Ad Valvas 1997-1998 - pagina 113

AD VALVAS 2 OKTOBER 1997

PAGINA 9

'Zonder pijn kunnen we niet leven' Nieuwe hoogleraar anesthesiologie pleit voor meer onderzoek naar pijnbestrijding De hedendaagse gezondheidszorg moet zich volgens de nieuwe hoogleraar anesthesiologie prof.dr. W. Zuurmond niet alleen richten op het genezen, maar ook aandacht schenken aan pijnbestrijding. Want sommige patiënten worden nu eenmaal niet meer beter en bij anderen kan er geen oorzaak voor de pijn worden gevonden. "Het is gewoon niet ethisch om mensen pijn te laten lijden."

lemaal hebben we wel eens pijn. Als e zondagochtend slaperig in je och­ . ftendjas rondwandelt en je teen stoot 'aan de drempel, hink je drie minuten lang vloekend in het rond. Ernstiger is ê'het met je gesteld als je aan migraine .lijdt. Zo eens in de maand moeten de •gordijnen dicht en sluipt iedereen jnuisstil door het huis. Na een dag kotsend in bed te hebben doorge­ ?bracht, kom je geradbraakt weer "tevoorschijn om na een warme douche ,het leven weer op te pakken. Er zijn jook mensen die het qua pijn nog ste­ viger voor de kiezen krijgen. Sommige kankerpatiënten lijden bijvoorbeeld weken of maanden achtereen hevige iijn. IPijn vinden we allemaal een akelig {gevoel. Toch zouden we zonder pijn Jiiet kunnen leven. Met deze schijnba­ t e controverse begon vrijdag 26 sep­ f:ember prof.dr. Wouter Zuurmond, |de kersverse hoogleraar anesthesiolo­ |gie (narcoseleer) met als specialisatie pijnbestrijding aan de faciliteit der feneeskunde, zijn oratie. Pijn heeft teen functie, zo vertelde de anesthesio­ lloog: het pijnsignaal behoedt ons voor |dreigende lichamelijke schade. Als je e hand per ongeluk op een nog gloei­ ;nd hete kookplaat legt, trek je hem Hegensvlug terug. Zonder pijnsignaal aar de hersenen zou die hand daar isschien blijven liggen tot hij ver­ koold is. iPijn bestaat uit verschillende facetten idie het beste te begrijpen zijn aan de Ihand van het pijnmodel van Loeser, liegt Zuurmond in de bibliotheek van jzi)n afdeling uit terwijl hij uit de zak «van zijn witte doktersjas een potloodje <vist en een kleine cirkel op een blaadje 'krabbelt. "Dit is de pijnprikkel." Het 'jkan een snee zijn in de vinger, een itumor, een ontsteking of een bot­ fbreuk. Zuurmond tekent een cirkel m de pijnprikkelcirkel. "Dit is de ijn die wordt veroorzaakt door de ^ ijnprikkel." De derde cirkel die hij om de eerste twee tekent, symboli­ seert het lijden. "De pijngewaarwor­ ding kan per persoon verschillen. Op het Leidseplein kreeg ooit iemand een mes in zijn rug die daarna gewoon doorliep en blijkbaar nauwelijks iets oelde. En het is bekend dat er in de Eerste Wereldoorlog soldaten waren die gewoon doorliepen nadat ze door een kogel waren getroffen." De vierde cirkel is het gedrag dat de persoon met pijn laat zien. De reactie van mensen is vaak aangeleerd oftewel cultureel bepaald. "Kijk maar om je heen. De ene stoot zich en doet alsof er niets aan de hand is en de ander olt kermend over de vloer. Je kunt er

f

zeker van zijn dat een Groningse boer anders reageert op pijn dan een Amsterdammer. Ik heb een keer in Portugal les­ gegeven. Daar reageren mensen veel emotioneler op pijn." Al eeuwen geleden kwa­ men artsen erachter dat pijn een symptoom is. Ze ontdekten dat ze zich het beste konden richten op de oorzaak van de pijn en het wegnemen ervan. Met andere woorden: ze moesten proberen de patiënt te genezen van de kwaal. Dokters deinsden er toen ook niet voor terug de patiënt een behandeling te doen ondergaan die juist met veel pijn gepaard ging. De Romeinse arts Celsus stelde als eis aan een goed chirurg: "Hij moet meedogenloos zijn om de­ gene te willen genezen die hij behan­ delt en nietj door diens geschreeuw bewogen, zich meer haasten dan de zaak vereist, of minder snijden dan noodzakelijk is." Helaas is er niet altijd een oorzaak te vinden. Sommige patiënten worden birmenstebuiten gekeerd en vervolgens doorgestuurd naar allerlei specialisten zonder dat het resultaat oplevert. "Vroeger werden die mensen als 'Simulanten' of 'werkschuwen' beti­ teld, maar dat was meestal niet het geval", zegt Zuurmond. "Sommigen hebben nu eenmaal pijn zonder dat er weefselschade is te ontdekken. De pijnprikkel, oftewel de binnenste cir­ kel, bestaat dan niet. Bij een depres­ sief persoon bijvoorbeeld kan zich zonder pijnprikkel toch een volledig pijnsyndroom ontwikkelen." Bij een groot aantal pijnpatiënten is wél duidelijk wat de pijn veroorzaakt ­ bijvoorbeeld reuma of gordelroos ­ maar heeft de behandeling niet het gewenste effect. De mensen blijven pijn houden. Zo bleek dat een groep patiënten met whiplash die in het vu­ ziekenhuis werd behandeld, nauwe­ lijks baat had bij therapie en medicij­ nen. Bij mensen die na amputatie van een van de ledematen aan fantoompij­ nen leden, was het resultaat van de therapie eveneens gering. Zuurmond: "Het is goed om je dan af te vragen of je dezelfde behandeling bij een vol­ gende persoon wéér moet uitvoeren." Als de diagnose niet precies te stellen is of de behandeling faalt, kun je als arts niet opeens je handen van de patiënt aftrekken, vindt Zuurmond. "De pijnklinieken presenteerden zich

Illustratie: Berend Vonk

tot nu toe met de leuze: 'Niemand hoeft pijn te lijden.' Ze vonden het moeilijk om toe te geven dat ze dat niet altijd kunnen waarmaken. Maar als ze hun falen onder ogen zien, kan er meer aandacht komen voor de bestrijding van die moeilijk behandel­ bare en chronische pijn en dat is hard nodig." Stellig: "Het is niet ethisch mensen zoveel te laten lijden. Boven­ dien is pijn slopend voor een mens en belemmert het eventueel herstel."

Zeuren Zuurmond pleit voor meer gedegen onderzoek naar pijnbestrijding: de patiënt wordt behandeld en tegelijker­ tijd worden de diagnose, de behande­ ling en de resultaten nauwkeurig bij­ gehouden. "Het klinkt heel basaal, maar vaak gebeurt dat niet of onvol­ doende. De tendens was in veel geval­ len een beetje: 'Iemand wordt behan­ deld en daarna moet hij niet meer zeuren.'" Het gebrek aan aandacht voor effectieve pijnbestrijding in het verleden is in vroegere publicaties goed te zien. Daarin werd de ernst van de pijn die iemand na een behan­ deling voelde, aangeduid met 'goed', 'gemiddeld' of 'slecht'." Zuurmond lacht hard. "Dat kan dus echt niet meer. Wij maken nu gebruik van een pijnschaal van nul tot honderd en dat geeft al aan dat er nu anders over pijn wordt gedacht. Maar er zou nóg meer aandacht voor moeten komen." Zuurmond ziet de afdeling anesthesio­ logie als complementair. Een patiënt die wordt behandeld bij neurologie, orthopedie of welke andere afdeling dan ook, kan worden doorgestuurd naar de afdeling anesthesiologie voor

C?<*

Hoogleraar anesthesi­ ologie W. Zuurmond: 'Er wordt door kanlier­ patiënten veel onnodig I pijn geleden.' Peter Wolters ­ AVC/VU

een eventuele aanvullende behande­ ling. Op de afdeling waar hij vandaan komt, houdt hij een hoofdbehandelaar die verantwoordelijk blijft voor de patiënt. De hoofdbehandelaar houdt zicht op het verloop van de behande­ ling en de resultaten. Hij bespreekt vooraf met de patiënt de voorgeno­ men behandelingen en er wordt een bepaald einddoel gesteld. "Op die manier maak je de behandeling eindig en voorkom je dat de patiënt einde­ loos wordt doorverwezen. Bij onvol­ doende verbetering wordt de behan­ deling gewoon gestaakt." Behalve dui­ delijkheid voor patiënt en arts heeft deze werkwijze een gunstige invloed op de toch al zeer lange wachtlijsten. Die samenwerking tussen verschillen­ de vakgebieden, waarbij het onderlin­

ge contact tussen de behandelaars niet verloren gaat ­ 'korte lijnen' in zieken­ huisjargon ­ vindt Zuurmond uiterma­ te belangrijk. "Juist omdat er, als de pijn effectief wordt bestreden, weer direct andere problemen om de hoek komen kijken." Pijn slurpt de aan­ dacht van de patiënt volledig op. Is de pijn weg, dan kan hij opeens zijn volle aandacht richten op het feit dat hij doodziek is en misschien wel niet meer lang te leven heeft. Zo iemand kan gaan piekeren en ernstige psychi­ sche problemen krijgen. "Dan kun je natuurlijk niet zeggen: we doen niets, want de pijn is weg. Nee, dan moet je zorgen dat de patiënt zorgvuldig ver­ der geholpen wordt en bijvoorbeeld psychiatrische hulp krijgt." Natuurlijk wordt iedere patiënt met pijn die de afdeling anesthesiologie van het vu­ziekenhuis bitmenkomt, geholpen. Maar er zijn zoveel verschil­ lende pijnsyndromen dat de onderzoe­ kers keuzes moeten maken. De nadruk zal komen te liggen op de behandeling van kankerpijn. "Oncolo­ gie is een van de speerpunten van de faculteit en bovendien is het wereld­ wijd een zeer omvangrijk en ernstig probleem. Er wordt door kankerpa­ tiënten veel onnodig pijn geleden en alleen door onderzoek te doen kunnen we die situatie verbeteren." Door de activiteiten op dat gebied van pijnbestrijding bij kankerpatiënten is de afdeling anesthesiologie al vanaf 1992 betrokken bij de stichting Kuria. Deze stichting biedt verzorging aan

mensen die aan een ongeneeslijke ziekte ­ vaak kanker ­ lijden. Wanneer ze thuis de aandacht en de zorg mis­ sen kunnen ze zich birmen Kuria in een huiselijker omgeving dan in het ziekenhuis op het sterven voorberei­ den. Zuurmond loopt er eenmaal per week visite. Hij probeert de pijn voor de patiënten te verzachten en maakt ook kennis met patiënten die (nog) geen pijn lij­ den. "Ik vind het belangrijk dat ik niet pas om de hoek kom kijken als men­ sen hevige pijn hebben. Dan verwach­ ten ze van mij dat ik als een soort tovenaar de pijn kom wegnemen. Door nu al contact te leggen, weten ze wie ik ben, tot wie ze zich kunnen wenden met pijnklachten en voelen ze zich beter begeleid. Bovendien kun­ nen ze me nu al dingen vragen en kan ik alvast het een en ander uitleggen." Zo is er veel onduidelijkheid bij patiënten over het gebruik van morfi­ ne. Mensen associëren morfine met het einde en denken: 'Zelfs de dokter ziet er geen heil meer in en stuurt aan op euthanasie'. Of ze zijn bang dat ze verslaafd zullen raken. Die angst voor morfine is volgens Zuurmond onge­ grond. Anderzijds pleit hij wel voor meer onderzoek naar de effecten bij toepassingen bij goedaardige pijn (pijn die niet veroorzaakt wordt door kan­ ker). "Zolang we geen eenduidige gegevens hebben over morfïnegebe­ bruik door andere dan kankerpatiën­ ten, moeten we er heel voorzichtig mee zijn en mag het aan hen alleen worden voorgeschreven onder strikte begeleiding. Dan kom ik weer op het belang van meer onderzoek en dat geldt ook voor de verschillende toe­ passmgen van morfine." Zuurmond benadrukt dat hij niet in z'n eentje de vakgroep anesthesiologie van de vu vertegenwoordigt, maar er samenwerkt met een groep artsen en onderzoekers. Op het gebied van de pijnbestrijding borduren ze voort op de ideeën van collega Jaap de Lange die in 1989 al zijn visie op dit onder­ werp verwoordde in een rede ter aan­ vaarding van het ambt van hoogleraar in de anesthesiologie aan de vu. En ze zijn er nog lang niet, beseft ook Zuurmond. Want juist wanneer de pijn adequaat kan worden bestreden, zullen nieuwe vragen en problemen de kop opsteken. Wordt door pijnstilling de vraag naar euthanasie verminderd? En wat is de kwaliteit van een laatste levensfase zonder pijn? Kortom, er ligt voor de anesthesiologen nog behoor­ lijk wat terrein braak en daarbij zullen ze de hulp van andere disciplines hard nodig hebben. "Samenwerking, daar­ mee staat of valt het onderzoek", meent Zuurmond. "Daarom heb ik het in mijn oratie ook niet over 'ik', maar over 'wij'."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen