Ad Valvas 1997-1998 - pagina 79

AD VALVAS 18 SEPTEMBER 1997

PAGINA 13

'Afscheiding volken is zaak van Verenigde Naties' De Waart pleit in afscheidsrede voor sterkere VN schroefd. "Je zou minstens een budget moeten hebben zo groot als dar van de Europese Unie. En ik denk aan een soortgelijk rechtssysteem. H e t spreekt vanzelf dat de wereld er ook mét een sterkere VN niet direct rooskleurig uit zal zien, maar ik ben er heilig van overtuigd dat de ergste uitwassen dan voorkomen kunnen worden." Het mooie is volgens de hoogleraar dat het niet eens veel hoeft te kosten. "Het is economisch te verantwoorden", aldus D e Waart. "Of je geeft het geld uit aan oorlog, óf je geeft het uit aan het voorkomen van oorlog. D e kosten voor de landen zijn hetzelfde. Het resultaat alleen niet." Het is nu de ideale tijd voor het versterken van de VN, betoogt De Waart. In de volgende eeuw bereikt de wereldbevolking haar maximum. Het is zaak voor die tijd een goed functionerend volkenrechtsysteem te hebben. W a n t die groeiende bevolking doet ook een steeds groter beroep op allerlei bestaansmiddelen. "In de volgende eeuw wordt water bijvoorbeeld een groot probleem. Er is water genoeg in de wereld, maar het is heel slecht verdeeld. Daar kun je twee dingen aan doen: of je brengt het water naar de mensen toe, maar dat is zeer kostbaar, of je brengt de mensen naar het water toe, maar dan krijg je enorme migratie. Daar moet je op zien te anticiperen." Hoe dat betaald moet worden, vindt hij een moeilijke vraag. "Binnen de Europese Unie worden dit soort natuurlijke hulpbronnen eerlijk verdeeld. Maar die verschillen heb je wereldwijd ook. Zou daar dan niet ook een orgaan voor moeten zijn?"

De Verenigde Naties moeten meer geld en meer macht l<rijgen, zal volkenrechtdeskundige prof.dr. ir. Paul de Waart in zijn ber afscheidsrede op 19 september betogen. De VN moeten in de sen toekomst ook kunnen beslissen }nen. welke volken waar mogen wonen. »n "Alleen dan kunnen uitwassen zoals in Rusland, Joegoslavië,'» Somalië en Rwanda worden voorkomen." Peter Boerman "Als de 55 miljard gulden die de Golfoorlog gekost heeft, bij de Verenigde Naties terecht was gekomen, dan was die oorlog misschien wel helemaal niet nodig geweest", zegt prof.dr. Paul de Waart. "Als je binnen de VN een instantie ontwikkelt die het volkenrecht goed in de gaten weet te houden en die beslissingen kan nemen als verschillende volken aanspraak maken op een stuk grond, dan denk ik dat je een heel eind op weg bent in de strijd tegen oorlogen." Natuurlijk, weet ook D e Waart, volkenrecht is één van de moeilijkste begrippen die er bestaan. Want wat is nu precies een volk? Er is immers geen sluitende juridische definitie van 'volk' bekend. "Maar die is er ook niet van het begrip mens", voegt hij er direct aan toe. "En toch zijn er ook mensenrechten." Het is dan ook essentieel, aldus de volkenrechtdeskundige, om een internationaal hof in te richten dat recht kan spreken over volkenkwesties, net zoals er ook over mensenrechten wordt geoordeeld. "Zodat je niet meer ongestraft kunt stoken in verhoudingen tussen bepaalde volken, zoals Karadzic bijvoorbeeld heeft gedaan." De Waart sprak bijna negentien jaar geleden zijn inaugurele rede uit aan de vu. Die oratie kreeg de titel 'Volkenrecht in samenwerking' mee. N u staat hij aan de vooravond van zijn afscheidsrede, 'Volkenrecht in zelfbeschikking' getiteld. "Die tegenstelling is met opzet gekozen", legt D e Waart uit. "Toen ik hier aantrad als hoogleraar, was de oliecrisis net achter de rug. Internationaal woedde sterk de discussie over een andere economische orde. Het idee was dat de ontwikkelingslanden moesten kurmen meeprofiteren van onze rijkdom."

De tijden zijn echter veranderd, beseft De Waart. Sinds de jaren tachtig, "het verloren decennium", staat zelfbeschikking op de eerste plaats als het gaat om volkenrecht. Sinds de ondertekenmg van de verklaring van Wenen in 1993 geldt de zelfbeschikking van volken zelfs als onvervreemdbaar mensenrecht. Dat houdt in dat volken in alle vrijheid h u n politieke status mogen kiezen en een eigen economische, sociale en culturele ontwikkeling mogen nastreven. Alleen wanneer daarvan als gevolg van onderdrukking geen sprake is, kan er afscheiding nodig zijn. Maar daarmee doemen ook meteen de eerste problemen op. Want wanneer is er sprake van onderdrukking? E n wanneer spreek je überhaupt van een volk? Is er met andere woorden wel een vreedzame oplossing te verzinnen voor het geval van de Koerden, van de Basken, van de Noord-leren? D e Waart: "Na de val van de Berlijnse M u u r is het recht op zelfbeschikking steeds sterker naar voren gekomen. Het behoort inmiddels tot het geldende volkenrecht, en moet serieus genomen worden. D e aarde kent geen niemandsland meer, vrijwel alle grond is opgedeeld tussen soevereine staten. Het ontstaan van nieuwe staten kan zich daarom alleen nog voordoen door opsplitsing of samenvoeging van bestaande staten, zoals in Joegoslavië en Rusland. D e recente geschiedenis heeft echter wel

Prof.dr. Paul de Waart: 'De beslissing van een volk om zich af te scheiden is niet meer een interne aangelegenheid van een bepaalde staat, maar gaat de hele wereld aan.' Peter Wolters AVC/VU

aangetoond dat pogingen tot afscheiding kunnen ontaarden in een bedreiging van de internationale vrede en veiligheid. Zie bijvoorbeeld Somalië, of Rwanda." En dat kan natuurlijk nooit de bedoeling zijn, vindt D e Waart. D e scheidende hoogleraar pleit er daarom voor dat de Verenigde Naties harder gaan optreden. "Volkenrecht kan niet langer worden afgedaan als politiek fenomeen", meent hij. "De beslissing van een volk om zich af te scheiden is niet meer een interne aangelegenheid van een bepaalde staat, maar gaat de hele wereld aan." D e Verenigde Naties houden zich op dit moment in geschillen echter nog steeds grotendeels afzijdig. Slechts een enkele keer, en dan nog meestal vrij laat, rukt er een peloton blauwhelmen uit om de vrede te bewaren. "Die afwachtende houding blijkt bijvoorbeeld ook uit de problemen die de Palestijnen tot op de dag van vandaag ondervinden bij het creëren van een eigen staat." En je kunt de vraag welk volk tot welke staat behoort en welk grondgebied daarbij hoort, wel overlaten aan de volken zelf, zegt De Waart, "maar je kunt er niet van uitgaan dat dat altijd vreedzaam verloopt. Het huidige recht richt zich op staten, niet op volkeren. Het wordt tijd dat daar duidelijkheid in komt." Voor de koloniën is de zaak een aantal jaren geleden al duidelijk geworden. N a de ondertekening van de universele verklaring van de rechten van de mens werden de koloniën voor veel moederlanden eerder een last dan een lust. "Toen de westerse mogendheden

ook voor de mensen in h u n koloniën moesten gaan zorgen, bleven het maar zelden wingebieden. Want aan die zorg hing nogal eens een stevig prijskaartje. Het is dan ook vaak gebeurd, en het gebeurt trouwens nog, dat veel landen het helemaal niet leuk vonden om op eigen benen te komen staan. Kijk maar naar de Antillen, die blijven vooral om economische redenen vasthouden aan Nederland. In die zin is er een parallel te trekken met de afschaffing van de slavernij. Dat was ook voor een deel door ideële motieven ingegeven, maar daarnaast waren slaven gewoon te duur geworden."

Voor volken die niet in een kolonie wonen, is de zaak doorgaans minder eenvoudig. Volgens D e Waart kom je "er bijna niet onderuit" om de Verenigde Naties bij geschillen tussen dit soort volken een sterkere rol toe te bedelen. "Wie anders zou er in geschillen over volkenrecht kunnen optreden?" Maar hij beseft ook dat de Verenigde Naties in de huidige vorm helemaal niet tegen die taak zijn opgewassen. "Het is evident dat de VN dat nu niet kunnen. Ze zullen daar ten eerste veel meer geld voor moeten krijgen. En ten tweede ook meer bevoegdheden. D e oprichting van een internationaal strafhof, dat mensen berecht die opruiende activiteiten ontplooien, zou al veel helpen. Als je ziet hoe bijvoorbeeld Engeland reageert op de dood van Diana, zie je hoe gemakkelijk massahysterie kan ontstaan. Mensen die erop uit zijn om die te

benutten om bijvoorbeeld emische zuiveringen te propageren, moeten berecht kurmen worden. Daarnaast heb je dan nog de vraag: als er een boedelscheiding moet komen, hoe moet die dan geregeld worden. Die vraag heb je bij echtscheidingen ook, en daarover wordt ook door de rechter beslist." Volgens De Waart zou er een gedragscode voor volkeren moeten ontstaan, "net zoals je een gedragscode voor multinationale ondernemingen hebt". Als verschillende staten onderling ruzie hebben, is er altijd de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. "Waarom zou de Veiligheidsraad niets over volkeren te zeggen kunnen hebben?" Probleem is wel, beseft ook D e Waart, dat de VN bestaan uit vertegenwoordigers van staten. Mensen die een volk vertegenwoordigen worden er niet gehoord. Maar ook daar is wel een oplossing voor, denkt de volkenrechtsdeskundige, "zonder nu direct over een wereldregering te willen spreken". "De algemene vergadering zou in mijn ogen best in staat moeten zijn over de rechten van een volk te oordelen. Je zult dan wel wat ruimer moeten kijken, door bijvoorbeeld naast afgevaardigden van regeringen ook volksvertegenwoordigers toe te laten." Voor de Veiligheidsraad is geen kleine rol weggelegd in De Waarts scenario voor een betere wereld. "De Veiligheidsraad moet niet te gemakzuchtig zijn, zoals nu, maar serieus rapporteren. En consequenties aan die rapportage verbinden." Gevolg daarvan is dat in D e Waarts ogen ook het budget van de VN flink moet worden opge-

D e Waart neemt de gelegenheid ook te baat om zijn standpunt in de meest besproken volkenrechtkwestie ter wereld te benadrukken, die van Palestina. "Toewijzing van grond aan een volk om er een staat op te stichten is een aardse aangelegenheid. De rechtsgronden of historische feiten die daarop van toepassing zijn, gaan niet oneindig ver terug. De landbelofte uit het bijbelboek Genesis vormt daarop geen uitzondering." D e Israëliërs misbruiken met andere woorden de bijbel als ze daarmee in de hand de grond van de Palestijnen claimen. "Het trage en tragische verloop van de vredesbesprekingen maakt pijnlijk duidelijk wat het risico is van religieuze argumenten over en weer", aldus De Waart. Hij is de v u heel dankbaar dat er nooit moeilijk gedaan is over zijn bemoeienis met de kwestie Palestina. "Ik roerde toch in een gevoelige materie, dus je zou kunnen verwachten dat er ooit wat van gezegd werd. Maar ik heb nooit het gevoel gehad op mijn tenen te moeten lopen. D e vu is daarin altijd heel open geweest." D e Waart is in het verleden een tijd conrector geweest. Zijn katholieke achtergrond vormde daarvoor geen beletsel. T o c h is er volgens hem tot op de dag van vandaag voor alle studenten van de v u nog wel iets van de oude grondslag van de v u te merken. "De vu is meer dan een carrièremakende aangelegenheid. Er is ook ruimte voor waardenoverdracht. Ik denk dat je bij andere universiteiten dezelfde melange vindt van docenten en studenten, maar de vu heeft in ieder geval de pretentie om aandacht te besteden aan zaken als menselijke waardigheid." Bijna vanzelfsprekend betekent De Waarts pensionering op de v u geen einde aan zijn vele activiteiten op volkenrechterlijk gebied. In november, na een maand vakantie, vertrekt hij naar Bulgarije, om daar "mensenrechtenprojecten" te evalueren. In december gaat hij waarschijnlijk naar de Gazastrook, om daar een conferentie bij te wonen. Lachend voegt hij daaraan toe: "De leeftijdsgrens van 65 jaar heeft met vele staatsgrenzen gemeen dat zij betrekkelijk willekeurig is getrokken."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen