Ad Valvas 1998-1999 - pagina 452

AD VALVAS 1 1 MAART 1999

PAGINA 8

De knellende

AD'

banden van he Familie is geen keuze, maar een lot

Veel mensen worstelen hun hele leven om zich los te maken van hun ouders. Het rozige jaren-vijftigbeeld van

het blije gezin is allang bijgekleurd met verhalen over

incest, mishandeling en benauwdheid. Wat maakt de banden van het bloed zo onontkoombaar en tegelijk omstreden? Koos Neuvel dook voor Ad Valvas in de literatuur.

Koos Neuvel Geen duurzamer liefde dan die tussen ouders en kinderen. Bi) volwassen partners komt het nogal eens voor dat ze de band verbreken, echtscheiding aanvragen en mets meer met elkaar te maken willen hebben. Tussen ouders en kinderen raakt het zelden uit.­De liefde kent weliswaar ups en downs en 18 zelden ongecompliceerd, maar tot een definitieve breuk komt het slechts in spaarzame gevallen. Tussen ouders en kinderen bestaat, zou je kunnen zeggen, een natuurlijke band. T o c h blijkt het moeilijk te zijn de aard van die band te erkennen. In de door Manon Uphoff samengestelde bundel Familie met verhalen over het gezins­ leven, is een verhaal opgenomen van de Bntse schrijfster Angela Carter. Z ij schetst een prachtig, liefdevol portret van haar vader. Aan het einde van het verhaal merkt ze op dat ze van haar vader houdt zoals dat hoort bij een natuurlijke band. Op dat moment lijkt Carter van haar eigen woorden te schrikken: ze voegt eraan toe met te weten of er wel zoiets bestaat als een natuurlijke band eq zo ja, of we eigen­ lijk niet beter af zouden zijn zonder zulke banden.

Knellend D e reserve tegenover bloedbanden weerspiegelt de asymmetrische ver­ houding tussen ouders en kinderen. D e liefde komt voornamelijk van één kant, die van de ouders. Vader en moeder willen het allerbeste voor h u n kinderen en dat is maar goed ook. Als ouders geen diepgaande liefde voor hun kinderen voelden, lieten ze hen gemakkelijker in de steek, en kinderen zijn hulpeloze wezens die in h u n een­ tje niet kunnen overleven. Voor diezelfde overleving is het echter fataal als de liefde geheel wederzijds is en kinderen zich uitsluitend op hun ouders oriënteren. In het volwassen leven is het belangrijk om bijvoor­ beeld een partner te vinden, of op het werk goed met collega's te kunnen omgaan. Dat vereist vaardigheden waarbij ouders maar in zeer beperkte mate behulpzaam kunnnen zijn. In dat opzicht vormt het gezin een dood­ lopende steeg. Iets dergelijks moet de Amerikaanse psychologe Judith H a m s

•ê^svasfS^ésê^J'.'^i­y.s'­:. «iaMKiéii^

s4a»irMi£ïf ­ ?'­« Marcel van den Bergh / Hollandse

voor ogen hebben gestaan toen zij in haar geruchtmakende boek Het mis ­ verstand opvoeding schreef dat de rol van de ouders maar klein is en dat leeftijdsgenootjes een belangrijker vor­ mende invloed uitoefenen. Een mens moet zich op zeker moment bevrijden van de ouders. De natuurlijke band gaat steeds meer knellen. Het is een band om van je af te werpen of op zijn minst een flink stuk uit te rekken. Veel mensen hebben ooit, meestal aan het begin van de volwassenheid, gedacht dat ze h u n familie achter zich konden laten. Een mens zou aan zijn bloedverwanten eigenlijk geen behoef­ te meer moeten hebben. Meestal ver­ andert die houding na verloop van tijd. Niet zelden is een cnsis ­ ziekte, overlijden ­ nodig om de familieleden weer nader tot elkaar te brengen. Ineens blijkt familie toch iets anders te zijn dan schoenen die je na bewe­

zen nut zonder sentimenten kunt afdanken. Dat brengt ons op een andere reden waarom de gedachte van natuurlijke banden de nodige reserve oproept. Familie is geen keuze, maar een lot. Daar kleeft iets ongemakkelijks aan. In de hedendaagse samenleving is zelfstandigheid het hoogste goed. We zeggen helemaal zelf te kiezen, het eigen leven vorm te geven, ons te omringen met vrienden en een part­ ner van onze eigen voorkeur. Rond

vriendschap en relaties hangt het aureool van de vrijheid, rond familie dat van de gevangenschap. Hoe kun je nu houden van iets waartoe je veroor­ deeld bent? O m Frans Kellendonk te parafraseren: familiegevoel is de liefde die een gevangene voelt voor zijn cel. Het is een onuitstaanbaar archaïsch en fundamenteel ondemocratisch sen­ timent in de samenleving. Jij kiest niet de eigen banden, de banden kiezen jou. Vriendschappen en relaties laten zich opzeggen, familiebanden niet. Het vormis is onveranderlijk levens­ lang.

Zakformaat Natuurlijk, er zijn mensen die hebben geprobeerd te ontsnappen uit h u n cel. Maar zij lijden onder nog veel heviger obsessies. Ischa Meijer was zo iemand. Hij verbrak ieder contact met zijn ouders, maar had een dwangmati­ ge behoefte om iedere dag in de krant, op de radio of op tv te verschij­ nen om daarmee een boodschap aan zijn ouders te geven: kijk mam, wat vind je van mijn kunstjes? Hallo pap, ben je niet trots op mij? Er zijn wetenschappers die suggereren dat de familieband helemaal geen natuurlijke aangelegenheid is, maar een 'culturele constructie', iets dat wordt bepaald en vormgegeven door culturele patronen. Als dat zo is, hoort zelfs de relatie tussen ouders en kinderen niet thuis in het rijk der noodzakelijkheid maar in dat van de vnje keuze. Het is een band die men­ sen aangaan op basis van vrijwillig­ heid. Anders dan natuurfenomenen is iedere constructie immers door men­ senhanden gemaakt en valt zij naar

believen weer af te breken. In dat ver­ band hebben historici wel beweerd dat ouders en kinderen in vroeger tij­ den op een heel andere manier met elkaar omgingen dan tegenwoordig, dat kinderen volwassenen in zakfor­ maat waren en dat ouders het hele­ maal niet zo erg vonden wanneer een kind overleed. De liefde die ouders voor h u n nakomelingen voelen, zou een historische nieuwigheid zijn, een verdienste van de moderne tijd. Geloof dat met. D e mythe van de ouderlijke onverschilligheid is verge­ lijkbaar met het vooral tijdens de Viet­ namoorlog veel gehoorde verhaal dat Aziaten minder aan het leven hechten, en dat het daarom minder erg is ze te doden. Van de Nijmeegse kunsthisto­ rica Annemarieke Willemsen ver­ scheen recent een proefschrift over kinderen in de Middeleeuwen. Z ij merkt op dat in boeken en afbeeldin­ gen uit die tijd geen spoor van onver­ schilligheid valt aan te treffen. In de Middeleeuwse boeken die zij las komen liefhebbende en bezorgde ouders voor. "Hij hield veel van zijn zoontje, zoals gebruikelijk", wordt in deze geschriften opgemerkt. Er valt veel voor te zeggen om de ouderlijke liefde te beschouwen als iets dat wezenlijk is voor alle tijden en alle culturen.

Onderdrukking Er is nog een derde reden waarom natuurlijke banden zelden een onver­ deeld enthousiasme wekken: incest en geweld. Journaliste Elsbeth Etty ver­ klaarde m een interview in Opzij dat het haar mets verbaasde dat zulke din­ gen gebeuren. Het gezin is voor haar

een broedplaats van ongelijkwaardig­ heid. En van ongelijkwaardigheid naar gewelddadige onderdrukking, dat lijkt slechts één klein stapje. Door alle publiciteit rond kindermishandeling valt onmogelijk vol te houden dat de familie een veilige haven is in een al dan niet harteloze wereld. De werke­ lijkheid is dat gezinnen een gevaarlijke plaats zijn om in op te groeien. Het is alleen niet waar. D e ongelijk­ waardigheid tussen ouders en kinde­ ren mondt juist verrassend weinig uit in misbruik. Uit crimino­ logisch onderzoek blijkt dat geweld tus­ sen bloed­ verwanten wel voor­ komt, maar relatief zeld­ zaam is. Geweld tegen kinde­ ren wordt vooral gepleegd door men­ sen zonder genetische verwantschap met het kind, zowel vreemden als bekenden. D e kans dat biologische ouders h u n kinderen vermoorden is vele malen kleiner ­ om precies te zijn liefst zeventig maal zo klein ­ dan de kans dat een niet­verwant gezinslid hen vermoordt, bijvoorbeeld een stief­ vader of ­moeder. D e banden van het bloed bieden juist een krachtige bescherming tegen geweld. De familie als veilige haven is geen mythe, maar werkelijkheid.

'De ongelijk tussen ouder, •i h mondt vena nü uit in m

De naargeestige keerzijde is dat ook een andere mythe op waarheid lijkt te berusten: het sprookje van de boze stiefmoeder. Maar zo simpel ligt het

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen