Ad Valvas 1996-1997 - pagina 492

ADVALVAS 10 APRIL 1997

PAGINA 10

Prof.dr. W.F. de Gaay Fortman t ijdens zijn afscheidsrede op 9 februari 1 9 7 9 AVC/VU

In Memoriam prof.mr. W.F. de Gaay Fortman Oud rector­magnifïcus Vrije Universiteit op 85­jarige leeftijd overleden I.A. Diepenhorst

Aan het verzoek van Ad Valvas om een artikel ter herdenking van wijlen mijn ambtgenoot te schrijven heb ik uiteraard gevolg gegeven. Van de hui­ dige emeriti die tot de juridische faculteit of ruimer tot de Vrije Univer­ siteit in betrekking staan, kende ik de overledene het langst. Bovendien legde niet enkel de academie een band of een netwerk van familierelaties. Wij ontmoetten ook op andere terreinen elkaar herhaaldelijk. Toch blijkt de door mij aanvaarde taak bij uitvoering minder simpel dan ik aanvankelijk dacht. Een kort levensoverzicht te bie­ den, dat noodzakelijk onvolledig moet blijven, heeft geen zin. Te volstaan met een paar herirmeringen, die toe­ vallig te binnen schieten, wekt de indruk van gemakzucht. Ik zal pogen naar voren te halen omstandigheden, gebeurtenissen, activiteiten, wijze van optreden in het algemeen, eigenschap­ pen, deugden en ­ in de geest van de overledene ­ tevens een enkele tekort­ koming, afkerig als hij zich steeds uit­ liet over pluimstrijkerij. Het ouderlijk huis ­ de familie vestig­ de zich in 1925 na omzwervingen met Dordrecht als voornaamste stek te Amsterdam ­ stond bij de zoon hoog aangeschreven. Zijn ouders kenden ofschoon verschillend van aard een harmonieus huwelijk; de vader, een kantig reformatorisch christen van zelfstandige levenssnit, een goed jurist, vaak geestig, naar buiten toe wat lastig, verhuld zeer gevoelig voor hartelijkheid, maar met naar buiten krachtig verdedigde opvattingen, als rechter zeer gezien; de moeder, oor­ spronkelijk luthers, zichzelf wegcijfe­ rend en zachtmoedig, maar steeds duidelijk aanwezig in haar zorg, gaven aan Wilhelm Friedrich en zijn beide zusters een verstandige opvoeding. Zeer was Wilhelm gesteld op zijn grootvader, ds. N.A. de Gaay Fort­ man, een nobel predikant, die zijn eigen weg afliep en zich zelden zo ooit op de Hugenootse oorsprong van het geslacht verhief, zijn wijkarbeid in arm Amsterdam toegewijd verrichtend, waarbij hij kerkelijke grenzen door­ brak. De kleinzoon koos de juridische studie in 1929 en wel aan de Vrije Universiteit, werd lid van het studen­ tendispuut I.U.M.B.O., trad op als rector van het studentencorps aan genoemde universiteit, welke organi­ satie hij in onafhankelijke geest leidde, bewoog zich in de Nederlandse Chris­ ten Studenten Vereniging, vond mede aldus toegang tot sociaal jeugdwerk en onderging de invloed van de na de tweede wereldoorlog hervormd wor­ dende ds. Buskes, die reeds vroeg voor Karl Barth, destijds een theoloog in opkomst, belangstelling vroeg. In 1936 (5 september) treedt Gaius ­ zijn .studentennaam. = in Jiet'huwelijk mett

milieu verwaarloost. In Nederland Marry Woltjer, dochter van de tot het op De Gaay Fortman, evenzo de werd door sommigen de 'Nacht van Hersteld Verband behorende classicus sociale bemoeienis met het Derde Schmelzer' als voorteken van grote prof. R.H. Woltjer, een verbintenis Christelijk Sociaal Congres (tijdelijk) veranderingen beschouwd. Voors­ welke voor beiden een bron van zich en de Kaderschool van het Christelijk hands leek ­ ik blijf kleinschalig ­ telkens vernieuwend geluk vormde en Nationaal Vakverbond (langdurig). Af onder het kabinet­De Jong de rust wat als tastbaar resultaat een vijftal en toe wordt hij voor een minister­ weinig risico te lopen; heftige schok­ kinderen, onder wie de latere hoogle­ schap gepolst (in 1948 en in 1951). ken zouden zich niet voordoen. Ech­ raar B. de Gaay Fortman, opleverde. Hij vertegenwoordigt ons land in ter na de plotselinge val van het kabi­ Enige maanden eerder (12 juni) had internationaal­cultureel verband te net­Biesheuvel en een langdurige lasti­ de verdediging van het proefschrift: New York. In 1945 wordt hij Kamer­ ge kabinetsformatie met in een gevor­ De onderneming van het arbeidsrecht, heer in buitengewone dienst. In 1956 derd stadium Ruppert als formateur promotor prof.mr. P.S. Gerbrandy vraagt men hem een kabinet te forme­ en Burger als informateur in hoofdrol­ plaatsgevonden, een in de naaste ren ­ het mislukt ­ en vier jaar later len, slaagde uiteindelijk de parlemen­ omgeving zeker opzienbarend mag hij in de wat 'alcoholisch geuren­ taire vorming van een ministersploeg geschrift. de' dakpannencrisis bemiddelen (het met drs. J.M. den Uyl als roerganger. lukt). In 1960 wordt hij ook lid van Inmiddels was De Gaay Fortman Dat is ook nu het geval maar de meer­ de senaat, gemeenzaam aangeduid als bezig zich tot een gezocht ambtenaar derheid is alleen verzekerd omdat de Eerste Kamer, om er vanaf 1970 aan onderscheiden departementen te Burger én Boersma én De Gaay Fort­ de anti­revolutionaire fractie te leiden. ontplooien ­ Economische Zaken, man had weten te 'strikken' als anti­ Landbouw, Sociale Zaken. Als hij met Van 1962 tot 1963 rector magnificus revolutionairen vor het kabinet. Er zijn medewerkers gedurende de bezet­ spreekt hij een mooie diesrede over: was ook sprake van Burgers' 'inbraak'. Het geheim van het recht, uit. Tussen ting tijdelijk naar Amsterdam is over­ Biesheuvel nam, in de mening door de bedrijven door heeft hij tijd voor geplaatst, polst men hem om voor het zijn partijgenoten op het verkeerde gezellige omgang in breder en in ­ illegale blad Vrij Nederland te willen been te zijn gezet, afscheid van de enger kring ­ we eten in die jaren schrijven, wat hij accepteert. Na de trouwens ook nadien geregeld met ons politiek; een deel der anti­revolutio­ bevrijding volgt terugkeer naar Den beiden. Het gezin had voorts niet over nairen in den lande was hetzij laaiend Haag, het is de tijd van interessante hetzij ernstig ontstemd. De kamerfrac­ verwaarlozing te klagen en de studen­ en dramatische conflicten, die in een ties gedoogden of dergelijke fase van steunden. Het kabi­ overgang te ver­ net toog met zelfver­ wachten waren; ik trouwen aan het noem slechts de 'Hij was er niet voor beducht uit de rij werk. Eerst tegen het kwestie Indonesië einde van een bewo­ welke een zakelijke, te treden en alleen te staan' gen, gedurende het niet een persoonlijke overgrote deel der breuk met zijn oude bewindsperiode promotor inhield, onderling in camera­ dit dankzij het tac­ derie ten uitvoer gelegde coöperatie, tisch optreden van de laatste. Ik zwijg ten werden nooit afgescheept. brak de eenheid. Het kabinet kon kortheidshalve over de doorbraak en Slechts eenmaal in zijn gehele carrière bogen op het tot een bevredigend slot haar gedeeltelijke mislukking in 1948, is De Gaay Fortman duidelijk heel brengen van de 'L ockheed­affaire', op maar vermeld wel nadrukkelijk dat in langdurig oververmoeid geraakt. de gekweekte redelijke voldoening 1947 de benoeming tot hoogleraar in Tegenslagen als een gebroken arm over het gevoerde sociaal beleid en, het Burgerlijk Recht aan de Vrije Uni­ werden opgevangen en contacten in heel eigenaardig, op waarschijnlijke versiteit een feit wordt, zij het met te diverse circuits onderhouden. De tevredenheid bij de kiezers, die met voorspellen bestuurlijke kapsones over stukken ontvingen in de regel zorgvul­ vrouwenemancipatie en agitatorisch de relaties met Vrij Nederland, met een dige lezing. Het werden er stapels, optreden van studenten geconfron­ moedig, onverzettelijk, schriftelijk want van 1959 tot 1972 fungeerde hij teerd, geen neiging tot afzwaaien ver­ kenbaar gemaakt standpunt van de als lid van de Commissie voor de toonden. Werkelijk boekte Den Uyl beoogde kandidaat voor de leerstoel, rechten van de mens die in Straats­ een grote winst, doch bijna onwerke­ en met een krachtig protest ook van burg zetelde. Men benoemt hem in lijk verloor hij de formatieslag. Het de in haar wiek geschoten juridische 1965 weer tot rector magnificus, wat tweetal van Agt­Wiegel stal ten leste faculteit. Een gelukkige interventie hij, in 1969 herbenoemd, tot 1972 zal de voorstelling. En De Gaay Fortman, van de anti­revolutionaire voorman J. blijven. In 1971 werden de grondslag die terecht door Boersma weerhouden Schouten, destijds president­directeur en doelstelling van respectievelijk de was om Van Agt op het laatste van de universiteit, zorgt voor de Vereniging en de Vrije Universiteit moment te verbitteren, keerde onbe­ bevredigende ontknoping. De inaugu­ opnieuw ­ en beslist ruim ­ geformu­ schadigd terug, werd nu CDA­Eerste­ rele oratie over: De herziening van het leerd. Om even vooruit te grijpen, na Kamerlid, vervulde van 1971 tot 1979 echtscheidingsrecht (30 mei 1947) zal het eeuwfeest van de alma mater in in Straatsburg een lidmaatschap voor met een pleidooi voor 'onheelbare 1980 zal de 'gereformeerde grondslag' de Europese Commissie voor het tweespalt' als echtscheidingsgrond de uit de naam van de Vereniging ver­ Sociale Handvest, besloot officieel zijn brug slaan naar 1971 wanneer het dwijnen. Oecumenisch was voortaan hoogleraarschap ten jare 1979, in zijn Burgerlijk Wetboek 'duurzame ont­ de aanduiding Vereniging voor chris­ afscheidscollege handelend over: wrichting' als enige grond aanvaardt. telijk wetenschappelijk onderwijs. Rechtsstaat en terrorisme, en weerde in Van nu af aan vat ik meer globaal Ik tesprak een drukke, tegelijk in 1981 voor de laatste keer zich in de ­ samen welke spanwijdte de in vele sommige opzichten ­ verreken met politiek als 'kraamheer­informateur' richtingen zich bewegende activiteiten name de groei der Vrije Universiteit ­ van het tweede kabinet­Van Agt. van de nieuw aangetreden professor een bevredigende periode, tenminste Door af en toe kritiek op de kabinet­ verkregen. Het doceren, tenteren, exa­ wanneer men niet te wijd over de ten L ubbers en ook op het CDA te mineren, de uitbouw en modernise­ grenzen de blik werpt en de proble­ spuien continueerde hij zijn oude ring van het wetenschappelijk onder­ matiek van atoomoorlog, racisme, 'stiel' van independent beoordelaar, wijs alsook enigermate van het weten­ wereldarmoede of verzakelijking van met als uitschieter dat bij de kamer­ ' schappelijk onderzoek legden Ip^s'lag^ , ,', 'h^t bestaan ep^aantastingvan­het c

verkiezingen in 1994 het echtpaar De Gaay Fortman voor het Gereformeerd Politiek Verbond de stem had uitge­ bracht, hetgeen later algemeen bekend werd in het boekje: Gaius van W. Breedveld en J. Jansen van Galen. Ik kan alleen commentariëren: hier breekt mijn klomp. Overigens moet mij van het hart dat in deze bundel vraaggesprekken de verleiding tot het maken van pittige opmerkingen soms de gepaste of zelfs geboden vertrou­ welijkheid schade berokkent. Ik kan evenmin verhelen dat het als bejaarde meedelen van het voorheen ervarene aan nauwkeurigheid en juistheid inboet. Er is het 'wishful thinking' werkzaam waarin, natuurlijk te goeder trouw, wordt vergeten, verzacht en bijgekleurd. Het te berde gebrachte mag in zijn totaliteit bewijzen hoe een figuur van voorname statuur en bijzondere talen­ ten is heengegaan. De Gaay Fortman bezat in een aanlokkelijke combinatie juridische scherpzinnigheid en bestuurlijke capaciteit; en in zijn optreden troffen omvattendheid van kennis, onafhankelijkheid van oordeel, snelheid van besluitvorming, onpartij­ digheid en wijsheid. Hij was er niet voor beducht uit de rij te treden en alleen te staan. Het lag zelfs enigszins in zijn aard een beetje dwars te liggen. Hij kenmerkte zich door eerlijkheid, humor, gave tot relativering, en door de zeldzame eigenschap: bereidheid zich te laten overtuigen. Zijn heftig­ heid had hij doorgaans onder contro­ le. Voelde hij zich geraakt dan kon hi) wondend riposteren, wat hem door sommigen als hooghartigheid werd nagedragen. Inderdaad voelde hij in weerwil van groot aanpassingsvermo­ gen zich meer aangetrokken door de 'underdog' dan door de 'arrive'. Hem lag de socialist beter dan de liberaal, ofschoon het dwaas is in geestelijke luiheid hem met deze onzuivere twee­ deling te 'misvormen'. Hij stelde zich­ zelf hoge eisen en was buiten twijfel een man die leefde uit een diepe reli­ gieuze overtuiging wat overigens nog enigermate te koel klinkt. Soberheid betaamt in het heilige. Geen mens laat zich geheel verklaren. Wilhelm Fried­ rich de Gaay Fortman kon niet zoveel weerklank gevonden, zoveel genegen­ heid gewekt, zoveel aanhankelijkheid getoond en ontvangen hebben in de engere kring van zijn familie, hij zou ook niet in staat geweest zijn herhaal­ delijk zeer moeilijke keuzes te maken, als hij niet van eindeloze Liefde, van grenzeloze Genade of ­ wat hem wel­ licht het meest toesprak ­ van onbe­ zweken Trouw had geweten. Een bij­ drage over deze markante dienaar van de 'publieke gemeenschap' moet wel met een enkele 'Hoofdletter' eindigen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen