Ad Valvas 1997-1998 - pagina 335

AD VALVAS 15 JANUARI 1998

PAGINA 7

Toptalent krijgt kans binnen de VU Vier veelbelovende wetenschappers hebben van de VU ieder om en nabij een miljoen gulden gekregen uit het universitair stimuleringsfonds om een eigen onderzoeksgroep op te zetten. Aanvankelijk was het fonds bedoeld om succesvolle onderzoekers met vernieuwende ideeën binnen de muren van de VU te houden. Maar dit jaar komen ook mensen van buiten In aanmerking.

'Gekoppelde computers hebben de toekomst' Dr.ir. Henri B a l (39), universitair hoofddocent bij de faculteit w i s kunde en informatica, krijgt geld om de k o m e n d e vier jaar zijn onderzoek naar parallelle c o m p u tersystemen voort te zetten. In 1993 kreeg hij al anderhalf miljoen van NWO voor zijn onderzoek naar aan elkaar gekoppelde c o m p u t e r s . Met de onderzoeksgroep die hij met dit geld op poten zette, ontwikkelde hl) de speciaal voor dit soort computernetwerken bedoelde taal Orca, waarmee inmiddels succesvol software IS ontwikkeld. Daarmee draaien de 64 aan elkaar gekoppelde pc's die in een proefopstelling op de faculteit staan. "In principe zijn het gewone pc's die je ook op je bureau zou kunnen zetten, alleen heb je niet voor elk apparaat een beeldscherm nodig. Ze zijn onderling met supersnelle netwerken verbonden", legt Bal zijn wondermachine uit. "Het grote voordeel is dat deze opstelling veel goedkoper is dan één enorm grote computer, terwijl de gezamenlijke pc's bijna net zo veel

rekencapaciteit hebben. T e r vergelijking: deze opstelling kost z'n zeshonderdduizend gulden, terwijl de vergelijkbare supercomputer bij het academisch rekencentrum Sara vijf miljoen gulden kost. Bovendien zijn in de toekomst de koppelingsmogelijkheden bijna onuitputtelijk. Alleen is het razend ingewikkeld geschikte software voor de parallelle computers te maken, en daar houdt onze onderzoeksgroep zich vooral mee bezig." Bal geeft enkele voorbeelden van systemen die nu al operationeel zijn. D e bekendste daarvan is ongetwijfeld 'wereldkampioen' schaken Deep Blue. De computer, die uit 512 aaneengeschakelde schaakcomputers bestaat, versloeg vorig jaar de menselijke kampioen Kasparov. Maar er bestaan nog veel grotere systemen. Zo simuleerden in Japan 1269 geschakelde computers het melkwegstelsel en in de Verenigde Staten worden kernexplosies nagebootst op een opstelling van negenduizend gekoppelde pc's. In de toekomst ziet Bal nieuwe mogelijkheden ontstaan. "Stel je voor dat je

via Internet allerlei clusters van computers aan elkaar kunt koppelen, wat een geweldige rekencapaciteit heb je dan wel niet! Maar één van de problemen is nu nog de trage snelheid van informatieoverdracht via Internet." D e vier universiteiten (Delft, Leiden, UVA en vu) die samenwerken in de onderzoekschool ASCI zijn momenteel bezig een onderling netwerk op te bouwen om vier clusters van parallelgeschakelde pc's met elkaar te verbinden om zodoende ervaring op te doen met toekomstige Intemetclusters. Bal ziet ook heel praktische toepassingsmogelijkheden. "De faculteiten genees- en natuurkunde aan de v u hebben een systeem ontwikkeld om een beeldopname te maken van het oogoppervlak. Het kost nu echter een uur om dat beeld met een computer te ontwikkelen en eventuele afwijkingen te constateren. We proberen nu met parallelle computers die tijd terug te brengen tot een paar minuten." (DdH)

'Caramelvorming in de bloedvaten zorgt voor veel problemen' D i a b e t i c i h e b b e n veelvuldig last van vaatziekten - 75 procent van de m e n s e n m e t suiker overlijdt ten gevolge van een complicatie a a n d e bloedvaten. Prof.dr. V i c tor van Hinsbergh (48) gaat e e n onderzoeksgroep opzetten o m te trachten verbetering te b r e n g e n in die situatie. Van Hinsbergh doet al zo'n vijftien jaar onderzoek op het gebied van de bloedvaten bij T N O . Binnen het vuziekenhuis is veel kennis over diabetes. Niet zo gek dus dat Van Hinsbergh in de afgelopen jaren nauw samenwerkte met onderzoekers op dat gebied op de vu. D e afgelopen jaren was hij als adviseur betrokken bij onderzoek naar het functioneren van vaatwandcellen bij metabole ziekten en sinds een jaar is hij tevens bijzonder hoogleraar aan de vu. Hij heeft rond de 1,2 miljoen van het stimuleringsfonds gekregen om een onderzoeksgroep (twee postdocs en twee aio's) op te zetten. De groep gaat onder zijn leiding verder onderzoeken hoe het komt dat juist suikerziekte de bloedvaten doet verslechteren (doorbloedingsproblemen in de benen) en zelfs doet verstoppen (hartinfarct). Van Hinsbergh zal voor dit onderzoek voortaan twee è drie dagen per week op de v u te vinden zijn.

De binnenkant van de vaatwand (endotheel) reageert op de eitwitten en suikers die in het bloed zitten. Van Hinsbergh: "Door de hoge suikerspiegel treedt er langzaam een reactie op van suikers met eiwitten. Die reactie is te vergelijken met caramelvorming die ontstaat wanneer suiker wordt verhit." Bij een gezond persoon treedt die chemische reactie slechts heel langzaam op, waardoor de ophoping van de 'caramel' in de vaatwand pas op hoge leeftijd een probleem kan worden. Overigens worden de bruine - 'caramel' - reactieproducten AGE'S (advanced glycations end products) genoemd. Maar bij diabetici gaat de vorming van AGE'S veel sneller. Daardoor neemt de kwaliteit van de bloedvaten af: de vaten worden stijver, er treden verdikkingen op of ze gaan eiwit lekken. Van Hinsbergh: "Dat zorgt voor veel problemen." D e nieuwe onderzoeksgroep zal zich voornamelijk richten op het ontstaan van vaatcomplicaties bij diabetes, onder meer via AGE'S. Als het uiteindelijk zal lukken om de interactie van AGE'S met de vaatwand tegen te gaan of hun vorming te voorkomen, zullen diabetici daar zeer bij gebaat zijn. Daarnaast zal de groep zich bezighouden met verder onderzoek naar de binnenbekleding van de vaatwand. (SK)

Dat beestje vertienvoudigt het risico op maagkanker' D e bacterie 'Helicobacter pylori' verhoogt de kans op maagkanker aanzienlijk. D r . Ernst Kuipers (38) heeft 1,2 miljoen gulden gekregen voor het opzetten van een nieuwe onderzoeksgroep die gaat bekijken h o e dat k o m t en in hoeverre maagkanker m e t deze n i e u w e inzichten v o o r k o m e n kan w o r d e n .

Dr.ir. Henri Bal: 'Stel je voor dat je via Internet allerlei clusters van computers aan elkaar kunt koppelen, wat een geweldige rekencapaciteit heb je dan wel niet!' Peter Wolters AVC/vu

Zo'n 30 procent van de Nederlanders wordt tijdens de kindertijd geïnfecteerd met de bacterie Helicobacter. Dat 'beestje' nestelt zich in de maag en veroorzaakt daar een chronische ontsteking van het slijmvlies. Dat klinkt eng, maar de meeste mensen merken er helemaal niets van. Bij een enkeling veroorzaakt het een maagzweer of een ontsteking aan de twaalfvingerige darm. D a n wordt de bacterie met een kuur van verschillende antibiotica in combinatie met een sterk zuurremmend middel bestreden. Dr. Ernst Kuipers van de afdeling gastro-enterologie en maag-, darm- en leverziekten bij geneeskunde, probeerde tijdens zijn promotieonderzoek uit te vinden of de Helicobacter-bacterie een rol speelt bij het ontstaan van maagkanker. Het antwoord was een volmondig 'ja'. Kuipers: "Mensen die besmet zijn hebben tien keer zoveel kans op maagkanker als iemand zonder Helicobacter."

Van kip tot zangvogel De komst van de D u i t s e bioloog dr. Manfred Gahr (38) wordt begeleid door vogelgezang. Bij zijn vorige werkgever, het M a x Planck-Instituut i n S e e w i e s e n , heeft hij veel onderzoek gedaan naar het vocale regelsysteem i n de hersenen van zangvogels. D o o r dit systeem kunnen zangvogels bepaalde wijsjes i m i t e r e n van soortgenoten. Gahr zet dit werk nu voort bij de faculteit der b i o l o gie, binnen de nieuw opgerichte vakgroep ontwikkelingsbiologie van het zenuwstelsel.

I

Hij werkt graag met zangvogels omdat er een duidelijk verband is tussen bepaald (aangeleerd) gedrag en de daarvoor verantwoordelijke delen van de hersenen. Bij muizen is dat

verband wat schimmiger, hoewel die wel goed vergelijkbaar zijn met zangvogels omdat bij beide diersoorten de ontwikkeling van de hersenen bij vrouwtjes anders verloopt dan bij mannetjes. Gahr wil onder meer ophelderen welke rol het geslachtshormoon oestrogeen precies speelt bij het ontstaan van sekseverschillen in de voor zang verantwoordelijke gebieden in de hersenen van zebravmken en kanaries. Ook is hij benieuwd naar het effect van geslachtshormonen op kippen, waarvan de hersens sterk lijken op die van zangvogels, met dit verschil dat ze geen wijsjes kunnen leren fluiten maar altijd op dezelfde manier kakelen. Gahr gaat de voorhersenen van kippen inspuiten met geslachtshormonen in de verwachting dat dat

leidt tot de ontwikkeling van vocale gebieden, waardoor ook kippen kunnen zingen. "Nachtegalen zullen het nooit worden, onder meer omdat ze bepaalde spieren missen, maar het moet mogelijk zijn om ze te laten zingen", zegt Gahr. Een ander onderzoeksproject van Gahr richt zich op de effecten die chemicaliën in het milieu hebben op de ontwikkeling van hersenen. Deze stoffen blijken in gewervelde dieren te functioneren als vrouwelijke en mannelijke hormonen. Het vocale regelsysteem van zangvogels dient weer als model bij dit onderzoek, maar de reikwijdte ervan is veel groter omdat veel visetende vogels en pluimvee dit soort chemicaliën binnenkrijgen. Ook voor de mens zijn de resultaten van dit onderzoek van belang, omdat die

deze hormonen binnenkrijgen door het eten van pluimvee. De komst van Gahr betekent een hele omschakeling voor medewerkers van de vakgroep organismale dierkunde, die nu is opgeheven. Deze wetenschappers hebben de afgelopen jaren onderzoek gedaan met hersenen van ongewervelde dieren (vooral slakken) en moeten daarom worden bijgeschoold, zodat ze ook raad weten met plakjes hersenen van gewervelde dieren zoals vogels. Ook moeten ze zich technieken eigen maken als 'patch clamp' en micro-injectie van cellen. Bovendien moeten ze zich verdiepen in moleculaire en celbiologie, want Gahr wil de zangvogels op alle mogelijke niveaus bestuderen, van DNA tot het hele dier. (PvK)

Dat was een niet onbelangrijke ontdekking omdat maagkanker een van de slechtst geneesbare vormen van kanker is. De tumor reageert nauwelijks op bestraling of een chemokuur en de beste behandeling is dan ook meestal een operatie. Omdat de maag een hol orgaan is, kan de tumor behoorlijk groeien voordat de patiënt er iets van merkt. Wanneer hij dan met klachten als gewichtsverlies, overgeven of maagbloedingen bij de dokter komt, is het gezwel vaak al erg groot. D e Helicobacter bleef Kuipers ook na zijn promotie intrigeren. Anderhalf jaar lang deed hij verder onderzoek aan de Vanderbilt University in Nashville, Tennessee. Hij vroeg zich met name af hoe een bacterie een heel leven lang in een maag kan overleven. Kuipers: "Het bleek dat de bacterie zich verbazingwekkend goed aanpast aan de omstandigheden m de maag van zijn gastheer. T o e n hij vorig jaar april terugkwam in Nederland diende hij samen met onderzoekers van de afdeling pathologie (ziektenleer) en micro-biologie ("daar weten ze alles weten van het kweken van bacteriën en van DNAonderzoek") een onderzoeksaanvraag in bij het USF. Enerzijds willen ze bestuderen hoe de relatie ligt tussen de bactene en het ontstaan van kanker. Daarnaast stellen de onderzoekers zichzelf de vraag of bepaalde risicogroepen niet preventief op de bacterie gescreend moeten worden om zo maagkanker te voorkomen. De onderzoeksaanvraag werd gehonoreerd: met 1,2 miljoen gulden kan een groep bestaande uit drie aio's en een postdoc gefinancierd worden. Maar waarom wordt niet iedereen preventief getest op Helicobacter? De kosten zijn te overzien: een bloedtest om aan te tonen of iemand drager is van de bacterie kost tien gulden. Als iemand inderdaad met de Helicobacter-bacterie besmet is, kost het 150 gulden aan medicijnen om het beestje te verdrijven. Kuipers sluit op termijn een screening zoals we die ter voorkoming van baarmoederhalskanker kennen niet uit. "Maar voordat de hele bevolking standaard aan een test wordt onderworpen, moeten wel héél duidelijk het nut en de noodzaak bewezen zijn. En wie weet doen wij dat wel." (SK)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen