Ad Valvas 1996-1997 - pagina 632

AD VALVAS 12 JUNI 1997

PAGINA t o

Daling aio's kan faculteiten opbreken Straks is er ineens een personeelstekort Na jaren bezuinigen en overtoliig personeel afstoten kan bijna niemand het zich nog voorstellen. Toch dreigt er bij veel faculteiten een tekort aan wetenschappelijk personeel. Bij informatica is het zelfs al zover: ervaren docenten worden er weggekocht, jong talent is niet meer te krijgen. Maar ook economen, technici en anderen kunnen spijt krijgen dat ze de laatste jaren zo weinig jonge onderzoekers hebben aangesteld. Want straks kan het te laat zijn. Frank Steenkamp Vorige week bleek dat de universitei­ ten de laatste jaren veel minder jonge onderzoekers hebben aangetrokken. Het aantal nieuwe aio's plus beurs­ promovendi zakte in vier jaar van ruim vijftienhonderd naar rond de duizend. De hoofdreden was dat veel faculteiten moesten bezuinigen, en niets is dan zo eenvoudig als de rem zetten op nieuwe contracten. Een slechtere timing voor die maatre­ gel hadden de universiteiten echter niet kunnen bedenken. Ten eerste was 1995 een jaar met een top­aantal afge­ studeerden. Zij kregen daardoor zeer weinig kans om door te stromen naar het onderzoek: gemiddeld over alle vakgebieden kreeg een op de 25 afge­ studeerden een aio­plaats, tegen een op de vijftien enkele jaren geleden. Verspilling van wetenschappelijk talent? Verder komt het dal in het aantal pro­ movendi op een moment dat de grote pensioengolf nadert. Die zorgt binnen enkele jaren voor veel vraag naar wetenschappers. Er zijn daarom juist méér jonge onderzoekers nodig. "Zo maak je natuurlijk je eigen var­ kenscyclus", zegt de Utrechtse rector magnificus prof dr. J.A. van Ginkel. Hij vergelijkt zijn collega's gelijk met de spreekwoordelijke varkensboer die steeds te laat reageert op vleestekorten en ­ overschotten, waardoor de pieken en dalen in de vleesprijzen nog erger worden. Maar Van Ginkel heeft wel recht van spreken, want zijn universi­ teit voert een stabieler personeelsbe­ leid ­ en is daardoor praktisch de enige die al jarenlang het aantal aio's constant houdt. Tot overmaat van ramp is er nu ook een sterk stijgende vraag van het bedrijfsleven naar afgestudeerden in een reeks disciplines. Wie nu promo­ vendi wil werven, moet daardoor opboksen tegen dat bedrijfsleven met zijn veel hogere salarissen. Dat maakt

Illustratie Berend Vonk

het niet eenvoudiger om mensen te interesseren voor het aio­schap. Kort­ om: er dreigt een personeelstekort. Bij informatica is dat tekort er nu al. Bij vrijwel iedere vakgroep worden informatici weggekaapt door bedrij­ ven. En aio's werven is een crime. Zo had de Amsterdamse vakgroep Infor­ matica (UVA) recent twee vacatures voor aio's. De een is na veel moeite vervuld door een Griek met een Engels diploma, voor de ander is een Roemeen gevonden. Nederlandse sol­ licitanten waren er nauwelijks. "Wij zeggen ook eerlijk", aldus prof.dr.ir. F.C.A. Groen van de vakgroep: "Voor het geld moet je geen aio worden." Ook bij bedrijfskimde en economie wordt het al moeilijker om aio's te werven ­ en vertrekken er vaker stafle­

den. Hetzelfde geldt voor een aantal technische faculteiten. In al deze rich­ tingen heeft de markt zich plotseling . zeer gunstig ontwikkeld. Maar overrompeld hoeft niemand zich te voelen, want de omslag is al bijna twee jaar geleden voorspeld. Het Lim­ burgse instituut ROA beschreef toen hoe afstuderende academici binnen­ kort zelfe bij een matige economische ontwikkeling goed zouden boeren. Dat kwam mede door de pensioengolf bij overheid en bedrijfsleven. "Het herstel van de arbeidsmarkt is nog sneller gekomen dan we dach­ ten", zegt onderzoeker dr. L. Borg­ hans desgevraagd. "Het zou dus kun­ nen dat de tekorten ook nog wat ern­ stiger worden." De door het ROA opgestelde lijst probleemstudies is in

DALING AANTAL AIO'S: Vaste staf nadert TOTAAL EN NIEUWE INSTROOM pensioen, opvolgers Tot'96 (vgl93) Nieuw95 (vgl92) steeds schaarser Leiden 3 5 1 (-32%) 103 (-40%) Een vaste massa oude­ ren, en een grote groep tijdelijke jongeren die het meeste onderzoek doet. Zo ziet de weten­ schappelijke bevolking van de universiteiten er al meer dan tien jaar uit. De jongeren moesten steeds plaats maken voor anderen; de oude­ ren bleven op hun stoel. Maar dat gaat nu dras­ tisch veranderen. De vaste staf werd ouder en een fors deel nadert nu het pensioen. Dat biedt kansen voor de aio's en ander tijde­ lijk personeel. Maar nu dreigt de situatie door te slaan naar het andere uiterste: de pensioengolf wordt zo massaal, dat er zelfs een tekort aan jon­ geren kan ontstaan om de vrijgekomen plaatsen in te nemen. De vergrijzing van de vaste staf is het duide­ lijkst te illustreren aan de ruim tweeduizend hoofddocenten. In 1990

was maar 30 procent van hen ouder dan vijf­ tig. Ze bleven bijna alle­ maal zitten, en zes jaar later is nu ruim de helft (53 procent) vijftig­plus­ ser! Het aandeel zestig­ plussers steeg zelfs van 10 naar 24 procent. Iets anders gebeurt er met de aio's, het weten­ schappelijke voetvolk. Hun totale aantal slonk in vier jaar van 5150 tot 4450. Intussen zakte de jaarlijkse instroom zelfs van vijftienhonderd naar rond de duizend. Op die manier zakt het totaal binnenkort onder de vierduizend. Om een idee te krijgen van het vervangingspro­ bleem: tegenover elke tien wetenschappers boven de vijftig stonden ooit zo'n vijftien aio's. Nu zijn dat er nog maar zeven. (FS, HOP)

Utrecht

597

(+0%)

172

{+ 7%)

Groningen

435

{- 8%)

93

(-31%)

Rotterdam

277

(-9%)

77

(-11%)

Maastricht

177

(-13%)

42

(-33%)

UvA'dam

587

(-12%)

107

(-46%)

VU A'dam

322

(- 9%)

88

(-10%)

Nijmegen

330

{- 8%)

93

(-11%)

Tilburg

154

(+0%)

49

(+ 0%)

TU Delft

561

(-10%)

98

(-41%)

TU Eindhoven

332

(+ 5%)

68

(-31%)

Twente

275

(-14%)

58

(-29%)

Wageningen

261

(-11%)

79

(-15%)

4479

(-14%)

11.27

(-25%)

Totaal

elk geval nog actueel. Voor het weten­ schappelijk onderwijs waren dat voor­ al informatica, economie, elektrotech­ niek, civiele techniek en bouwkunde. Ook voorzag men problemen bij: theologie, bestuurskunde, de artsen­ studies en enkele bètarichtingen. Ook in die richtingen dreigen imiversiteiten en andere werkgevers straks met elkaar te moeten vechten om de schaarse academici. Afgaand op de ROA­prognoses ­ waar­ van in oktober een nieuwe versie uit­ komt ­ zal dus een reeks faculteiten aan de slag moeten om personeelste­ korten in onderwijs en onderzoek te voorkomen. Een rem op de instroom van jong talent is wel het laatste wat daarbij nodig is. Integendeel: men kan de gevormde reservepotjes voor

wachtgeld van werkloos personeel beter gebruiken om extra aio's aan te stellen, of om stafleden met verhoog­ de salarissen binnenboord te houden. Voor het personeelsbeleid van veel faculteiten is de belangrijkste vraag straks niet meer 'hoe raak ik overtolli­ ge mensen kwijt', maar 'hoe houd ik goede wetenschappers in huis'. En dan is niet ontslagbescherming maar extra beloning van bepaalde groepen docenten de meest urgente kwestie. De huidige onderwijs­cao biedt daar weinig ruimte voor. M aar het lijkt erop dat de universiteiten vanaf 1 januari 1999 wel ruimte voor flexibe­ ler beloning krijgen. Hopelijk is dat op tijd om een massale braindrain te voorkomen. (HOP)

De aio-daling: feiten en gevolgen Weinig faculteiten ontsnappen aan de aio­daling. Zowel bij techneuten, economen, juristen, alfa's als gam­ ma's is de kans op een aio­plaats in enkele jaren bijna gehalveerd. Bij sociale wetenschappen is die kans nu een op zestig. Maar juist twee vakge­ bieden waar relatief veel mensen een proefschrift schrijven, hielden hun aio­bestand intact. Bij de bèta's krijgt een op de zeven afgestudeer­ den een aio­plaats, bij geneeskunde een op de negen. Als je maar zwaar tilt aan het onder­ zoek, kan het dus blijkbaar wel. Dat bewijzen ook de de universiteiten van Utrecht en Tilburg. Anderen zien hun aio­instroom met vele pro­ centen per jaar zakken. Het scherpst is de daling bij de technische univer­ siteiten, de UVA en Leiden (zie tabel). Bij de vu is er eveneens een forse daling van 9 procent. Bezuinigingen zijn volgens de meeste betrokkenen de hoofdoorzaak van de daling, zeker bij de alfa­ en gam­ ma's. Veel faculteiten stelden bij­ voorbeeld minder aio's aan om reserves te vormen voor het betalen van wachtgeld bij werkloosheid. Bij de techniek en economie­studies lijkt ook de gunstige arbeidsmarkt de animo voor het aio­schap te vermin­ deren. Maar echt zeker weten facul­ teiten dat niet. Verder kwam de daling deels ook

doordat zes universiteiten een aantal aio­plaatsen omzetten in promotie­ beurzen. M aar landelijk heeft dit nog weinig invloed. Ook bij de andere universiteiten daalde de aio­instroom gemiddeld met ruim 30 procent. Hier en daar zijn ook aio­plaatsen geschrapt om ruimte te maken voor vervolg­ of postdoc­plaatsen voor gepromoveerden. De daling van het aantal aio's kan, afgezien van de verspilling van takent of het missen van de nodige 'eigen kweek' aan onderzoekers, nog een aantal onvoorziene gevolgen hebben. Zo betekent minder aio's ook minder proefschriften. En elke universiteit krijgt per proefschrift een kleine ton. Vooral faculteiten met veel onderzoek (techniek!) kunnen daardoor forse verliezen gaan lijden. Verder zijn voor alle onderzoekscho­ len minimumaantallen aio's vastge­ legd. Een school die die inzet niet waarmaakt, krijgt problemen bij de verlenging van zijn keurmerk. En dan nog een variant van de strijd op de arbeidsmarkt: hoe minder men­ sen er promoveren, hoe harder er om ze gevochten moet worden met het bedrijfsleven. Bedrijven zeggen al jaren een tekort aan onderzoekers te vrezen. Een daling van de aio's maakt de spoeling nog dunner. (FS, HOP)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen