Ad Valvas 1997-1998 - pagina 239

AD VALVAS 2 0 NOVEMBER 1 9 9 7

PAGINA 1 7

De triomf van het in kaart brengen van gist Tevreden biochemicus Planta vertrekt Biochemicus prof.dr. RJ. Planta is een van de initiatiefnemers van het internationale project dat vorig jaar resulteerde in het in kaart brengen van het erfelijk materiaal van gist. Op de VU richtte hij de vakgroep biochemie op. Inmiddels is hij emeritus hoogleraar. Op 14 november namen de faculteit en zijn oud­medewerkers afscheid van hem. Martine Zuidweg Op dit moment telt de vakgroep bio­ chemie van de scheikundefaculteit 25 medewerkers en zijn er twee hooglera­ ren. Toen Rudi Joop Planta in 1963 de vtJ betrad was er niets. "Men had mij gevraagd, ofschoon ik nog heel jong was, een afdeling biochemie op te zetten", blikt Planta terug. De vraag werd hem voorgelegd op het moment dat hij eigenlijk al een baan als postdoc had aanvaard aan een New Yorkse universiteit. De 31­jarige Planta twijfelde. Vroeg de betrokken hoogleraar waarom de keus nou juist op hem was gevallen. "Hij vertelde mij dat ik de karaktereigenschappen had om dit op te bouwen. Ik ben dui­ delijk aanwezig en ga problemen niet uit de weg. Bovendien denk ik dat ik over een goed organisatievermogen beschik." Nu heeft hij er soms spijt van. "Eigen­ lijk is het jammer dat ik zoveel tijd en energie heb moeten besteden aan het organiseren van zaken en het praten met bouwvakkers. Dat vind ik verlo­ ren tijd. Die tijd zou ik nooit verloren hebben als ik als jonge onderzoeker in een bestaande vakgroep terecht was gekomen." Planta begon aan de v u met onder­ zoek naar de vorming van ribosomen, noodzakelijk voor de productie van eiwitten in de cel. Dat onderwerp had mets te maken met het onderzoek waarop de biochemicus in Groningen was gepromoveerd, maar daarin zat 'm juist de uitdaging. Verandering van spi)s doet ook de wetenschapper eten, vindt Planta. "Ik zie tot mijn leedwe­ zen dat te vaak aan deze universiteit en ook aan andere universiteiten men­ sen beginnen als student, vervolgens hier promoveren, dan in vaste dienst komen en in sommige gevallen zelfs uitgroeien tot hoogleraar. Ze zijn vaak jaren met precies hetzelfde onderwerp bezig. Zo komen ze er nooit achter of andere onderwerpen niet veel interes­ santer zijn. Als je nooit de kans hebt gekregen om naast die van je leer­

Prof.dr. R.J. Planta: 'Jammer dat ik zoveel tijd heb moeten besteden aan het praten met bouwvakkers.'

Peter Wolters ­ AVC/VU

meester ook de gedachten en invals­ hoeken van anderen te horen, werkt dat blikvemauwend." De jonge Planta peinsde die eerste weken over de keuze van het organis­ me waarmee hij zijn vraagstelling het best kon bestuderen. Met bacteriën werkte de hele wereld al, dus die vie­ len af Dieren kwamen niet in aan­ merking, want "ik ben een uitgespro­ ken dierenvriend en heb een afschu­ welijke hekel aan dierproeven". Plan­ ten groeien hem te langzaam en zo besloot hij zijn aandacht te richten op bakkersgist. De cellen van gist verto­ nen overeenkomsten met de cellen van grotere organismen, waaronder die van de mens. Zo heeft een gistcel net als een menselijke cel een kern. Dat maakt gist een boeiend onder­ zoeksobject, vindt Planta. Het heeft even geduurd voor de bio­ chemicus op de vu een eigen labora­ torium kreeg om zijn vraagstellingen te toetsen. De eerste twee jaar moes­ ten hij en zijn studenten uitwijken

naar de Leidse universiteit. Daarna verhuisden ze naar een noodafdeling op de bovenste verdieping van Aard­ wetenschappen op de vu. Pas in 1978 konden Planta en zijn studenten het beloofde biochemisch laboratorium betrekken. De jaren die daarop volg­ den, maakte Planta internationaal naam door zijn onderzoek naar de vorming van ribosomen in gist, waar­ voor hij ruime steun kreeg van de Nederlandse Organisatie voor Weten­ schappelijk Onderzoek (NWO).

Heerlijk Planta had intussen namens Neder­ land zitting genomen in een interna­ tional comité op zijn vakgebied. Het was op een congres van dit comité in 1987 in San Francisco, dat het idee werd geboren om het erfelijk materi­ aal van het bakkersgist Saccharomyces cerevisiae in kaart te brengen. Planta: "Ik liep daar met mijn Belgische colle­ ga André Goffeau en we zeiden tegen elkaar: 'Wat zou het toch heerlijk zijn

als het ons lukte om de hele geneti­ sche informatie van gist in kaart te brengen.'" In dat geval zou bakkers­ gist het eerste organisme met een cel­ kern zijn waarvan de volledige volgor­ de en samenstelling van de genen in kaart zou zijn gebracht. Met subsidie van de Europese Unie werd het project in gang gezet. Zuid­ Europese landen als Spanje, Grieken­ land, Italië en Portugal waren ook bij het onderzoek betrokken. T o t hilari­ teit van Amerikaanse collega's. "De Amerikanen deden daar heel schram­ per over. Die zeiden: 'Joh dat kan nooit, jullie hebben laboratoria inge­ schakeld die daar helemaal niet in gespecialiseerd zijn. Bovendien wer­ ken ze in Zuid­Europa niet zo nauw­ keurig.'" Maar de Europeanen kregen het gelijk aan hun kant, weet Planta inmiddels. "Toen wij binnen de Europese Unie 60 procent in kaart hadden gebracht, met een hoge nauwkeurigheidsgraad, wilden de Amerikanen alsnog mee­

doen. Zij hebben toen in korte tijd twee gigantische centra ingericht en eenderde deel van het onderzoek op zich genomen." In het voorjaar van 1996 werd het project afgerond. Meer dan tachtig laboratoria over de hele wereld hadden aan de genenkaart gewerkt en het wetenschappelijk tijd­ schrift Nature publiceerde erover. D e volledige volgorde en samenstelling van de circa zevenduizend genen van bakkersgist lagen vast. "Dit is zeer relevant", zegt Planta, "omdat het gebruikt kan worden als referentieka­ der voor de genetische analyse van de mens. Van een groot aantal genen die bij de mens verantwoordelijk zijn voor erfelijke ziekten, is een soortgelijk gen immers in gist aanwezig." De chemi­ cus leunt achterover en besluit: "En zo heb ik nog voor het einde van mijn carrière de triomf mogen smaken de hele genetische kaart van gist te pre­ senteren."

Hoogleraar Spijkersclirift neemt lezer in het ootje Stol snuffelt in boek aan streng protestants Nederland Frieda Pruim Wie wel eens een toespraak van de keurig ogende vu­hoogleraar prof.dr. M. Stol heeft m e e g e m a a k t en zich daarbij vertwijfeld heeft afgevraagd of zijn w o o r d e n grap­ pig dan wel serieus geïnterpre­ teerd m o e s t e n w o r d e n of h e m wel eens een Tivix heeft z i e n eten, kan zich enige voorstelling m a k e n v a n de eigenzinnige auteur van het onlangs v e r s c h e n e n boekje Langs 's He(e)ren wegen ­ Notities van een voorbijganger. Blijkens de achterflap van het boek heeft de auteur zich "bekwaamd in het Spijkerschrift" en past hij "deze ooit opgedane kennis praktisch toe door er les in te geven aan de Vrije Universiteit te Amsterdam". Het zijn ongetwijfeld woorden van de auteur zelf, die zich in de loop van het boekje laat kennen als een ster in relativeren. Zelf 'gewoon' (synodaal) gerefor­ meerd snuffelde hij aan de wereld van streng protestants Nederland, keek z'n ogen uit en doet daarvan in een aantal schetsen geamuseerd verslag. Veelvuldig raak je als lezer het spoor volkomen bijster als Stol met grote kennis van zaken uitweidt over Afscheidingen en Doleanties, Schil­ ders en Douma's en synodaal, christe­ lijk, Nederlands en vrijgemaakt gere­ formeerden, maar gelukkig dwaalt hij

zelf ook veelvuldig af om zijn persoon­ lijke kijk op deze zaken te geven en ons verslag te doen van zijn belevenis­ sen tijdens toogdagen, Schooldagen, zendingsdagen en jubilea van allerlei protestantse instelUngen. Zijn interesse voor kerkelijke aangele­ genheden begon al vroeg. Zo vertelt hij dat toen hij vier was, de 'scheu­ ring' van 1944 plaatshad, met als hoogtepunt de bijeenkomst der 'bezwaarden' in de Lutherse Kerk te

's­Gravenhage. "Ik weet nog, hoe ik verbolgen stampvoetend rondging achter de spijlen van het loophek (Gronings voor 'box'), omdat mijn synodale ouders het me verboden hadden, derwaarts op te trekken." Hij constateert dat er achter alles wat er binnen de Gereformeerde Gemeenten gezegd wordt, een uitroepteken staat en vindt het vanzelfsprekend dat de voorzitter van een zendingsdag in de open lucht in zijn gebed niet "op directe wijze" om mooi weer kan vra­ gen, "want wij ontvangen regen en droogte dankbaar uit Zijn vaderlijke hand". Van zijn toiletgang op deze dag worden we eveneens uitgebreid in kennis gesteld: "Toilet IB voldoet goed, maar kan na gebruik niet meer ontsloten worden. Ik ben dus opgeslo­ ten en er is hier verder niemand. Alles lijkt toegemuurd. Ik vertrouw op eigen krachten, ga staan op de rand van de pot, hang mijn spullen aan de spoelbak van het belendende IA, hijs mezelf op en rol me voorzichtig over de betegelde tussenwand."

Bebipst

Prof.dr. M . Stol

AVC/VU

Zo nu en dan verzandt de humor ech­ ter in meligheid, bijvoorbeeld als hij verslag doet van een lunch tijdens een van zijn uitjes. "De inschenker waar­ schuwt me dat de soep heet is. Geeft niet; een hete kok wordt niet beripst. Begipst. Bebipst. Hè, hoe ging dat woord ook weer." Ook een kraampje

van 'Riemer Walinga, Boekver­ koopers', gevestigd te 'Ermeloo' op een Schooldag van de vrijgemaakten die hij bezoekt, geeft aanleiding tot een verregaande taalkundige bespiege­ ling: "We krijgen het stellige idee dat de heer G. Riemer eigenlijk gek is op o's. De jonge J. Riemer ook; hij vatte een verregaande genegenheid op voor mejuffrouw J. Joosse en toen hij in de gelegenheid was te Groningen een christelijke boekhandel met de mooie naam Doornbos over te nemen, gin­

Recensie gen ze beide over de rooie en kochten de zaak." Waarna we te horen krijgen dat Stol ons maar in het "ootje" nam. Over Stol zelf komen we behalve dat hij zelf 'Samen op Weg' is te weten dat hij de geschriften die orthodox christelijk Nederland voortbrengt nauwgezet volgt. Hij neemt gedurende het boek abonnementen op vele blaadjes van evenzovele kerkelijke stromingen en schaft allerhande 'werkjes' aan, die hij in een aantal gevallen vervolgens weer schenkt aan bibliotheken. Maar ook de autobio­ grafie van de Zangeres zonder N a a m verslindt hij zonder gêne. Hij vraagt zich af hoe vu­docent dr. Kranen­

borg, "een erkend sectariër", denkt over de verschijningen aan de zange­ res van haar overleden echtgenoot Sjo, "waarover in Weekend van 26 november bericht wordt". Maar als hij Kranenborg tijdens een jubileumdag van de Theologische Universiteit Kampen "met een voorname oogop­ slag" over het publiek heen ziet blik­ ken, durft hij hem niet te vragen wat hij denkt van "de visioenen van deze altijd eenvoudig gebleven vrouw". Het laatste hoofdstuk brengt tussen de regels door een aardige wetenswaar­ digheid voor Maarten 't Hart­liefheb­ bers aan het licht. Daar blijkt dat Stol wellicht model heeft gestaan voor Ammer Stol, de hoofdpersoon uit Maarten 't Harts eerste roman Ik had een wapenbroeder. "Maarten heeft op de catechisatie van dominee Rothui­ zen mijn zeldzame voornaam Marten als Ammer verstaan en die later gebruikt", aldus Stol, die het overi­ gens "ook maar van horen zeggen heeft", want zelf leest hij geen romans. Of we deze informatie met enkele korrels zout moeten nemen, is, net als bij veel andere persoonlijke belevenissen die de revue passeren, lastig te bepalen, maar dat maakt het boek er niet minder smeuïg op. M Stol Langs 's He(e)ren wegen Notities van een voorbijganger, Kok, Kampen, 1997, ƒ27,50, ISBN 9024292816

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen