Ad Valvas 1996-1997 - pagina 523

AD VALVAS 2 4 APRIL 1 9 9 7

PAGINA 5

Prof.dr. Ed Tan demonstreert de 'zwembadpas' uit 'Kees de Jongen' van Theo Thijssen in de Jordaan.

Peter Wolters - AVC/VU

'De zwembadpas is boven beschrijving verlieven' Hoogleraar T a n houdt oratie over beweging in woord en beeld Het spoorboekje, bewegwijzering, films en een dansnotatiesysteem - zowel binnen als buiten de kunsten komen talloze combinaties van woord en beeld voor. Prof.dr. Ed Tan houdt zich er dagelijks mee bezig, en drukt zich ook zelf graag in een combinatie van woorden en beelden uit. Op vrijdag 25 april houdt hij, na twee jaar hoogleraarschap aan de VU, zijn oratie. Frieda Pruim "Je begrijpt zeker wel dat de kunsten van het woord een heleboel gemeen hebben met beeldende kunst", zo begint hoogleraar woord en beeld prof.dr. Ed Tan als iemand hem met ogen op steekjes aankijkt bij het horen van zijn vakgebied. "Maar je hebt ook gemengde media, zoals film, omdat daarin verteld wordt in woorden en beelden", vervolgt hij dan. "En er zijn ook heel interessante grensgebieden, zoals gedichten van Paul van Ostaijen, waarm het woord- en letterbeeld voor de inhoud net zo belangrijk is als de keuze en de rangschikking van de woorden." Tan houdt zich voornamelijk bezig met de kunsten, maar volgens hem zijn combinaties van woorden en beelden overal om ons heen te vinden. "Mensen denken bijvoorbeeld dat ze met woorden communiceren, maar met allerlei gebaren en bewegingen drukken ze een beeld uit dat ze in hun hoofd hebben als ze praten. Sowieso is aan elke conversatie in woorden een ruimtelijk aspect verbonden. Als ik in een gesprek 'daar' zeg of 'nu', hebben zowel mijn gesprekspartner als ik daar een visuele voorstelling van. Er zijn ook een heleboel functionele toepassingen van woord en beeld, zoals het spoorboekje en bewegwijzering." Hoewel hij zich daar toen nog niet zo bewust van was, hield filmliefhebber Tan zich tijdens zijn studie en promotie in de psychologie aan de uvA al bezig met woord-en-beeldrelaties. Hij studeerde af op een vergelijking tussen hoe een verhaal en de verfilming daarvan op de lezer/kijker overkomt en promoveerde op de vraag in hoeverre emoties bij filmkijkers af te leiden zijn uit de verhaalstructuur van de film. Bi) theaterwetenschappen aan de UVA gaf hij onder meer het vak filmtheorie, dat ook gevolgd werd door studenten woord en beeld van de vu. Toen de vu liet weten een hoogleraar woord en beeld te zoeken, heeft Tan zich even afgevraagd of hij daar als filmspecialist wel breed genoeg voor was onderlegd, maar toen hij op een rijtje zette wat hij zoal had gedaan, bleek dat mee te vallen. "Ik had veel onderzoek gedaan samen met literatuurwetenschappers en me niet alleen met film, maar ook

met theaterwetenschap beziggehouden, dat eigenlijk ook een heel erg woord-en-beeldvak is." In april 1995 werd hij aangesteld als eerste hoogleraar van de opleiding woord en beeld, die toen al bijna zeven jaar bestond. Tot die tijd werden alle colleges verzorgd door docenten van met name kunstgeschiedenis en literatuurwetenschap, die deze opleiding hadden opgericht omdat ze het leuk vonden om hun disciplinegrens te overstijgen. "In die vakken loop je vanzelf tegen allerlei verbanden aan", legt Tan uit. "Bijvoorbeeld de beschrijving van kunstwerken binnen romans en vertellende aspecten van schilderkunst. Dus je moet wel heel erg je best doen om in welke letterendiscipline dan ook een soort purisme te betrachten. Het uit elkaar groeien van die disciplines is vrij recent. Een heleboel vakken die nu als zelfstandige studie bestaan, bestonden honderd jaar geleden nog niet in die vorm."

Liefdesscène De vierjange opleiding 'vergelijkende kunstwetenschap: woord en beeld' is uniek in Europa. Er bestaat wel een International Association for Word and Image Studies en er zijn verschillende universiteiten die vakken aanbieden op dit gebied, maar een volwaardige studie is woord en beeld verder nergens. "Als wij op internationale gelegenheden komen, zijn onze gesprekspartners wel eens jaloers", aldus een trotse Tan. Aan de vu zijn momenteel ongeveer honderd studenten met woord en beeld bezig; ieder jaar melden zich ongeveer 25 eerstejaars. Onderwerpen waarop zij afstuderen zijn bijvoorbeeld de inrichting van tentoonstellingen in musea, propaganda in Sovjetfilms in vergelijking tot geschreven propaganda en illustraties bij La Fontaine door de eeuwen heen. Woord-en-beeldstudenten komen na hun studie terecht in musea, uitgeverijen, de journalistiek, het onderwijs en beleidsfuncties. Als het aan Tan lag, leidde hij zijn studenten ook op tot ontwerpers van cd-roms en websites "in de tweede lijn": mensen die onderzoek doen naar informatiebehoeften en lijn brengen m de ontwerpen.

weer heeft plaatsgenomen. Datzelfde Tans oratie op vrijdag 25 april gaat geldt volgens hem voor de beweginover beweging in woord en beeld. gen van bijvoorbeeld draken en feeën. Waarom beweging? "Ik had zo'n ver"In sprookjes worden deze meestal haal ook kunnen houden over kleur of heel summier aangegeven omdat je vorm, maar beweging spreekt denk ik anders een enorme opeenstapeling veel mensen aan", legt hij uit. "Er van woorden krijgt, maar toch hebben wordt op verschillende gebieden makers van tekenfilms een idee hoe onderzoek naar gedaan en het snijdt deze wezens bewegen. Ik ben door allerlei kunsten heen. Theater, benieuwd hoe die suggestie in z'n muziek, ballet en film maken gebruik werk gaat." van beweging en in de moderne beeldende kunst is het in opmars, in bijSprong voorbeeld videokunst en performances. Het thema sluit ook een beetje Bewegingen kun je omschrijven of aan bij mijn promotieonderzoek, laten zien, zoals m het geval van de waaruit bleek dat je uit de verhaallijn zwembadpas, maar voor het overbrenvan een film de emoties kunt voorgen van complexe reeksen beweginspellen die deze bij de kijkers zal gen, zoals een balletvoorstelling, voloproepen. Dat is niet helemaal juist, staat dat niet altijd. Dan biedt een want het komt ook op de details van speciale notatie uitkomst, bijvoorbeeld de uitvoering aan. De manier waarop die van Laban. Tan pakt een blaadje de acteurs zich bewegen is essentieel. en tekent hoe dat m z'n werk gaat. Een loopje in een liefdesscène kan, op "In verschillende kolommen naast een iets andere manier uitgevoerd, in elkaar staan de opeenvolgende beweplaats van ontroerend komisch of vergmgen van de verschillende lichaamsvreemdend zijn." delen m tekentjes uitgedrukt", legt hij uit. "Er is bijvoorbeeld een symbool De 'zwembadpas' uit de in 1923 vervoor recht naar voren en voor rechts schenen roman Kees de Jongen van opzij en door de Theo Thijssen zal grootte van het dienen als uitgangssymbool kun je punt voor Tans aangeven hoe rede. Het bijzonde^lets anders groot de beweging re van romans is uitgevoerd kan een moet zijn. Alle volgens hem dat lichaamsdelen daarin bewegingen loopje in een kunnen bij één zoals de zwembadsprong betrokken liefdesscène in plaats pas vaak niet prezijn." Tan staat cies worden van ontroerend weer op van zijn omschreven, maar stoel en maakt dat de auteur toch komisch of een elegante zoveel weet te sugvervreemdend zijn' sprong om zijn gereren dat het woorden te voor de lezer bevreonderstrepen. titfwh^ i^VfT^^iti^. digend is. Lastiger "Notatie is een wordt het als je een visuele voorstelling", zet hij zijn uitieg roman wilt bewerken tot theatervoorvoort, "maar omdat er een eindige stelling of speelfilm. Kees de Jongen verzameling onderdeeltjes is en omdat werd voor het eerst vertolkt door je te maken hebt met combinatieretoneelgroep Centrum in 1970. Tijgels, heeft het ook iets weg van een dens zijn oratie zal Tan laten zien wat deze theatergroep van de zwembadpas taal, dus in zekere zin is het een combinatie van woord en beeld." heeft gemaakt. Kan de hoogleraar In de praktijk wordt wemig gebruik beschrijven hoe die er uitziet? "Het gemaakt van deze notatie, onder meer lijkt op een combinatie van schaatsen omdat het zo'n enorm pak papier en lopen", doet hij een poging, zich oplevert, dat niet zo gemakkelijk hanrealiserend dat dat nog allerlei beelteerbaar is. Hier ziet Tan een belangden kan oproepen. "Dat bevestigt rijke rol voor de computer weggelegd. mijn stelling dat de pas boven "Je kunt 'm bijvoorbeeld de opdracht beschrijving verheven is", stelt hij geven om een grote partituur m stuktevreden vast. Toch willen we nu einjes op te delen, zodat deze overzichtedelijk wel eens weten om wat voor lijker wordt. Hij kan ook allerlei bewegmg het precies gaat. Hij lacht. bewerkingen uitvoeren. Bijvoorbeeld "Ik ga 'm niet voordoen tijdens de op elke tel een feller accent geven is rede, maar hier wil ik 'm wel even voor de computer een fluitje van een laten zien", zegt hij dan, terwijl hij cent. Ook het checken van mconsemidden in zijn werkkamer gaat staan. quenties kan de computer zonder proEen voor een tilt hij z'n voeten op en bleem. Toch is dat nog nooit in de zwaait ondertussen verwoed met z'n praktijk gebracht." Onder meer om armen van links naar rechts. "De ervoor te zorgen dat studenten woord zwembadpas is een voorbeeld van een en beeld na hun studie dit soort 'bewegingsmythe'", vervolgt hij als hij

onderzoek kunnen gaan doen, krijgt in september semiotiek (tekenleer) een belangrijke plaats in het nieuwe programma. "Ik zou niet willen dat het een struikelblok wordt, maar ik vmd wel dat woord en beeld meer is dan een halve studie letterkunde en een halve studie kunstgeschiedenis. Er hoort een stuk abstracte theorie bij die niet zo eenvoudig is." Op een ander terrein is woord en beeld al wel bij automatisering betrokken. De opleiding participeert in het Video Indexing Cataloging And RetneiiaZ-project van de Europese Commissie. Samen met nog vier bedrijven en instellmgen werkt Tan namens woord en beeld aan een prototype van een machine die videobeelden kan mdexeren. "Op dit moment wordt alles dat door de Nederlandse televisie wordt uitgezonden door veertig documentalisten bij de NOS beschreven en opgeborgen in een archief', licht Tan toe. "Als televisiemakers een beeld nodig hebben van een meeuw, een rijdende auto of van Helmut Kohl, kunnen ze daar op een computer naar zoeken. Dat indexeren is heel arbeidsintensief. Automatisering op dit gebied is dus heel erg gewenst, omdat er zo geweldig veel uitgezonden wordt en een heleboel materiaal hergebruikt zou kunnen worden als je het terug zou kunnen vinden." De deelnemers aan het viCAR-project 'trainen' een computer om dit werk over te nemen. Tan: "Je voert 'm honderd NOS-joumaals plus de coderingen die horen bij bijvoorbeeld een bezoek van Kohl en de opening van een brug. Als je 'm daarna nieuwe journaals geeft, is het de bedoeling dat hij keurig uitprint: bezoek van Kohl, opening van een brug. Niet elke brug is hetzelfde, maar je kunt 'm leren om bruggen te herkermen en je zou ook een programma kunnen ontwikkelen dat spraak verstaat. Dan kan 'opening brug' 'opening Zeelandbrug' worden." Een van de eerste doelen die Tan zich heeft gesteld m het project is om de computer bewegingen te leren herkennen. "In een heleboel televisiegenieke events TAX menselijke beweging. Die kan een computer moeilijk herkennen aan de hand van woorden, omdat er weinig woorden zijn om een bepaalde beweging aan te geven. 'Schrijden' is bijvoorbeeld des processies, maar het wordt ook gebruikt bij de inspectie van de erewacht of tijdens de Witte Mars in Brussel. Statig lopen komt dus in meer contexten voor dan je misschien zou verwachten." Prof dr Ed Tan houdt zijn oratie Beweging in woord en beeld op 25 apnl 1997 om 15 45 uur m de aula van de VU

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen