Ad Valvas 1997-1998 - pagina 315

^

AD VALVAS 1 8 DECEMBER 1 9 9 7

PAGINA 7

'Zuid­Afrikaanse literatuur steeds interessanter' Afrikaanstalige Zuid­Afrikaanse schrijvers op de VU

Afgestudeerd politicologe Hadewych Hazelzet Is, nadat ze een jaar als consultant heeft gewerkt, weer de collegebanken ingeschoven. Zij doet verslag van haar ervaringen als PhD­ student aan de 'European University Institute' in Florence, Italië. Deze week deel 8: integratie of dissertatie.

Is er na de dood van apartheid nog leven voor de Zuid­Afrikaanse literatuur? Dat was de belangrijkste vraag die zes Afrikaanstalige Zuid­ Afrikaanse schrijvers donderdag 1 1 december kregen voorgelegd tijdens een bijeenkomst op de VU. Maar de 'skrywers' weigerden hun werk op die manier te bekijken. "Wij proberen goede boeken t e schrijven", benadrukten zij.

Hadewych Hazelzet

Frieda Pruim Volgens Ena Jansen, docent letter­ kunde aan de Universiteit van het Zuid­Afrikaanse Witwatersrand, is de recent gepubliceerde Zuid­Afrikaan­ se literatuur niet los te koppelen van de stormachtige politieke ontwikke­ lingen in het land. Sinds 1990, toen het ANC werd gelegaliseerd en Nels­ on Mandela werd vrijgelaten, is die literatuur sterk veranderd. De boe­ ken die de afgelopen zeven jaar m de pnjzen zijn gevallen, vertellen vol­ gens Jansen allemaal "het verhaal van 'gewone' mensen in een ver of nabij verleden die leven in politieke omstandigheden die als een onaf­ wendbaar noodlot ingrijpen in h u n levens". De schrijvers van deze boe­ ken zijn "bijna obsessioneel gericht op het verleden" en laten zien dat "de Zuid­Afrikaanse mens in de poli­ tiek gevangen zit". Jansen begeleidde de afgelopen twee weken zes bekende en onbekende Zuid­Afrikaanse 'skrywers' die op uitoodiging van de Taalunie een tournee maakten door Nederland en België. Daarbij brachten ze ook een bezoek aan de vu, waar ze op don­ derdag 11 december werden onder­ vraagd door dr. Etieime Britz. Hij is als docent Afrikaans en Nederlands verbonden aan de Universiteit van Stellenbosch, maar neemt op de vu enkele maanden de plaats in van neerlandicus dr. O. Praamsma, die op zijn beurt een aantal maanden aan de Universiteit van Stellenbosch verblijft. "Kritiek op de dominerende ideolo­ gie kenschetste en inspireerde de Afrikaanstalige literatuur in de afge­ lopen twintig jaar", zette Bntz de toon voor het gesprek. "Wat is er na de dood van apartheid in 1994 geworden van dit kritische engage­ ment? Is ideologiekritiek nog moge­ lijk, nodig of aanwezig in het nieuwe Zuid­Afrika?" "Ik laat mij niet voor­ schrijven waarover mijn boeken moe­ ten gaan", wees Wilma Stoc­ kenström hem meteen terecht. "In mijn laatste bundel lever ik kritiek op allerlei zaken in vroegere en heden­ daagse tijden, maar wat ik in de toe­ komst ga doen, weet ik nog niet." "Schrijvers schrijven over de omstan­ digheden waaronder zij leven, ook Zuid­Afrikaanse schrijvers", stelde Etienne van Heerden. "Sommige mensen duiden de Zuid­Afrikaanse literatuur in de afgelopen acht jaar aan als herinneringsliteratuur of lite­ ratuur als Waarheidscommissie. Ik vind dat ongelukkige termen, maar het is wel waar dat in alle romans van de afgelopen tijd wordt terugge­ keken naar het verleden vanuit het perspectief van het heden." Volgens Marita van der Vyver zullen schrijvers altijd in opstand komen tegen politieke macht, al gebeurt dat niet altijd onmiddellijk. "Je kunt aan de kant van de engelen hebben gestaan, maar door politieke macht kunnen die engelen in duivels veran­ deren. D a n is het niet zo gemakkelijk om onmiddellijk om te zwaaien", legde zij uit. Ook Peter Snyders was ervan overtuigd dat er altijd onrecht zal zijn, waartegen schrijvers zich zullen afzetten "als de tijd daar is". Mariene van Niekerk vindt dat kij­ ken naar de inhoud van een roman een te beperkt beeld verschaft: "Tij­ dens het apartheidsregime waren er schrijvers, zoals André Brink, die zich m hun romans duidelijk uitspra­­

En nu dan promoveren

Van links naar rechts: Wilma Stockenström, Peter Snyders, Etienne van Heerden, Mariene van Niekerk en Marita van der Vyver. (E.K.M. Dido ontbreekt op de foto.) Peter Wolters ­ AVC/vu ken tegen dat regime, maar onder­ huids, in de taal, waren andere din­ gen aan de hand die daar lijnrecht tegenover stonden. Daaruit blijkt dat je literatuur niet alleen thematisch moet bekijken. Ik vind het heel belangrijk dat de manier van schrij­ ven, de taal, net zo zeer benadrukt wordt als de inhoud van een boek."

Onfatsoenlijk Met Britz' vraag wat buitenlandse lezers nog zou kunnen boeien in de contemporaine Zuid­Afrikaanse lite­ ratuur nu de apartheid als basis voor die belangstelling is verdwenen, wis­ ten de schrijvers geen raad. Zij keken hoopvol naar het publiek. Hoogle­ raar algemene literatuurwetenschap E. Ibsch had wel een antwoord, maar wond zich vooral op over de vraag. "Als wij praten over het ver­ dwijnen van de belangstelling voor literatuur na de opheffing van de apartheid, zijn we heel onfatsoenlijk bezig", benadrukte zij. " D a n is het

namelijk alsof wij alleen literatuur appreciëren van schnjvers die in de directe ellende verkeren." Zij heeft juist erg veel belangstelling voor wat er op dit moment aan Zuid­Afri­ kaanse literatuur verschijnt. " N u krijgen we de interpretaties van de ervaringen tijdens het apartheidsregi­ me. Die worden met iedere dag dat de afstand groeit, interessanter." Ze verwees naar de Duitstalige litera­ tuur, waarin meer dan vijftig jaar na het einde van de Tweede Wereldoor­ log die oorlog nog steeds indirect doorklinkt. "Dus we hoeven ons helemaal geen zorgen te maken dat het zo snel voorbij is." Ook hoogleraar Nederlandse letter­ kunde M . Spies mengde zich in het debat. Volgens haar zit elk goed boek "met al z'n vezels in z'n cultuur", en is om die reden interessant. Dat zit 'm volgens haar niet zozeer in de inhoud maar vooral in de taal, die een hele cultuur met zich meebrengt. Zelfs in een Zuid­Afrikaans boek

De schrijwem E . K . M . D i d o (46) is de eerste vrouwelijke kleurling die een roman in het Afrikaans heeft gepubliceerd. In 1996 debuteerde zij met Die sto­ ne van Monica Peelers. Dit boek maakte haar op slag beroemd in Zuid­Afrika. Etienne v a n H e e r d e n (43) heeft een groot aantal romans, cabaret­ teksten, korte verhalen en "gedichten op zijn naam staan. Vier van zijn boeken zijn in het Nederlands ver­ taald, waaronder De stoetmeester. Hij^ ontving tal van prijzen, onder meer twee maal de prestigieuze CNA­prijs. Mariene van Niekerk (43) stu­ deerde onder meer filosofie aan de UVA. Zij publiceerde twee dichtbun­ dels. Inmiddels heeft zij zich toege­ legd op proza en vertalen. Haar bekendste boek is Triomf uit 1994, dat werd bekroond met twee presti­ gieuze prijzen en de Noma­prijs voor 'het beste boek van Afrika'.

P e t e r Snyders (58) publiceert sinds 1975 gedichten in het Afri­ kaans. Hij schrijft ook theaterstuk­ ken. In 1996 verscheen een bloem­ lezing uit zijn poëzie in het Neder­ lands, onder de titel Verzachtende omstandigheden. W i l m a S t o c k e n s t r ö m (64) heeft vijf dichtbundels, een roman en een toneelstuk gepubliceerd. Ze won verschillende prijzen, waaronder de CNA­prijs voor poëzie in 1985. Haar bekendste roman. Die kremetarteks­ pedtsie, is in het Nederlands ver­ taald. Marita van der Vyver (39) schreef een aantal bekroonde jeugdverhalen en twee romans, die beide in het Nederlands zijn vertaald. Griet skryf 'n sprokie {Ik wil een domme man) uit 1992 was in Zuid­Afrika een best­ seller en is bekroond met drie prij­ zen.

over een barbecue proefde zij om die reden voortdurend Zuid­Afrika. "Wat is de belangrijkste functie van Zuid­Afrikaanse literatuur in deze tijd? deed Britz een nieuwe poging om de schrijvers op de praatstoel te krijgen, maar hij kreeg weer dwarse reacties. "Mijn functie is om te pro­ beren goede boeken te schijven, punt uit", aldus Stockenström. "Schrijvers hebben geen functie in de zin van taken en verantwoordelijkheden", vond ook Van Heerden. "Wij heb­ ben alleen de verantwoordelijkheid om goed te schrijven. Daarbij speelt de manier waarop wij met taal omgaan een heel belangrijke rol." O m die reden vindt hij het ook zo moeilijk om geconfronteerd te wor­ den met Nederlandse vertalingen van zijn werk. "Jij kiest bijvoorbeeld net een ander woord dan het meest voor de hand liggende, maar de vertaler kiest wel voor de meest voor de hand liggende vertaling. Dat is ontzettend frustrerend. Vertalen is verraad." Ook de keuze voor het Afiikaans als taal om in te schrijven kwam ter sprake. Vroeger was het de taal van de machthebbers, nu is het niet meer dan een van de elf officiële talen in het land. E.K.M. Dido, de eerste vrouwelijke kleurling die een roman in het Afnkaans heeft geschrreven: "Sommige Zuid­Afrikanen zijn para­ noia dat het Afrikaans nog gebruikt wordt om het huidige regime voort te zetten, maar om die reden blijf ik er juist aan vasthouden, en ik niet alleen. Steeds meer kleurlingen pra­ ten en lezen in het Afrikaans." Van der Vyver is behalve roman­ schrijfster journaliste. Zij schrijft sommige van haar journalistieke ver­ halen in het Engels, omdat ze met die taal een groter bereik heeft, maar het Afrikaans is de taal van haar hart en dus van haar romans. "Er zijn schrijvers die niet in h u n moedertaal schrijven, maar dan moet je je volko­ men inleven in een andere cultuur. Als ik als Afrikaanssprekende Zuid­ Afrikaan in mijn land blijf wonen, moet ik in het Afrikaans blijven schrijven. Als ik in het Engels zou willen schrijven, zou ik naar Amerika of Engeland moeten verhuizen."

"Op het Europees Universitair Instituut worden meer baby's dan dissertaties geproduceerd." Ik liep nog niet zo lang rond op het instituut toen deze uit­ spraak me ter ore kwam. Ik had eens om me heen gekeken. Mensen vol ambitie en enthousiasme om in de drie jaar die hen gegeven is h u n dissertatie af te ronden. De spreekuren van profes­ soren volgeboekt. Boeken uitgeleend. D e colleges in de vroege ochtenduren zelfs drukbezocht. D e ouderejaars waren weliswaar iets sceptischer, maar renden desalniettemin met boeken in plaats van met een kind onder de arm tussen bibli­ otheek en workspace op en neer. N o u ja rennen. Eerst moet er even geluncht worden. Het terras met uit­ zicht op de koepels en torens van Flo­ rence blikkert uitnodigend in de decem­ berzon. Vanaf half een bevinden de meeste studenten zich in de mensa. D e laatste theorieën, herziene research pro­ posals en nieuwtjes in alle Europese talen. Koffie na? Uiteraard. Vanaf twee uur puilen de computerzalen uit. Even e­mail checken. De"contacten met de buitenwereld aanhalen. Smachtende blikken op het scherm op zoek naar een glimp van verre geliefden, 's Avonds in de Bar Fiasco, de studen­ tenbar in een van de torentjes van het gebouw, komt men bij van het harde studeren. Hoe staat het met jouw verre geliefde? N o u , ver. Hier, neem nog een biertje. We proosten op de Europese Integratie. D e EU sponsort hier immers zelfs het bier. Salute! Wie organiseert vanavond het feest? De Belgen? D e Por­ tugezen? Zullen we eerst even samen pizza gaan eten onder aan de berg? Oké, er gaat veel rijd zitten in de 'bijza­ ken' van het promoveren. De sociale structuur rondom de dissertatie opbou­ wen. Italiaans leren om te integreren met de locals. Frans en Duits oppoetsen voor de integratie met je medestuden­ ten. Voor geen goud verdwalen in de ivoren toren van de wetenschap. Soms wordt het einddoel uit het oog verloren. Zo schijnen vele studenten na drie jaar te verdwijnen. Zodra de beurs ophoudt keren ze terug naar h u n vaderland. Zon­ der dissertatie maar al dan niet met uit­ breiding van het Europese gezin. Met n a m e het June Ball ­ na de deadline van de eerste hoofdstukken ­ schijnt in dat opzicht vruchtbaar te zijn. Niet alleen onder studenten schijnen de vonken over te springen. Ook profes­ soren, en vooral hun echtgenoten, schij­ nen zich te hoeden voor het beruchte broeierige klimaat op het instituut. Zelfs ouders maken zich zorgen over de toe­ komst van h u n nageslacht. Zo gaat het verhaal dat de ouders van een student met hem mee zijn verhuisd vanuit Sici­ lië. Niks Europees gezin. Is het heel anders in Nederland? Ook daar behaalt slechts zo'n 35 procent van de aio's de begeerde titel na het gestelde (hoger) aantal jaren. Verloopt het inte­ gratieproces met de collega's daar ook zo broeierig? Of kennen velen elkaar al van tevoren binnen de vakgroep? D e sociale structuur is in ieder geval al geweven. De meeste vrienden, familie en geliefden vaak binnen de grenzen. De taal eigen. De wegen bekend. O m d a t het Europees Universitair Insti­ tuut de vruchten zag van de Europese integratie, besloot ze de afgelopen jaren meer eisen te stellen aan de academi­ sche uitwisseling. Studenten moeten nu niet alleen een June paper maar ook een January en April paper fabriceren. Ver­ plicht colleges volgen en op pad voor onderzoek en conferenties. In de Bar Fiasco vindt men nu voornamelijk echt­ genoten, geliefden en vrienden die op bezoek zijn. Een air van hard werken en ambitie waait door de kloostergangen. Ik heb besloten me terug te trekken in een verlaten huis in de Toscaanse heu­ vels om me in alle rust op mijn werk te kunnen concentreren. Het integratie­ proces zal mij niet langer van mijn dis­ sertatie afhouden. Hoewel, een inwij­ dingsfeestje zou toch we! leuk zijn, bedenk ik als ik met een boek in m ' n hangmat lig.

.­iL

"1

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen