de verschillende gendefecten hetzelfde eindresultaat hebben, namelijk dat de eiwitten hun werk niet doen.

Hooiberg

zoekt aanvankelijk naar een speld in een grote hooiberg. Nu hebben we een klein hooibergje waar we de speld m moeten zoeken. We moeten nu per gen kijken of het er één betreft die bij FApatiënten defect is en bij gezonde mensen niet. We verwachten dat het zeker nog twee jaar zal duren voordat het gen zelf bekend is." De onderzoeker hoopt dat als het FAA-gen IS geïdentificeerd, meer duidelijkheid ontstaat over de ziekte. Eén vraagteken dat wellicht kan worden weggewerkt, is waarom FA-patiënten leukemie, hoofd- of halskanker krijgen. "We denken dat het met de chromosoombreuken heeft te maken, maar dat verklaart niet alles, want hoe komt het dat juist FA-patiënten deze vormen van kanker knjgen?" Ook nog onopgelost is de vraag in hoeverre het FA-gen een rol speelt bij het ontstaan van leukemie en hoofd- of halskanker bij patiënten die geen Fanconi anaemie hebben. Joenje geeft aan dat de onderzoekers hierover al bepaalde ideeën hebben. "Uit het onderzoek kan worden opgemaakt dat een defect FA-gen niet alleen erfelijk bepaald hoeft te zijn, maar dat het ook in de loop van iemands leven defect kan raken. "Misschien kunnen we met ons onderzoek aantonen dat bij leukemiepatiënten en patiënten met hoofd- of halskanker een verandering in het FAgen IS opgetreden. We weten namelijk dat een defect FA-gen genetische instabiliteit veroorzaakt en dat dit het ontstaan van kanker zeer sterk bevordert. Misschien dat veel tumoren ontstaan door het uitschakelen van één van de FA-genen." De onderzoeker schat dat het nog tien tot vijftien jaar duurt, eer alle onduidelijkheid omtrent de genen is opgelost. "Daarbij kan vooruitgang worden geboekt voor de kleme groep patiënten, maar we hopen ook meer inzicht te krijgen in het ontstaan van kanker in het algemeen."

Bij de vakgroep antropogenetica van de vu is nu het A-gen op chromosoom 16 ontdekt. Joenje: "We weten dat dit gen op chromosoom 16q ligt en dan ergens bij het uiteinde. Nu zal het nog een karwei zijn om uit te zoeken waar het gen precies ligt, want in dat gebied kunnen nog tussen de vijftig en honderd andere genen liggen. Kijk, je

Kinderen met Fanconi anaemie zijn nu nog ten dode opgeschreven. Inmiddels wordt duidelijker wat de oorzal<en van de ziekte zijn

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen