Ad Valvas 1996-1997 - pagina 171

AD VALVAS 7 NOVEMBER 1996

PAGINA 5

Bericlit uit Botswana

Veel docenten en studenten op de VU brengen een deel van hun werk- of studietijd door in het buitenland. Elke twee weken doet een van hen verslag in Ad Valvas. Deze week: drs. Wim Kouwenhoven, projectmedewerker bij de Dienst Ontwikkelingssamenwerking, die al twaalf jaar in Botswana werkt.

Prof.dr. Klandermans: 'De samenleving is 'gemovementiseerd'/

Peter Wolters - AVC/VU

Trotest is iets voor mensen met lioop' Nieuwe hoogleraar sociale psychologie onderzoekt sociale bewegingen "Ongeluk alleen maakt niet opstandig", schreef dr. Bert Klandermans ai in 1987. De sociaal psycholoog hield vrijdag 1 november een oratie ter gelegenheid van zijn benoeming tot bijzonder hoogleraar. Natuurlijk ging zijn rede over protestbewegingen, want daar doet Klandermans al meer dan een kwart eeuw onderzoek naar. Dirk de Hoog De nieuwe bijzonder hoogleraar prof.dr. P.G. BGandermans werkt al ruim een kwart eeuw bi) de vakgroep sociale psychologie van de vu. Rode draad in zijn werk is hoe allerlei groeperingen mensen mobiliseren voor maatschappelijke actie. Zo ging zijn proefschnft over acties van de vakbewegmg. "Toentertijd had ik ongetwijfeld een wat ander antwoord dan nu gegeven op de vraag waarom dit soort onderzoek mteressant en nuttig is", venelt Klandermans. "Maatschappeli)k geëngageerd onderzoek naar bijvoorbeeld de vakbeweging en andere sociale organisaties was destijds en vogue bij sociale wetenschappers. In de loop der jaren is daar bij mij ook de wetenschappelijke interesse voor processen achter sociale bewegingen bijgekomen. De sociale psychologie heeft zich erg ontwikkeld tot een experimentele wetenschap die proefjes in het laboratorium doet. Onze onderzoeksgroep kijkt echter hoe in de echte samenleving allerlei sociaal-psychologische processen verlopen." Door de manier waarop Klandermans onderzoek doet, is er soms sprake van een soort 'experiment' op ware schaal. "We hebben bijvoorbeeld van het begin af aan de beweging tegen de komst van kruisraketten van begin (aren tachtig gevolgd. Dan volg )e processen waarvan je niet weet hoe die zullen aflopen."

Petitie Klandermans wil er niet over opscheppen, maar noemt zijn onderzoek "toch redelijk uniek" in de wereld. "Wij kijken namelijk niet achteraf terug op protestbewegingen, maar proberen ze vanaf het begin te volgen", legt hij uit. "Daardoor krijg )e andere informatie. Het probleem is alleen dat het een dure vorm van onderzoek doen is." Hij noemt een voordeel van deze lange-termijnbenadenng: "We vroegen op een gegeven

moment aan mensen of ze een petitie tegen de plaatsing van kruisraketten zouden ondertekenen. Een paar maanden later vroegen we of ze dit ook daadwerkelijk hadden gedaan. Er bleken toen vrij veel mensen te zijn die in eerste mstantie ja zeiden, maar toch niet tekenden. Bovendien zeiden sommige mensen daar ook nog bij dat 'geen haar op hun hoofd' er ooit aan gedacht had de petitie te ondertekenen. Dus er heeft een omslag in de meningsvormmg plaatsgevonden. Als je alleen terugkijkt, mis je die informatie."

Kruisraketten In de loop der jaren heeft Klandermans zoveel onderzoek gedaan naar protestbewegingen, dat hij meent er een min of meer algemeen geldende theorie over te kunnen opstellen. Binnenkort verschijnt er dan ook een boek van zijn hand onder de titel The Social Psychology of Protest. In zijn oratie verwees hij al naar deze publicatie. "Alleen ergens ontevreden over zijn, is niet voldoende om aan een protest mee te doen. Er zijn klaarblijkelijk andere factoren in het spel. Kijk maar weer eens naar de bewegmg tegen de komst van de kruisraketten. Op een gegeven moment zei bijna de helft van de Nederlandse bevolking tegen te zijn. Toch kwam maar 4 procent demonstreren, wat ovengens wel het grootste protest uit de Nederlandse geschiedenis betekende." Klandermans onderscheidt drie noodzakelijke voorwaarden voor protest. De eerste is dat mensen er simpelweg van op de hoogte moeten zijn dat het georganiseerd wordt. Volgens hem spelen sociale netwerken daarbij een heel belangrijke rol. Protest begint vaak bij vnenden, collega's en familieleden. In de tweede plaats moet de betrokken persoon gemotiveerd zijn om mee te doen. Daarbij is van belang of gekozen actiemiddelen aanspreken en of men gelooft dat de actie resultaten zullen opleveren. Maar zelfs

dan nog laten veel mensen het afweten. Er mogen geen te grote barrières bestaan om mee te doen. Ook daarbij spelen sociale netwerken een grote rol. "Wat is de beste garantie dat iemand ook echt komt opdagen? Dat vnenden en bekenden ook gaan. Dat geeft sociale controle. Je moet wel", aldus Klandermans. Ovengens draait het bij sociale bewegingen altijd om groepen mensen die in een bepaalde positie zitten, niet om de strijd om individuele belangen. Volgens Klandermans kan in principe elke groep die zich achtergesteld voelt, actie gaan voeren. Dat gebeurt ook steeds meer. "Er is zelfs een woord voor uitgevonden. De samenleving is gemovementiseerd. Steeds vaker voeren allerlei groepen actie om druk op de politiek uit te oefenen. Sociaal protest is mgeburgerd in de samenleving. Nu demonstreren groepen die 25 jaar geleden al die onrust nog een schande vonden. De jagersvereniging bijvoorbeeld onlangs nog. En in de Verenigde Staten hanteert de anti-abortusbeweging allerlei beinvloedingsmechanismen die ze vroeger scherp veroordeelde", aldus Klandermans.

Mestkar Hij vindt dat sociaal protest op een bepaalde manier ook succesvol is. "Je moet dat succes natuurlijk ergens aan afmeten en je krijgt niet altijd je zin, maar je dwingt je tegenstander aandacht aan je te besteden en dat kan tijdwinst opleveren. Normaal duren procedures bij de overheid heel erg lang. Dat gaat ineens een stuk sneller als je een paar keer met een mestkar op de stoepen van het ministerie hebt gestaan." Toch zijn politici niet meer snel onder de indruk van een demonstratie, denkt Klandermans. "Elke minister calculeert tegenwoordig in dat er protesten zullen komen, wat je ook besluit. Dat hoort bij het politiek bedrijf. De politiek is wel gevoelig voor dreigend stemmenverlies bij verkiezingen." Soms kunnen protesten daardoor juist een tegengesteld effect hebben. Klandermans haalt opnieuw het voorbeeld van de vredesbeweging aan. "Onbedoeld maakten de grote demonstraties en al het onderzoek en publiciteit er omheen duidelijk dat de toenmalige regeringspartijen CDA en WD weinig te vrezen hadden van hun eigen achterbannen bij een besluit tot plaatsing van atoomraketten. Nage-

noeg iedereen die op straat liep, was links van het midden. Dat moet de regenng gerustgesteld hebben. Later bleek ook dat het CDA bij de verkiezingen helemaal geen stemmen verloor." Ook op de vraag waarom sommige groepen nauwelijks m protest komen, heeft Klandermans een antwoord. "Histonsch zie je dat de gangmakers zelf al uit de slechtste situatie zijn weggekomen. Daarom zeg ik wel eens dat het de hoopvoUen zijn die protesteren. Het waren de beter betaalde arbeiders die het voortouw namen in de vakbewegmg en de eerste feministes waren vrouwen met een academische opleiding." Dat verklaart volgens Klandermans deels waarom bijstandsmoeders niet massaal in actie komen. "Die hebben gewoon zoveel sores aan hun kop dat ze geen tijd en geld hebben om een beweging op poten te zetten. Maar er speelt ook een ander probleem. Je moet je natuurlijk ook willen identificeren met een groep."

Boerenprotest Dit blijkt niet alleen bij bijstandsmoeders een probleem te zijn, maar ook bij ouderen waar Klandermans onderzoek naar deed. "Als je naar een leeftijd vraagt waarop iemand echt oud is, noemen bijna alle bejaarden een leeftijd die hoger is dan die van henzelf. Het lijkt niet aantrekkelijk om je als ouderen te organiseren." Momenteel doet Klandermans onder meer onderzoek naar boerenprotest in Nederland en Spanje. Ook besmdeert hij extreem rechtse organisaties. Daarnaast is een groot project gaande in Zuid-Afnka. Samen met lokale onderzoekers volgen de sociaal psychologen al een paar jaar de veranderingsprocessen. "Dat geeft een nieuwe dimensie aan ons onderzoek. Nu kunnen we ook kijken wat er gebeurt met het sociale protest als bepaalde wensen zijn ingewilligd. Houdt het protest dan op, of ontstaat er snel nieuwe onvrede omdat de veranderingen niet snel genoeg iets opleveren?" In zijn oratie ging Klandermans in op enkele resultaten uit dit onderzoek. "Wat me verheugt is dat er nu nog ongeveer net zoveel vertrouwen is in de regering als ruim een jaar geleden. De zwarten zijn dus niet allemaal teleurgesteld en de blanken zijn niet massaal in verzet gekomen."

Op een vroege maar al hete zaterdagmorgen nuttig ik een continental breakfast in het Botsalo Hotel in Palapye. Naast mij geniet een besnorde Afrikaander in korte broek met een gigantische buik van een echt Engels ontbijt. Hij blijkt te wonen in het voormalige thuisland Bophutatswana, vaak verward met het land waar ik sinds twaalf jaar woon en werk. Botswana is een zanderig en leeg land. Het is al dertig jaar onafhankelijk, vrij democratisch en gemiddeld welvarend, hoewel het nummer één staat als het gaat om het verschil in inkomen tussen arm en rijk. Ik ben op weg naar een conferentiecentrum waar ik een workshop zal houden, het dorp door en dan over de spoorlijn, waar het zand begint. Een paar maanden geleden was ik hier ook om een workshop te leiden voor biologieleraren, vooral Botswanen en verder Britten, Indiërs, een Cubaan en een Ugandees. De workshop was met name een kennismaking met zelfstandig onderzoek m het middelbaar onderwijs als alternatief voor de 'kookboek-practica' die op de scholen m Botswana nu nog overheersen. Er waren ook twee collega's van het Department of mathematics and science education van de Universiteit van Botswana bij. Ik werk in het UB-INSET project, dat vanuit de universiteit leraren wiskunde en natuurwetenshappen bij- en naschoolt. De Universiteit van Botswana heeft ongeveer zesduizend studenten en negenhonderd docenten, onder wie één vrouwelijke hoogleraar, waarmee ze geloof ik quitte staat met Nederland. Het aantal leraren in exacte vakken dat ieder jaar de universiteit verlaat is gering. Veel meer dan dertig zullen het er niet zijn. Dat is zelfs voor de maar 27 senior secondary schools (vergelijkbaar met havo-opleidmgen) te weinig. Vandaar dat ieder jaar vliegtuigladingen Britten, Cubanen (die vaak geen woord Engels spreken) en andere wereldburgers op Botswaanse scholen komen werken. Als ik door Plapye rijd, zie ik in een bocht van de weg beneden de rivier liggen met haar verbazingwekkend groene oevers. Hoe anders was dat anderhalf jaar geleden, toen het woest stromende water na zware regenval hutjes wegspoelde, een brug en daarmee de enige noordzuidverbinding vernielde en tientallen slachtoffers eiste. Het was ironisch in die tijd de berichtgeving op CNN te zien over de 'waterramp' in Nederland waar het één hartpatiënt teveel werd, terwijl het televisiestation niets meldde over het leed in Botswana. Zand erover, in Botswana doet men aanmerkelijk laconieker over de dood dan in Nederland. De dood, vooral door aids en door het verkeer (koeien op de weg en alcohol in het bloed), is er wellicht de oorzaak van dat het verbazingwekkend rustig is als ik arriveer bij het conferentiecentrum. Zaterdag is de dag bij uitstek voor begrafenissen en die zijn hier even belangrijk als verjaardagsvisites in Nederland. Uitgerekend deze zaterdag blijkt ook de dag der dagen voor prize-giving ceremonies, waar alle leraren in vol ornaat bij aanwezig moeten zijn. De workshop wordt uiteindelijk bezocht door één vriendelijke Engelse leraar, die niet eens de hieraan voorafgaande workshop heeft meegemaakt. Wij hebben een genoeglijk en indnngend gesprek en na anderhalf uur rijd ik terug naar Gaborone. Een kilometer buiten Palapye zie ik een op haar paasbest geklede dame zich haastig, doch statig, voortbewegen, wat bij een temperatuur van veertig graden Celsius een prestatie mag heten. Vast te laat op weg gegaan naar de prize-giving ceremony van de dichtsbijzijnde senior secondary school.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen