Ad Valvas 1996-1997 - pagina 451

AD VALVAS 20 MAART 1997

PAGINA 5

'Een druppel die niet verdampt' KNAW-fellows wachten op de pensioneringsgolf Jong wetenschappelijk talent komt nauwelijks nog aan bod aan de inkrimpende universiteiten. Daarom besloot de Koninklijke Akademie van Wetenscliappen tien jaar geleden beurzen beschikbaar te stellen voor veelbelovende jonge gepromoveerden. Hoe is het tien jaar na de start gesteld met het Programma voor Akademie-Onderzoekers? Prestige hebben de KNAW-fellows in ieder geval gekregen, want toen de VU dit jaar er maar één kreeg toegewezen, was het even flink schrikken in de bestuursgelederen. Dirk de Hoog Even ging er een siddering door de v u toen bekend werd dat er in 1997 maar een KNAw-onderzoeker was toegewezen. En dat terwijl er acht van deze prestigieuze beurzen voor talentvolle, gepromoveerde onderzoekers onder de veertig jaar waren aangevraagd. "Dit moeten we onderzoeken", riep het college van bestuur onmiddellijk. Want de v u heeft graag toponderzoekers in huis. M a a r het onderzoek leverde met veel op. "Er komen n u eenmaal veel meer aanvragen bij de Koninklijke Akademie van Wetenschappen b m n e n dan er gehonoreerd kunnen worden", zei rector prof.dr. E Boeker maandag 17 maart tegen de commissie onderwijs en wetenschappen van de universiteitsraad. Hij had een extra verklaring voor het lage aantal toewijzingen: "Twee voorgedragen personen hebben zich halverwege de procedure teruggetrokken, omdat ze een andere baan hadden gevonden." Uit deze eenmalige lage toewijzing van KNAW-fellows mogen volgens de rector overigens geen algemene conclusies worden getrokken. "Dit is vooral toeval en een samenloop van omstandigheden." Een duik in de geschiedenis bevestigt dat het aantal toewijzingen aan de v u per jaar fluctueert. Zo kreeg de v u in 1996 vijf beurzen toegewezen, in 1995 vier en in 1994 twee. Het Programma Akademie-Onderzoekers, zoals de toewijzing van KNAWonderzoeksplaatsen officieel heet, is tien jaar geleden van start gegaan, omdat de KNAW zich zorgen maakte over de geringe doorstroom van jong talent aan de Nederlandse universiteiten. "Met het programma wordt beoogd talentvolle jonge onderzoekers voor de wetenschapsbeoefening in Nederland te behouden en het onderzoekspotentieel van de universiteiten te versterken. Het programma is gestart omdat het voor jonge, veelbelovende wetenschappelijke onderzoekers steeds moeilijker is geworden een vaste positie aan de universiteit te verwerven. Er zijn onder meer door de leeftijdsopbouw van de vaste staf te weinig plaatsen vrijgekomen. Deze situatie is sindsdien door bezuinigingen van de rijksoverheid nog verder verslechterd", schrijft de KNAW in het persbericht waarin ze de toewijzing van de plaatsen in 1997 bekendmaakt. Dit jaar komen er in het hele land 43 nieuwe onderzoekers bij, die geselecteerd zijn uit 113 voorstellen. Eind 1997 verwacht de KNAW circa tweehonderd Akademieonderzoekers aan het werk te hebben. Dat kost haar zo'n twintig miljoen gulden per jaar. Onder de nieuw geselecteerde kandidaten zijn zes vrouwen, twee meer dan het jaar daarvoor toen 33 aanstelhngen plaatsvonden. De Universiteit van Amsterdam

Verdeling KNAW fellows over VU faculteiten (tussen haakjes het aantal nog in dienst van de VU) Letteren Rechten Economie Psychologie

scw

Bewegingswet Geneeskunde Tandheelkunde Scheikunde Aardwetenschap Biologie Natuurttunde Wiskunde

5 3 3 3 2 2 10 2 7 3 5 3 3

(3) (3) (2) (0) (2) (2) (8) (2) (6) (2) (4) (3) (1)

Dr. R.H. Koning: 'Het heeft iets weg van een loterij of je wei of niet een aanstelling als KNAWonderzoeker krijgt.' Peter Wolters AVC/VU

scoorde in 1997 opvallend goed met tien toekenningen, gevolgd door Leiden en Utrecht met ieder zes plaatsen. Dat is een beetje sneu voor de v u , omdat de KNAW in 1993 nog schreef dat de UVA, VU. Leiden en Delft succesvoller waren in de toekenning van aanvragen dan de overige universiteiten. T o t en met 1993 waren van de 1030 aanvragen er 376 toegekend, waarvan de VU er 39 in de wacht sleepte. Inmiddels zijn er in totaal 522 plaatsen toegekend, waarvan bijna 10 procent aan de vu, namelijk 5 1 . De toewijzingen vinden plaats per vakgebied. D e KNAW onderscheidt Geesteswetenschappen, Gedrags-en maatschappijwetenschappen. Levenswetenschappen, Natuurwetenschappen en Landbouwwetenschappen en Technische Wetenschappen. In de laatste categorie werden in 1997 zeven plaatsen vergeven aan de Technische Universiteiten.

Telefoonboek D e aanstellingen zijn in eerste instantie voor drie jaar, waarna een verlenging van twee jaar kan volgen. Dat mag echter alleen als de betrokken universiteit een garantie afgeeft dat de onderzoeker na die periode een vaste aanstelling krijgt. Ondanks sombere berichten over deze doorstroming bleek bij een onderzoek dat 87 procent van de Akademiefellows die de vijf jaar volmaken h u n loopbaan als onderzoeker voortzetten, meestal aan dezelfde universiteit. Daarbij moet echter de kanttekening worden gemaakt dat over de periode 19871990 slechts 54 procent van de onderzoekers na drie jaar een verlenging van de aanstelling kreeg. Uit recente gegevens blijkt dit percentage enigszins te fluctureren: 72 procent van de lichting 1991, 64 procent lichting 1992, 64 procent lichting 1993 en 53 procent lichting 1994. Over de periode 1987-1990 kreeg 17 procent van de onderzoekers meteen een aanstelling voor vijf jaar met baangarantie. M e t ingang van 1997 bestaat deze mogelijkheid niet meer.' Voor de v u zijn geen precieze cijfers voorhanden, maar een blik in het telefoonboek leert dat van de 51 ooit aangestelde fellows er nog minstens 38 in dienst van de v u zijn, waarvan er één, G.J. van den Berg, inmiddels hoogleraar is geworden bij Algemene Economie. Van de 22 voor 1991 aangetredenen zijn er nog dertien aan de v u verbonden (zie tabel). D e universiteiten krijgen van tevoren te horen hoeveel kandidaten ze maximaal mogen voordragen. D e v u heeft voor 1998 een quotum gekregen van elf plaatsen. Bij

de universitaire toetsingscommissie kwamen veertien aanvragen binnen, waarvan er negen volgens de commissie voldoende kwaliteit hebben om doorgestuurd te worden naar de KNAW. Maar helaas voor de vu, n u al heeft één kandidaat afgehaakt omdat hij een andere baan kreeg aangeboden. D e secretaris van de Vereniging van Akademie-Onderzoekers, de vu-econometrist dr. R.H. Koning, kan zich indenken dat een kandidaat voor een KNA W-beurs zich terugtrekt als een andere baan in zicht komt. "Dat vind ik niet zo verwonderlijk, want de universitaire arbeidsmarkt krimpt. Als er elders goede perspectieven zijn, kan ik me voorstellen dat iemand zijn slag slaat." Bovendien kan Koning zich voorstellen dat een kandidaat voor de beurs niet de onzekere uitkomst van de procedure wil afwachten. "Het heeft iets weg van een loterij of je wel of niet de aanstelling krijgt", zegt hij. Aan de hand van zijn eigen geschiedenis legt hij uit wat hij hiermee bedoelt. "Bij Economie waren er in het jaar dat ik een aanvraag indiende drie kandidaten. Twee van de aanvragen werden door de wetenschapscommissie doorgestuurd naar de universitaire toetsingscomisssie. Die moest uit zestien aanvragen er acht selecteren. Mijn aanvraag kwam er doorheen en belandde bij de KNAW. Voor mijn vakgebied lagen er zo'n 25 aanvragen voor vijf beurzen. Dat maakt duidelijk dat het een hordenloop is, waar je een beetje geluk bij nodig hebt." Volgens Koning wordt bij de hele procedure wel op de kwaliteit van het aangevraagde onderzoek gelet, maar spelen ook andere factoren een rol. "Kijk, een hoogleraar geneeskunde bijvoorbeeld die in een toetsingscommissie zit, kan nooit echt uitmaken of een aanvraag op het gebied van economie al dan niet veelbelovend is, net zo min als een econoom dat bijvoorbeeld kan voor een natuurkundig onderzoek. Dan maakt het veel uit of je een goede of een slechte dag hebt als je je voorstel voor zo'n commissie moet verdedigen. Bovendien spelen persoonlijke voorkeuren van de beoordelaars ook een rol bij de uiteindelijke selectie." T o c h wil Koning het project 'redelijk succesvol' noemen. "Wat was er anders gebeurd? Het is buitengewoon moeilijk om als jonge wetenschapper de universiteit birmen te komen. Met dit programma zijn redelijk wat mensen in Nederland aan het werk gekom e n . " D e KNAW-fellows geven hem gelijk. In een in 1993 gehouden enquête zegt 93 procent van hen dat het Akademieonderzoekerschap

belangrijk of zeer belangrijk is voor h u n wetenschappelijke carrière. D e helft van hen schat de kans lager dan 50 procent dat ze zonder het programma in h u n vakgebied aan het werk zouden zijn gekomen. Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat de belangrijkste klacht onder de fellows is dat niet altijd een baan na afloop van het contract is gegarandeerd. Koning kan zich dat wel voorstellen, maar wil het ook relativeren. "Het programma is nadrukkelijk bedoeld o m na gebleken geschiktheid uitzicht te bieden op een vaste baan. Op sommige faculteiten en universiteiten is dat om budgettaire redenen een probleem, maar uit de evaluaties blijkt toch een redelijke doorstroming. Daarbij moet gezegd worden dat er ook fellows zijn die zelf ophouden en een andere baan kiezen.

Extra arbeidskracht Hij wil doorstroming ook in een perspectief plaatsen. "Voor de universiteiten zijn het moeilijke tijden door jarenlange bezuinigingen. De instroom is zeer beperkt. Ik zie o m m e heen mensen die een paar decennia terug allang een vaste aanstelling zouden hebben gehad maar nu al jaren van de ene tijdelijke aanstelling naar de andere hobbelen. Eigenlijk is het wachten op de pensioneringsgolf die over zo'n tien, vijftien jaar op gang komt. Maar je moet wel zorgen dat in die tussentijd voldoende talent een kans knjgt, anders is er echt een lost generation en straks onvoldoende ervaren personeel om de vertrekkende hoogleraren op te volgen. Dit programma draagt daar toe bij, al is het misschien mondjesmaat." Koning bespeurt ook een ander probleem. Vooral bij de bèta's en geneeskundigen is de jaarlijkse toewijzing door de KNAW van honderdduizend gulden per plaats met voldoende, vooral vanwege de kosten voor onderzoeksmateriaal. Aan de v u is de geneeskundefaculteit met tien KNAW-fellows een van de grootste afnemers. Op één na zijn ze allen nog in dienst, afgezien van één onderzoeker die is overleden. Schei-

KNAW fellows

kunde volgt op een tweede plaats met zeven onderzoekers, waarvan er nog zes aan de faculteit werken. "Er zijn twee hoofdredenen voor onze faculteit om KNAW-fellows aan te stellen", zegt beheerder dr. H.B. Jansen van Geneeskunde. "Het is een erkenning van het hoge niveau van de individuele onderzoeker en de betrokken onderzoeksgroep. Aan de andere kant is het een externe financiering van extra arbeidskracht. Het prestigieuze karakter is voor ons het belangrijkst." Jansen is er niet van ondersteboven dat de v u dit jaar maar één fellow heeft gekregen. "Naar mijn gevoel gaat het om toevallige factoren en een samenloop van omstandigheden. Bij onze faculteit is er in ieder geval geen behoefte om het wat KNAW-fellows betreft rustiger aan te gaan doen." D e beheerder beaamt dat de vergoeding van een ton per jaar onvoldoende is, maar dat heeft tot n u toe volgens hem niet geleid tot minder aanstellingen. Een vaste aanstelling garanderen geeft n u en dan wel problemen. "Daar is soms sprake van een spanningsveld. W e zeggen altijd tegen een onderzoeksgroep dat het aantrekken van een fellow niet betekent dat vijf jaar later de vaste formatie wordt uitgebreid, maar in de praktijk zijn we er bijna altijd uitgekomen." Eén van die fellows bij Geneeskunde die een vaste aanstelling heeft gekregen is dr. G. Peters, tegenwoordig onder meer lid van de universiteitsraad. " D e situatie is sinds 1990 aan alle Nederlandse universiteiten verslechterd. De faculteiten ktmnen de garantie op een vaste baan niet meer geven. Ik ken schrijnende verhalen van mensen die midden in h u n onderzoek h u n spullen konden pakken", zei hij in 1994 tegen Ad Valvas. Maar de cijfers lijken zijn vrees voor verdere teloorgang van het KNAW-fellowschap te logenstraffen. Ook Koning lijkt optimistisch. "Het KNAW-onderzoekschap is misschien een druppel op een gloeiende plaat, maar het is wel een druppel die niet verdampt."

nog In dienst bij VU

landelijk

VU

>1991 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997

210 58 52 56 38 32 33 43

22 7 6 4 2 4 5 1

13

totaal

522

51

38

s

4 4 2 4 5 1 'f

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen