Ad Valvas 1996-1997 - pagina 490

AD VALVAS 10 APRIL 1997

PAGINA 8

Van donderprediker tot dominee Gr emdaat Nederlandse predikant centraal op bijeenkomst VU Tot ver in de vorige eeuw was meer dan een op de drie Nederlandse studenten tlieoloog. Zij werden niet alleen geschoold in de theologie, maar ook in de wlsl<unde en landhulshoudkunde en 's zondags verkondigden ze aanvankelijk niet alleen Gods woord, maar ook het plaatselijk nieuws. Dat blijkt uit onderzoek van David Bos, een van de auteurs van het boek 'Predikant, in Nederland', dat op 1 1 april op de VU wordt gepresenteerd.

door de gemeenteleden langzamer­ hand meer moesten gaan bijpassen. Omdat de staat de predikanten min­ der ging steunen, vreesden zij dat het bestaansrecht van de theologieoplei­ ding aan de universiteiten ook ter dis­ cussie zou komen te staan. Dat tracht­ ten zij tegen te gaan door een verwe­ tenschappelijking van de studie. Om te bewijzen dat godgeleerdheid een serieuze wetenschap was, gingen theo­ logen de bijbel met meer distantie bestuderen. Dat leidde tot de opkomst van de Moderne Theologie. "Op P aasmorgen 1861 begonnen in verschillende kerken vrijzinnige predi­ kanten met de woorden: 'Goedemor­ gen gemeente, wij zijn hier om te vie­ ren dat Jezus is opgestaan uit de dood, maar dat is natuurlijk niet echt gebeurd.' Door deze predikanten werd al verkondigd wat Nico ter Lin­ den nu in zijn bestseller Het verhaal gaat als iets nieuws brengt, namelijk dat de bijbel geen geschiedenisboek is, maar een reeks verhalen." Vanaf 1867 dolven deze vrijzinnige predikanten het onderspit, toen de synode (het bestuur van de kerk) besloot dat de gemeenteleden via de door hen gekozen ouderlingen en dia­ kenen het recht kregen om hun predi­ kant te kiezen. "De liberale predikan­ ten in de synode groeven met deze liberale maatregel hun eigen graf, want de gemeenteleden waren soms een stuk orthodoxer dan hun voorgan­ gers", aldus Bos. De eerste gekozen predikant in Amsterdam was Abra­ ham Kuijper, de stichter van de Vrije Universiteit.

Frieda Pr uim

Predikanten in de vorige eeuw waren mannen met een groot aantal kinde­ ren die veel geld uitgaven aan boeken en goede doelen, spraken op zalvende toon en aanvankelijk zeer ouderwets gekleed gingen in mantel, kuitbroek, schoenen met zilveren gespen en met een driekants steek op het hoofd. Dat maakt David Bos, theoloog en promo­ vendus aan de Amsterdamse School voor Sociaal­Wetenschappelijk Onder­ zoek, althans op uit een grote hoeveel­ heid streekromans en kinderboeken over predikantsgezinnen in deze tijd, waar zijn boekenkast vol mee staat. Deze boeken, die hij voor een prikkie bij antiquariaten op de kop tikte, vor­ men een belangrijke bron voor Bos' proefschrift over predikanten in de negentiende eeuw. "De beschrijvingen in deze boeken kloppen lang niet altijd", vertelt hij. "Vaak hebben de schrijvers hun ideaalbeeld weergege­ ven. Zo wordt in een meisjesboek . beschreven dat de kerkenraad na de dood van de plaatselijke predikant voorstelt dat zijn vrouw het werk van hem overneemt. Dat zou in werkelijk­ heid nooit hebben gekund. Maar som­ mige dingen kloppen ook wel, zoals het grote kindertal van predikanten. Daar zat een streven naar dynastievor­ ming achter: hoe meer kinderen, hoe meer kans op een opvolger. Daarnaast schijnen predikantsgezinnen in die tijd heel kindvriendelijk te zijn geweest. Die liefde voor kinderen uitte zich ­ als je de streekromans mag geloven ­ onder meer in de ruimte die er in de pastorietuin voor hen was gereser­ veerd. De stereotype boerentuin was alleen maar een moestuin, alleen maar nuttig, de tuin van de baron was alleen maar voor de sier met gescho­ ren heggetjes en beelden, maar een pastorietuin was ook een leuke speel­ tuin voor de kmderen." De studie theologie kun je tot het begin van de negentiende eeuw omschrijven als catechisatie voor zeer gevorderden, maar na 1815 werd deze veel breder. De overheid voerde toen een heel nieuw curriculum in. "Stu­ denten theologie moesten vanaf die tijd ook vakken gaan volgen als wis­ kunde, logica, natuur­ en sterrenkun­ de en landhulshoudkunde, over mes­ ten, poten en zaaien", vertelt de pro­ movendus. "De toenmalige koning Willem I zag predikanten als versprei­ ders van nieuwe inzichten. Hij had hun een belangrijke rol toebedeeld in het proces van natievorming. Veel predikanten werden dan ook voorzit­ ter van een plaatselijk departement van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen of schoolopziener." Tot ver in de negentiende eeuw was Godgeleerdheid de grootste of op een na grootste faculteit op de universiteit. In 1860 studeerde nog meer dan een op de drie Leidse, Utrechtse en Gro­ ningse studenten voor dominee. P as na een kandidaats in de letteren richt­ ten zij zich op de eigenlijke theologie. De eerste anderhalf a twee jaar volg­ den zij grotendeels dezelfde vakken als studenten rechten. In deze tijd raak­ ten theologen geïntegreerd in de stu­ dentenwereld. Dat bleef zo tot 1876, toen hun curriculum weer veel meer werd toegespitst op de theologie en Godgeleerdheid al snel inkromp tot een van de kleinste faculteiten. Niet alleen het studieprogramma, maar ook het beroep dat studenten rechten en theologie gingen uitoefe­

Domineedichter J.J.L. ten Kate ( 1 8 1 9 1889), geschilderd door H. Dllcher.

Collectie Letterkundig Museum, Den Haag

nen, vertoonde halverwege de vorige eeuw grote overeenkomsten: predi­ kanten droegen vanaf 1854 net als rechters en advocaten een toga en in beide beroepen streefde men naar welsprekendheid. "Beschaving, litera­ tuur en wetenschap vormden in die tijd nog één geheel", aldus Bos. "Tij­ dens de bijeenkomsten van de voorlo­ per van de KNAW sprak men bijvoor­

beeld niet alleen over wetenschap, maar werden ook gedichten voorge­ dragen. Dat kun je je nu niet meer voorstellen."

Gebroddel Net als onder juristen bevonden zich onder predikanten halverwege de negentiende eeuw veel dichters en schrijvers. Zo studeerden de populaire auteurs Nicolaas Beets en Frangois HaverSchmidt (P iet Paaltjens) theolo­ gie. Maar in het laatste kwart van de vorige eeuw was het ineens uit met hun populariteit. "Multatuli en de Tachtigers rekenden keihard met ze af. Ze vonden het werk van de domi­ nee­dichters gebroddel en braaf geleu­ ter. Ten dele kun je het als twintigste­ eeuwer alleen maar met ze eens zijn. De Camera Obscura is fantastisch, maar Beets' latere werk is vroom gerammel en knutselwerk." De dominee­dichters verloren aan het einde van de negentiende eeuw dan ook, net als de predikanten in het algemeen, de steun van de culturele elite. Het kerkvolk werd hun nieuwe publiek. "De dominee­dichters schre­ ven het ene kerkgezang na het andere en waren daarin heel succesvol. Een lied als De Heer is mijn herder van J.J.L. ten Kate is misschien niet lite­ rair hoogstaand, maar is tot op heden wel een van de bekendste en geliefdste gedichten in Nederland." De houding van de dominees veran­ derde noodgedwongen aan het einde van de negentiende eeuw: zij werden toen voor hun inkomsten afhankelijk van hun gemeenteleden, die inmiddels ook zeggenschap hadden gekregen over wie hun kansel beklom. Boven­

Schreeuwen

dien kwamen er allerlei nieuwe gods­ "Een advocaat kon het tot rechter dienstige stromingen op, waardoor het schoppen en zelfs een priester kon voor predikanten noodzakelijk werd nog opklimmen tot bisschop, of zelfs om gemeenteleden aan zich te binden. tot paus, maar een predikant bleef Dat leidde ertoe dat predikanten geen altijd een predikant." Sinds de zeven­ voorbeeld meer namen aan juristen tiende eeuw kwam ongeveer een op de maar aan artsen. In navolging van hen drie predikanten uit een domineesge­ gingen predikanten ernaar streven een zin. Die percentages waren onder intieme band op te bouwen met hun meer zo hoog omdat voor dominees­ gemeenteleden. Om die reden ging zoons de theologiestudie veruit de pastoraat in die periode een belangrij­ goedkoopste was en omdat zij konden ke rol spelen in het werk van de predi­ profiteren van de naam en connecties kant. "Door sommige stromingen bin­ van htm vader. Bovendien eerden zij nen de theologie werd pastoraat aan­ hun vader door hetzelfde beroep als vankelijk gezien als een vorm van ver­ hij te kiezen. "Maar de nadruk die kondiging aan de vaak wordt gelegd enkeling, maar op de erfelijkheid later werd het van het predikan­ tenberoep is niet een vanant op 'Een lip de drie helemaal terecht", het therapeutisch predihanten kwmn benadrukt Bos. gesprek." "Het camoufleert Bos' doctoraal­ tfif eem dat er ook veel scriptie handelde predikanten uit éfrmJneesge zin, over de reactie lagere klassen van predikanten muGr heel 'HJtr.t afkomstig waren op de opkomst en dat heel wat van psychothera­ amtti neeszmts domineeszoons peuten in de liever dokter of jaren na de jurist werden." Tweede Wereld­ dvktin' of m ris f Aan het begin van oorlog. Hij ont­ de negentiende dekte dat er, in eeuw ging de staat tegenstelling tot de salarissen van de predikanten beta­ wat hij verwacht had, nauwelijks spra­ len. Daardoor werden ze wat meer ke was van onderlinge concurrentie, eigen baas dan toen ze nog afhankelijk omdat predikanten ten tijde van de waren van de plaatselijke magistraat opkomst van de psychotherapie nog (burgemeester), die een verhoging van steeds weinig deden aan pastoraat in het salaris kon weigeren als een preek de vorm van een 'therapeutisch' hem niet beviel. Maar vanaf 1840 gesprek. Dat gebeurde pas later, toen werd de staat iets terughoudender. de psychotherapie op grote schaal "Het lijkt alsof toen pas het besef tot begon aan te slaan. Toen gingen pre­ de overheid begon door te dringen dat dikanten de kunst van de therapeuten er in Nederland niet alleen maar pro­ afkijken en trachtten zo hun werk een testanten waren", aldus Bos. "Tot nieuw imago te verschaffen. dan had men zich gericht op de ont­ Een verschil tussen theologie­ en wikkeling van een protestantse natie. rechtenstudenten was vanaf het begin Een vreemd idee, want tot 1830 dat theologiestudenten grotendeels waren België en Nederland nog één van lage komaf waren. Een mogelijke en waren de katholieken dus zelfs in verklaring voor het feit dat hogere de meerderheid." Vanaf 1848 paste de klassen op het predikantenberoep staat de salarissen van de predikanten neerkeken is volgens Bos dat het wei­ niet meer aan aan de inflatie, waar­ nig perspectieven op carrière bood.

Preken nam tot en met de vorige eeuw een centrale plaats in in het werk van de predikant. "Daarnaast kwam er begin negentiende eeuw voor het eerst enige aandacht voor liturgie. Tot die tijd werd er vreselijk vals en lelijk gezongen, een soort schreeuwen, en het ging zo langzaam dat men meestal niet verder kwam dan één vers van een psalm", grirmikt Bos. "De hervormde sjmode heeft getracht het kerkvolk wat 'beschaving' bij te brengen, ze te leren wat melodieuzer te gaan zingen door invoering van beurtzang en een wat snellere zangwij­ ze, maar de gemeenteleden zongen soms stug in hun eigen tempo door. In enkele gevallen moest er politie aan te pas komen om ze daar vanaf te brengen." Tot begin vorige eeuw was de predi­ kant ook nog verkondiger in een andere zin van het woord: Omdat kranten op het platteland heel duur waren, werd het plaatselijk nieuws vaak door de predikant of voorzanger via de kansel verspreid. Zo kwam het volk te weten welke nieuwe schout of dijkgraaf was benoemd, welke belas­ ting geïnd zou gaan worden, waar een weiland te koop stond en welke scha­ pen gedekt konden worden. De syno­ de maakte ook hieraan ­ met veel moeite ­ een einde. In het cabaret hebben altijd veel dominees gefigureerd. Meestal wor­ den zij volgens Bos getypeerd als "spugende donderprekers", bijvoor­ beeld door P aul de Leeuw. Dominee Gremdaat, een van de tjrpetjes van Paul Haenen, vormt daarop een uit­ zondering. Bos: "Hij vloeit over van begrip, is bijna té menselijk en heeft geen plechtstatige toga aan, maar draagt een vlotte trui. En hij praat zacht, heeft een microfoon nodig om zich verstaanbaar te maken. Dat geeft een behoorlijk realistisch beeld van de predikant in deze tijd." Prof dr D Th Kuiper e a (red ) Predikant m Nederland (1800 tot heden) - Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800, jaargang 5, Kok, Kampen, 1997, ISBN 90 242 9183 6, ƒ39. Zie ook David J Bos 'De loga wordt apart gezet' Theologanten m de negentiende-eeuwse studentensamenleving, in Amsterdams Sociologisch tijdschnft, jaargang 23, nr. 4, maart 1997. Tot en met 17 augustus is in het Utrechtse museum het Cathanjneconvent een expositie te zien over vier eeuwen domineesland Voor meer informatie 030 2317296

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen