Ad Valvas 1997-1998 - pagina 154

PAGINA 8

AD VALVAS 23 OKTOBER 1997

'We moeten ons voorbereiden op een nieuwe iJstijd' Geoloog onderzocht klimaatontwikkeling in zeebodem bij Groenland Aan boord van een Russisch onderzoeksschip voer VU-geoloog dr. S.R. Troelstra afgelopen augustus naar Groenland. Hij leidde een expeditie naar de zeebodem bij Groenland, waar veel veranderingen in het klimaat hun oorsprong hebben. Troelstra vond aanwijzingen dat het klimaat in West-Europa niet zozeer warmer wordt, maar dat we ons moeten voorbereiden op een nieuwe IJstijd. Martine Zuidweg Afgelopen januari vertrok dr. S.R. Troelstra naar St. Petersburg om het Russisch onderzoeksschip professor Logachev van dichtbij te bekijken. Hij was blij geweest met de subsidie van bijna zeven ton van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), maar het geld zou bij lange na niet toereikend zijn om met een Europees schip naar Groenland te varen. Een beetje Europees schip dat op ijs is berekend, kost al gauw een ton per dag. M e t de NWOsubsidie zou hij net de kust van Groenland kunnen bereiken, maar niet meer kunnen terugkeren. H e t Russische schip dat Troelstra in de haven van St. Petersburg zag liggen, was rood van de vele roestplekken. Maar dat weerhield hem er niet van het schip te huren. "De Russen hebben geen geld om het schip op te knappen. Alleen de oppervlaktelaag van het schip was verwaarloosd; alle apparatuur was aanwezig", zegt Troelstra. Half augustus stapte de onderzoeker in Aberdeen aan boord en voer uit met tien studenten van de staatsuniversiteit in Moskou, dertien Europese onderzoekers, 55 Russische bemanningsleden en een handvol frietpannen. D e expeditie onder de naam Denmark Strait Expeditie duurde vier weken. "We hadden ontzettend veel geluk: prachtig, rustig weer en goed zicht", glundert de expeditieleider.

Buitenkans Troelstra doet onderzoek naar klimaatontwikkeling en de rol van de oceanen daarin. D e tocht naar de zuidoostkust van Groenland was voor hem een buitenkans, omdat daar de motor achter de wereldwijde oceaancirculatie, ook wel CONVEYER BELT, te

vinden is. Bij de kust van Groenland begint en eindigt de CONVEYER BELT

en bevindt zich de Golfstroom die het klimaat in West-Europa bepaalt. Troelstra: "Als je in dat brongebied kunt zien hoe snel klimaatveranderingen plaatsvinden, kun je daaruit de klimaatontwikkeling in West-Europa afleiden." Bij Groenland zakt ijskoud water met een enorme kracht naar de bodem van de Atlantische Oceaan, buigt om Afrika en Australië heen en wordt in de Stille Oceaan opgewarmd. Daar stijgt het omhoog en vervolgens gaat het via Indonesië terug en bereikt het als een warme waterstroom ten slotte pnieuw de Atlantische Oceaan. Hier herhaalt het proces van aflsoeling zich, waarbij warmte wordt afgegeven. "Daar danken wij Ons gematigde zeeklimaat aan", legt Troelstra uit. D e Golfstroom verandert nogal eens van positie. I n de Middeleeuwen lag deze noordelijker en was het in WestEuropa zo warm dat de Engelsen massaal wijn konden verbouwen. Vanaf 1450 is de stroom meer naar het zuiden verdrongen. T o e n brak de Kleine Ijstijd aan die tot eind vorige eeuw duurde. Het Russische schip sleepte ten zuiden van Groenland een apparaat achter zich aan, "net een enorme vis", die zeventig meter boven de zeebodem hing. H e t apparaat geeft geluidsgolven af, die tegen de zeebodem kaatsen en worden opgevangen als ze weer naar boven komen. Op die manier konden Troelstra en zijn onderzoekers de structuur van de zeebodem over een strook van twee kilometer bekijken. De gemaakte akoesische opnamen zijn mooier dan Troelstra had verwacht. Ze laten structuren zien die erop wijzen dat het bodemwater bij de zuidkust van Groenland in sommige periodes snelheden van meer dan

Het schip waarmee geoloog dr. S.R. Troeistra naar Goreniand voer: rood van de roestplekken, maar alle apparatuur was aanwezig. negentig centimeter per seconde heeft bereikt. D a t is twee keer sneller dan nu wordt gemeten. E n hoe kouder het water, hoe langzamer de stroming. Troelstra spreekt van een belangrijke vondst. "Het lijkt erop dat de oceaan zich opnieuw klaarmaakt voor een nieuwe Ijstijd." M e t behulp van die akoestische opnamen konden geschikte locaties worden bepaald voor het nemen van lange bodemmonsters, zogenaamde diepzeekernen. Op een diepte van achttienhonderd meter boorden de onderzoekers een twaalf meter lange buis in de kleibodem en haalden kernen van negen tot tien meter naar boven. D a t is een heel precies karwei, weet Troelstra. "Het is alsof je bovenop de vtj staat en met een ballpoint aan een touwtje in een kuiltje op de grond moet mikken." D e sedimenten in de kernen die naar boven werden gehaald, laten de laat-

ste tienduizenden jaren klimaatgeschiedenis zien. " O p een gegeven moment hebben we vlakbij Groenland een kern opgehaald die echt bingo was: er waren heel duidelijk fijne laagjes zichtbaar. We gaan ervan uit dat elk laagje een jaar vertegenwoordigt, precies zoals de jaarringen van een boom. Ook hier zien we dunne laagjes met een lichte onderkant en een donkere bovenkant die waarschijnlijk winter en zomer vertegenwoordigen. We kunnen dus echt gaan tellen. We kunnen per jaar kijken hoe het klimaat zich ontwikkelt. H e t zijn in feite kalenders van de natuur." Uit het bovenste deel van de gevonden kern hoopt Troelstra de ontwikkeling van het klimaat over de afgelopen eeuwen te kunnen afleiden. " O p die manier kurmen we de natuurlijke klimaatontwikkeling bestuderen. D u s ook de periode die aan de industriële revolutie vooraf ging, toen de mens nog met

zo rigoureus ingreep in de natuur als nu." Onderzoekers zullen eerst de ouderdom van de laagjes met behulp van achtergebleven minuscule resten kalkbeestjes moeten vaststellen. "Als je dat eenmaal weet, kun je van onderaf gewoon doortellen." Troelstra verwacht dat zijn onderzoek een bijdrage kan leveren aan het debat over het broeikaseffect. "We weten er nog te weinig vanaf. Begrijp me niet verkeerd, ik vind dat actiegroepen vooral door moeten gaan met roepen dat we niet zoveel moeten stoken en niet zoveel in auto's moeten rijden. Maar aan de andere kant moeten we ook onderzoeken wat de natuur nou eigenlijk zelf doet, hoeveel de temperatuur varieert onder natuurlijke omstandigheden."

Advertenties

Uitgeversfusie jaagt bibliothelten scliril( aan De universiteitsbibliotheken hebben gemengde gevoelens over de fusie tussen de uitgevers Wolters Kluwer en Reed Elsevier. Zij vrezen de macht van het nieuwe concern om de prijzen van wetenschappelijke tijdschriften verder te verhogen. Hanne Obbink Een kwart van alle wetenschappelijke tijdschriften in de Nederlandse universiteitsbibliotheken komt van de fuserende uitgevers, schat voorzitter A.C. Klugkist van het landelijk overlegorgaan van UB'S, de UKB. H e t megaconcem is daarmee verreweg de grootste en heeft dus een stevige greep op de markt. In sommige vakgebieden heeft het de facto een monopoliepositie. Wolters Kluwer ontkent dat de fusie zal leiden tot extra prijsverhogingen. Maar de pnjzen van tijdschriftabonnementen stijgen al jaren met tien a vijftien procent per jaar, en de UB'S vrezen dat de fusie in ieder geval geen matigend effect zal hebben. "Het zal kan alleen maar erger worden, nu de onderlinge concurrentie verdwijnt", verwacht de Rotterdamse bibliothecaris P. Soetaert. Fusiepartner Elsevier heeft - onafhankelijk van de fusie - voor volgend jaar al een prijsverhoging met bijna twaalf procent afgekondigd. Slechts een derde van die verhoging rechtvaardigt Elsevier zelf met de mededeling dat tijdschriften gemiddeld in omvang toenemen. D e rest is pure wmst - terwijl de winstmarge op wetenschappelijke tijdschriften volgens

insiders nu soms al boven de veertig procent liggen. D e uitgevers hebben méér strategieën dan hogere prijzen om h u n winsten te verhogen. Wolters Kluwer heeft een tijd lang steeds nieuwe juridische tijdschriften opgezet voor steeds kleinere specialismes. Juristen hadden geen behoefte aan die nieuwe titels. "Wolters is een uitgever die de band met en elk gevoel voor de markt en haar behoeften kwijt is", schreef een advocaat in 1994 in het Nederlands Juristenblad. Intussen werden de bibliotheken op kosten gejaagd. De bibliotheken krijgen echter niet meer geld en zijn dus gedwongen abonnementen op te zeggen. In Groningen - waar UKB-voorzitter Klugkist bibliothecaris is betaalt men Elsevier nu een half miljoen gulden voor 400 abonnementen, terwijl voor dat zelfde bedrag twee jaar geleden nog 525 tijdschriften binnenkwamen. D e trend die uit deze cijfers spreekt, doet zich al een jaar of tien in alle UB'S voor. Het aanbod van de bibliotheken verschraalt daardoor. D e uitgevers zien in de dalende oplagen intussen aanleiding tot hogere prijzen. Zo ontstaat "een neerwaartse spiraal", zegt Klugkist. Bibliothecarissen spreken daarom al enige tijd van een - internationale - 'tijdschriftencrisis'. Klugkist: "Als je de lijn doortrekt, kun je uitrekenen wanneer we voor dat halve miljoen nog maar één Elsevier-abonnement krijgen." De universiteitsbibliotheken zijn nauwelijks in staat een vuist maken tegen de uitgevers. D e Maastrichtse bibliothecaris J. Gilbert heeft al geopperd dat de UB'S misschien een gezamenlijke inkooporganisatie moeten opzetten. Anderen willen meer in eigen beheer uitgeven of vooral zaken doen met de klemere uitgeverijen. Maar het is de vraag of zulke plaimen soelaas bieden. Want ook gezamenlijk

maken de Nederlandse bibliotheken maar een heel klein deel uit van de wereldmarkt. E n uitgaven in eigen beheer zijn alleen haalbaar in vakgebieden waar geen internationaal publiek voor is. Klugkist: "Voor publicaties in de biomedische en exacte hoek kan je niet om de gezaghebbende tijdschriften van Elsevier heen." E n dat is precies de belangrijkste hindernis voor een krachtig optreden tegen de uitgevers: de wetenschappelijke wereld is met handen en voeten aan de uitgevers gebonden. Want wie iets wil bereiken, moet publiceren in de beste tijdschriften, en die zijn veelal in handen van de gigant die n u ontstaan is. "Zo lang de meeste wetenschappers wensen te publiceren in Elsevier-tijdschriften", zei de Tilburgse bibliothecaris H . Geleijnse vorige week in Univers, "en zo lang h u n collega's dit met een Michelin-ster belonen, blijft de huidige situatie voortbestaan." Andersom zijn de uitgevers uiteraard ook afhankelijk van de wetenschap. Want him tijdschriften zijn zo goed omdat de beste wetenschappers er de redactie van voeren en erin schrijven. Als de wetenschap een boycot van Reed Elsevier/Wolters Kluwer uitspreekt, is het snel gebeurd met de macht van de gigant. Maar, aldus Geleijnse, "het probleem is dat wetenschappers zich niet bewust zijn van h u n eigen machtspositie". Die macht kan trouwens pas worden ingezet als duizenden wetenschappers in tientallen landen h u n krachten bundelen - en dat zal niet één-tweedrie gebeuren. Klugkist hoopt dat uiteindelijk de wal het schip keert: als de prijzen blijven stijgen, zal ten slotte de markt afkalven en verdwijnt de winst van uitgevers. "Misschien leidt de fusie van Wolters Kluwer en Reed Elsevier al wel tot lagere prijzen", zegt hij hoopvol. "Ze kunnen nu immers efficiënter gaan werken." (HOP)

l\/let spoed gevraagd: Part-time medewerk(st)er voor de bediening in liet World Trade Center Amsterdam. (bij voorkeur met ervaring) Inlichtingen te verkrijgen bij: De heer R Poillot, tel.: 020-5752152

Gevraagd

TELEMARKETEERS Een leuke parttime baan in de avonduren met goede verdiensten, bestaande uit het maken van afspraken voor onze adviseurs. Een prettige telefoonstem en telemarketingervaring zijn een pre. U kunt ons bellen voor het maken van een afspraak tussen 9.00 en 17.00 uur. Telefoonnummer: 035-6953936. Ons kantoor bevindt zich op loopafstand van het station Naarden-Bussum.

DE SPAARBELEGGER

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen