Ad Valvas 1997-1998 - pagina 91

PAGINA 5

AD VALVAS 25 SEPTEMBER 1997 I

Om in de jungle te overleven is het helemaal niet nodig om te kunnen reigenen, telescopen te kunnen bouwen of om te snappen hoe de zwaartekracht werkt. Dat de mens daar toch toe in staat is, kan haast geen toeval zijn, betoogt natuurkundige en filosoof prof.dr. Paul Davies. "Het laat zien dat de natuurwetten en het menselijk brein met elkaar in verbinding staan." En daar hoeft geen God aan te pas te komen.

.1

vv

Prof.dr. Paul Davies: 'Ik zie voor God meer een rol als 'garandeerder van de natuur' dan als ontwerper ervan weggelegd.'

Peter Wolters - AVC/VU

'Alleen wetenschap kan bestaan van God bewijzen' Natuurkundige en filosoof Paul Davies hoopt op marsmannetjes Peter Boerman Ooit nog eens een marsmannetje tegen het lijf lopen is voor veel mensen een droom. Zo ook voor natuurkundige en filosoof Paul Davies. Maar hij heeft daarvoor een speciale reden: het zou hem wetenschappelijk gezien goed uitkomen. "Want als we ooit op intelligent leven stuiten buiten de aarde, dan weten we meteen dat dat leven op aarde geen toeval is. De kans op intelligent leven is al klein, de kans dat er op twee plaatsen in het universum 'zomaar' intelligent leven ontstaat is helemaal denkbeeldig. Als je op een willekeurige manier moleculen met elkaar verbindt, is de kans dat daar ook maar het simpelste levende organisme uitkomt al te verwaarlozen. Laat staan een denkend mens." Davies denkt ook zonder marsmannetjes sterk te staan in z'n overtuiging dat het menselijk leven geen toevallige samenloop van omstandigheden is, maar een gevolg van een rationeel begrijpelijk proces. "Eén eerste spoortje bewijs is misschien dat het leven op aarde begon zodra dat mogelijk was. Maar er is nog een reden waarom ik denk dat het leven fundamenteel IS, en niet incidenteel, dat het leven als het ware onvermijdelijk is. En dat is dat de mens in staat is de wereld om zich heen te leren begrijpen. Dat is niet zomaar zo. T o e n Newton de werking van de zwaartekracht ontdekte, zag hij alleen een boom, een appel en de grond. Alleen via deductie, via langdurige berekeningen, kon hij de zwaartekracht ontdekken en zo het verband leggen tussen de beweging van die appel en, bijvoorbeeld, die van de maan. D a t wetenschappelijk proces is inmiddels zover gevorderd dat we n u weliswaar geen compleet, maar wel een heel veelomvattende set hebben van verklaringen van gebeurtenissen om ons heen. Ik geloof zelfs dat de wetenschap ooit in staat zal zijn om alles te verklaren. Het feit dat een paar miljard jaar evolutie de mens een brein heeft gegeven waarmee hij natuurkundige verschijnselen kan verklaren, is mijns inziens dan ook zeer significant." Dat de mens dat allemaal kan, betekent volgens Davies maar één ding. Het menselijk brein staat in directe verbinding met de natuurwetten waaruit het is voortgekomen. Ze maken beide deel uit van wat Davies een selfconsistent loop noemt, een gesloten"

denkcirkel. "Je kunt niet zeggen dat de natuurwetten fundamenteler zijn dan het bewustzijn, ze maken beide deel uit van hetzelfde systeem. Ik begrijp dat dit vaag klinkt. H e t is, zo geef ik toe, ook een gedachte die ik nog verder moet uitwerken. Maar zo denken is wel een oplossing voor vragen waar we nu niet uitkomen. Logisch denken heeft altijd de vorm van de schakels van een ketting: A volgt uit B, B volgt op zijn beurt weer uit c , en zo verder. Probleem hiervan is echter wel dat je altijd een beginpunt moet hebben. D a t probleem ben je kwijt als je zorgt dat de ketting rond is, dat de schakels in elkaar grijpen, zodat het hoogste in verband staat met het laagste."

Schildpad D e atheïstische visie dat het heelal rationeel is opgebouwd, maar dat je de bouwstenen voor waar moet aannemen, dat de bouwstenen 'domme feiten' zijn, noemt Davies "absurd". " D a n kun je net zo goed van alles wat je wél kunt verklaren, zeggen dat je het maar voor waar moet aannemen. Je kunt volgens mij niet zeggen dat alles te verklaren is, behalve de natuurwetten zelf. Als alles rationeel is opgebouwd, dan moet ook het onderste niveau rationeel te begrijpen zijn." Ook voor de theïstische visie, die ervan uitgaat dat G o d ons universum heeft gekozen uit een veelheid aan

mogelijke Universums, voelt Davies niet veel. "Ze lijden beide aan het tower of rwrtfei-syndroom, genoemd naar een vrouw die ooit bij een lezmg van Bertrand Russell beweerde dat de wereld op de rug van een reusachtige schildpad stond. O p Russells vraag waar die schildpad dan op stond, antwoordde de vrouw: 'You can't trick me. It's turtles all the way down'. Dat probleem kom je alrijd tegen als je probeert ultieme verklaringen te vinden: je moet ergens beginnen. Er moet altijd een onderste schildpad zijn. Ik vraag me af of er geen betere manier is om de wereld te begrijpen. Die lineaire redeneertrant, daar wil ik vanaf." Davies schroomt niet om G o d in zijn verhaal te betrekken, maar hij noemt de wetenschap een zekerder weg richting G o d dan religie: "Religie is te veel geïnstitutionaliseerd, gekidnapt door politici en priesters. De instituties zijn belangrijker geworden dan de religie zelf. D e meeste religies zijn bovendien gebaseerd op een antieke tekst, een oud boek of zoiets, dat door de jaren heen niet kan veranderen. Daardoor is religie geworteld in dogma's, niet in onderzoek. Het is dan ook inherent aan religie dat de blik achterwaarts is gericht. Religie probeert mensen ervan te weerhouden dingen te onderzoeken, in plaats van dat het mensen daartoe stimuleert. Dit in tegenstelling tot de wetenschap.

De man van twee miljoen Prof.dr. P a u l D a v i e s (51) is Brit v a n geboorte. Hij studeerde a f op z'n twintigste e n p r o m o v e e r d e drie jaar later, allebei i n L o n d o n . N a twee jaar i n C a m b r i d g e keerd e hij i n 1972 terug naar London, w a a r hij ging s a m e n w e r k e n m e t onder anderen S t e p h e n Hawking i n zijn onderzoek n a a r zwarte gaten. In 1980 w e r d hij h o o g l e raar in d e theoretische fysica i n N e w c a s t l e - u p o n - T y n e . T i e n jaar later vertrok hij naar Australië, naar Adelaide. In 1995 kreeg D a v i e s in B u c k i n g h a m P a l a c e door prins Philip d e T e m p l e t o n Award uitgereikt. D e z e prijs, v o o r 'progressie in religie' is m e t ongeveer e e n m i l j o e n dollar ( z o ' n

twee miljoen gulden) de grootste wetenschappelijke geldprijs ter wereld. D a v i e s heeft naast o n g e veer h o n d e r d wetenschappelijke publicaties z o ' n twintig boeken op zijn n a a m staan. Hij dankt veel v a n zijn b e k e n d h e i d a a n populair-wetenschappelijke w e r ken als TTte Mind of God, About Time e n Are We Alone?. Ook heeft hij e e n science-fiction r o m a n op z ' n n a a m staan: Fireball. D a a r n a a s t schrijft hij v e e l voor kranten, onder m e e r v o o r TJie Guardian e n The Economist. Vorige week hield hij o p uitnodiging v a n h e t B e z i n n i n g s c e n t r u m e e n lezing o p d e

vu. (PB)

die altijd probeert de grenzen van het begrip verder op te rekken. D e wetenschap claimt ook nooit de waarheid te presenteren, ze maakt altijd een voorbehoud. Wetenschappers zullen altijd toegeven dat hun denkbeelden ooit herzien kunnen worden. Daarom denk ik dat het meest overtuigende bewijs dat er een G o d zou zijn alleen maar van de wetenschap kan komen." Het is altijd moeilijk om over G o d te praten, zegt Davies, omdat iedereen er iets of iemand anders onder verstaat, en omdat er al zo lang over gesproken wordt. Maar het idee dat God de wereld geschapen heeft, dat mogen we van Davies onderhand wel vergeten. "Dat is onzin, dat weten we nu wel. Als G o d de wereld geschapen zou hebben, ga je ervan uit dat er iets was vóórdat het universum er was. Maar de oorsprong van het universum is tegelijk de oorsprong van de tijd. En dus kan G o d daar nooit verantwoordelijk voor zijn. Er was helemaal niets vóór."

Heelal We moeten de rol van G o d dus ergens anders zoeken. Als het over God gaat, vindt Davies eigenlijk maar één vraag zinnig: of het heelal zinvol is. Ofwel: of het heelal meer is dan een fysiek systeem met een aantal bewuste wezens die op zoek zijn naar de zin van het bestaan. Davies' antwoord op die vraag is bevestigend. Hij gelooft in een diepere betekenis, waar die d a n ook mag zijn. "Ik wil rationeel zijn op alle niveau's, van hoog tot laag. En die rationaliteit kun je voor mijn part best G o d noemen. Ik wil afstand doen van de G o d die wonderen kan verrichten, de G o d die water in wijn kan veranderen. Als je G o d zo ziet, dan wordt Hij gereduceerd tot een 'gewoon' natuurelement, niet meer iets bovennatuurlijks. Ik zie voor God een diepere rol, meer als 'garandeerder van de natuur', dan als ontwerper ervan." Een G o d die het wiel draaiende houdt, met andere woorden. Maar is die G o d ook werkelijk nodig, of blijft het wiel ook zonder G o d wel in beweging? Pfoe, dat is een moeilijke. "Veel wetenschappers hebben de laatste jaren geprobeerd zich voor te stellen hoe een wereld of een universum waar andere natuurwetten gelden eruit zou zien. Bijvoorbeeld door zich af te vragen hoe de wereld zou zijn als er bijvoorbeeld acht dimensies waren in plaats van de vier: lengte, breedte.

diepte en tijd. Zouden de natuurwetten dan nog gelden? D a t blijft natuurlijk altijd bij gedachtenexperimenten, we zullen nooit in het echt kunnen experimenteren, maar het is wel interessant om te zien dat je bij het onderzoeken van dergelijke mogelijke werelden altijd ziet dat de wereld waarin we nu leven bepaalde eigenschappen heeft die zeer opmerkelijk zijn. Ik zou zelfs zeggen: die slim zijn. Het blijkt dat vier dimensies voor een aantal specifieke eigenschappen zorgen die je niet zou hebben bij drie of vijf dimensies. Een ander voorbeeld zijn de natuurwetten. Als je erover doordenkt wat er zou zijn gebeurd als de zwaartekracht maar een ietsepietsie kleiner was geweest, ontdek je dat de hele wereld dan volledig anders was geweest. Sterker nog: dan was het bijna zeker geweest dat er geen leven op aarde was voorgekomen." D e vraag hoe dat valt te verklaren blijft bestaan, ook bij een gelauwerde wetenschapper als Paul Davies. Veel verder dan het afwijzen van bestaande theorieën komt hij niet, geeft hij toe. Maar door op een logische manier bepaalde denkwijzen te elimineren, kom je ook al een heel eind, weet hij. Beter weten wat er niet klopt, dan helemaal niets weten. Maar toch, hij heeft nog van niemand een overtuigend protest gehoord tegen zijn stelling van een self-consistent loop. En het is een visie die veel aantrekkelijke kanten heeft. "Concepten als zingeving en doelen zijn normaal voorbehouden aan menselijke activiteiten. Een mens kan iets doen met een bepaald doel. Als we er nu in slagen te laten zien dat deze mens verbonden is met de natuurwetten, kunnen we een universum krijgen dat zinvol is en een doel heeft. En er is nog een voordeel: er hoeven geen vooronderstellingen te worden gemaakt; je gelooft erin of niet. Er is geen extern wezen nodig, geen G o d , noch het gedachtenexperiment met een oneindig aantal andere Universums. Ik zal de mogelijkheid niet ontkennen dat er ver weg, ver buiten het bereik van onze meest geavanceerde telescopen, regio's zijn die deze visie onderuit halen. D a n is het: pech gehad. Maar tot die tijd kan ik hier uitstekend mee uit de voeten."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen