Ad Valvas 1998-1999 - pagina 673

AD VALVAS 24 JUNI 1999

PAGINA 5

Nieuwe VU-hoogleraar veroordeelt tabaksindustrie

'De helft van de kankergevallen kan voorkomen worden' Ruim een kwart van de Nederlandse bevolking overlijdt aan kanker. In de komende eeuw stijgt dat percentage, verwacht de nieuwe VU-hoogleraar Floor van Leeuwen. Daar is best iets tegen te doen. Voorkomen dat mensen gaan roken bijvoorbeeld.

Dirk de Hoog "Het is een schande dat de tabaksindustrie nog bestaat", zei hoogleraar Floor van Leeuwen 18 juni tijdens haar oratie aan de vu. Ze werkt als epidemioloog in het Antonie-vanLeeuwenhoek-ziekenhuis, dat is gespecialiseerd in het behandelen van patiënten met kanker. "Jaarlijks vallen m ons land elfduizend kankerdoden door tabaksgebruik. Het is buitengewoon teleurstellend dat de overheid zich te zeer door economische belangen heeft laten leiden. Ze is ernstig tekortgeschoten in het nemen van adequate maatregelen om het roken te beperken", aldus Van Leeuwen. Ze vindt het buitengewoon verontrustend dat een kwart van de kinderen tussen de 13 en 15 jaar in Nederland rookt. Roken verbieden helpt volgens haar niet, maar flinke accijnsverhogingen wel. "Je moet sigaretten zo duur maken dat jongeren het niet meer kunnen betalen. Dan beginnen ze niet te roken." De nieuwe hoogleraar verwijt de tabaksmdustrie bijna misdadige praktijken nu de sigarettenfabrikanten massaal proberen de bevolking van de derde wereld en voormalig OostEuropa aan de nicotine verslaafd te krijgen. "In de meeste derdewereldlanden verdubbelde de tabaksconsumptie de afgelopen tien jaar of verdriedubbelde zelfs. Nu rookt meer dan de helft van de bevolking." Ze beschuldigt de industrie ervan bewust nieuwe markten op te zoeken nu vooral in de Verenigde Staten roken uit de gratie raakt. "In Afrika zie je overal enorme reclameborden. Bij disco's krijgen kinderen gratis sigaretten aangeboden." Van Leeuwen doet onderzoek naar de mate waarin kanker voorkomt, wat de oorzaken van de ziekte zijn en welke effecten therapieën hebben. "De meeste mensen krijgen nog steeds direct doodsangsten bij het horen van de ziekte. Dat is niet helemaal onbegrijpelijk, want voor veel vormen van kanker is het vooruitzicht ronduit slecht. Gelukkig zijn ook heel veel vormen goed te behandelen. We moeten leren genuanceerder naar kanker te kijken." Ze benadrukt dat er meer dan honderd verschillende soorten bestaan die allemaal een eigen oorzaak, ziekteverloop en kans op genezing hebben.

Floor van Leeuwen: 'De tabaksindustrie zoekt nieuwe markten: in Afrika krijgen kinderen bij disco's gratis sigaretten.' Tumoren bij kinderen, kanker in de zaadballen, baarmoederhalskanker en gezwellen door de ziekte van Hodgkin zijn bijvoorbeeld met redelijk succes te behandelen, mits de ingreep vroegtijdig plaatsvindt. "Helaas zijn de vooruitzichten vooral gunstig bij kankersoorten die weinig voorkomen. Voor de mensen die het overkomt, is dat natuurlijk een geweldige zegening. BIJ de veelvoorkomende vormen van kanker, zoals aan de longen, zijn de vooruitzichten veel slechter."

Moeilijk Ze vindt het moeilijk om harde uitspraken te doen over de vraag of kanker vaker voorkomt dan pakweg een kwart eeuw geleden. "Pas sinds 1989 bestaat in Nederland een registratie van kankergevallen. De in kaart gebrachte periode is te kort om echte conclusies te trekken. Het is alleen duidelijk dat er geen spectaculaire siijgmgen of dalingen zijn." In sommige andere landen bestaat al veel langer een registratie van kanker, zoals in de Verenigde Staten, Canada en de Scandinavische landen. Daaruit blijkt dat het aantal gevallen van longkanker bij mannen deze eeuw sterk steeg, maar tegenwoordig stabiliseert en zelfs een heel klein beetje daalt. Momenteel neemt longkanker

'Medische dossiers moeten bewaard blijven' In het belang van het medische onderzoek moeten medische dossiers langer dan tien jaar bewaard blijven, stelt professor Van Leeuwen. Een wetswijziging uit 1995 regelt dat dossiers van patiënten na tien vernietigd moeten worden. Reden is de privacy van de patiënten. Met name belangengroepen van mensen die behandeld zijn voor psychiatrische klachten hebben op een dergelijke regeling aangedrongen. Volgens de nieuwe hoogleraar aan de vu is uitvoering van de wet funest voor het onderzoek naar kanker. "Veel vormen van kanker openbaren zich pas na lange tijd, bijvoorbeeld zo'n twintig jaar. Als de dossiers er dan niet meer zijn, is het moeilijk om naar oorzaken en verbanden te zoeken." Van Leeuwen voert verschillende voorbeelden aan om haar betoog kracht bij te zetten. Sommige dochters van vrouwen die in de jaren vijftig met het hormoon DES zijn behandeld, kregen een zeldzame vorm van kanker. Zonder inzicht in de medische geschiedenis van moeder en dochter zou dit verband niet te leggen zijn geweest. Ook spelen bij enkele vormen van kanker erfelijke factoren en belangrijke rol. Via de dossiers is na te gaan of bij de voorouders al kanker voorkwam. Bovendien zijn er aanwijzingen dat mensen die op jonge leeftijd met succes tegen tumoren zijn behandeld, soms op latere leeftijd opnieuw kanker krijgen. Ook hier zijn de dossiers van belang om een goede diagnose te kunnen stellen. De opmerkingen van Van Leeuwen kwamen breeduit in de pers. "Ik hoop dat er in het parlement vragen komen over die wet, want dat was de bedoeling van mijn oratie", zegt ze nu.

bij vrouwen toe, net als het aantal gevallen van borstkanker. Daartegenover staat dat het aantal gevallen van maagkanker daalt. Volgens Van Leeuwen komt dit laatste door betere voedingsgewoonten. "Vroeger aten mensen in de winter veel ingezouten producten en nauwelijks verse groenten en fruit. Waarschijnlijk was dat een belangrijke oorzaak van maagkanker. In Japan komt het relatief nog steeds vaak voor. Daar is eten van ingezouten producten nog steeds een veel voorkomende gewoonte." Eén op de drie mensen in Nederland krijgt ooit kanker en ruim één op de vier Nederlanders gaat eraan dood. Dat zijn ieder jaar zo'n 57 duizend nieuwe gevallen en 37 duizend doden. Daarmee is kanker na hart- en vaatziekte de belangrijkste doodsoorzaak. Daaraan sterft zo'n 37 procent van de bevolking. "Ik sluit niet uit dat kanker in de toekomst de belangrijkste doodsoorzaak wordt. Niet zozeer omdat kanker vaker zal voorkomen. Minder mensen overlijden aan harten vaatziekten door de succesvolle behandeling ervan." Ze wijst erop dat echte aandacht voor kanker pas na de Tweede Wereldoorlog is ontstaan. Voor die tijd waren andere ziektes zoals tuberculose veel belangrijker. "Als mensen langer leven doordat andere ziektes beter te behandelen zijn, zullen meer mensen kanker krijgen. Hoe ouder mensen worden, des te groter de kans op kanker is."

Groot p r o b l e e m Ze ziet in de gezondheidszorg een groot probleem ontstaan. Door de toenemende vergrijzing zullen meer kankerpatiënten om medische hulp vragen. "Er zijn al behoorlijke wachtlijsten. Dat vind ik onaanvaardbaar." In haar oratie stelt Van Leeuwen dat ongeveer de helft van de kankergevallen voorkomen kan worden. Roken is natuurlijk hét voorbeeld. Dat veroorzaakt eenderde van alle kankers en is in 90 procent van de gevallen de oorzaak van longkanker. Een andere belangrijke veroorzaker van kanker zijn eetgewoonten. Veel groente en fruit eten beschermt, maar in het eten zitten ook stoffen die juist kankerverwekkend zijn. Helaas is daar nog nauwelijks iets over bekend zodat preventie een moeilijke zaak is. Bij vrouwen is de hormoonhuishouding een belangrijke factor. Het op jonge leeftijd krijgen van meerdere kinderen en het geven van borstvoeding verlagen de kans op borstkanker

aanzienlijk. Van Leeuwen vindt het maatschappelijk gezien niet verantwoord vrouwen dit 'medicijn' aan te raden. Ze is wel hoopvol gestemd over de preventie van baarmoederhalskanker. De kans bestaat dat binnen niet al te lange termijn een vaccin bestaat tegen virussen die baarmoederhalskanker veroorzaken. "Onderzoek op dat gebied ziet er hoopvol uit. IVlaar ik pleit ervoor kritisch naar dergelijke resultaten te kijken. Je moet mensen niet onterecht blij maken met de aankondiging van nieuwe medicijnen terwijl het nog wel tien, twintig jaar kan duren voordat ze er daadwerkelijk zijn."

Nieuw gevaar Een nieuw gevaar lijkt bij vrouwen op de loer te liggen. Ze slikken steeds vaker hormonen bij dreigende onvruchtbaarheid en voor het tegengaan van de gevolgen van de overgang. Er zijn aanwijzingen dat dergelijke hormoonkuren de kans op kanker verhogen. Erfelijkheid van kanker bestaat ook. In een beperkt aantal families komen genmutaties voor die onder meer borstkanker en kanker aan de eierstokken veroorzaken. Vrouwen die een dergelijk gen bezitten, hebben een zeer hoge kans de betreffende vorm van kanker ook daadwerkelijk te krijgen. Preventief ingrijpen is mogelijk door de borsten te amputeren of de eierstokken te verwijderen. Dat vindt Van Leeuwen echter "zeer drastische ingrepen". Bij andere vormen van kanker speelt erfelijkheid meer op de achtergrond een rol. "We denken dat m veel gevallen kanker ontstaat als een kettingreactie, waarbij meerdere factoren in het spel zijn. Sommige mensen die roken worden heel oud. Die hebben blijkbaar een lage erfelijke gevoeligheid voor longkanker." Een ander voorbeeld van zo'n kettingreactie is dat bij de combinatie van roken en alcohol de kans op keelkanker exponentieel stijgt. Bij alleen roken of alleen drinken is de kans op deze vorm van kanker een stuk kleiner, maar nog altijd flink groter dan bij mensen die geen nicotine of alcohol nuttigen. Momenteel staat bij sommige mensen de mobiele telefoon in een kwaad daglicht. De radiogolven van de zendmasten en de toestellen zouden de kans op kanker vergroten. "Ik zie geen reden tot ongerustheid. Uit geen enkel onderzoek blijkt een verband", zegt

Bram de Hollander

Van Leeuwen. Helemaal gerust is ze toch ook weer niet. "De echte effecten kan je pas over een jaar of vijftien a twintig weten. Enige voorzichtigheid lijkt me op z'n plaats. De Europese Unie gaat in Scandinavië grootschalig onderzoek doen. Daar is het mobieltje al veel langer in gebruik dan hier. Dat lijkt me een goede zaak."

Oorzaken kanker Erfelijke aanleg Tabak Alcohol Voeding Milieuvervuiling Straling Infecties Hormonen Beroep Medicijnen

<6% 30% <6% 20-50% <5% <5% 5-15% 5-20% <5% <5%

Veel vormen van kanker hebben meer dan één oorzaak, vandaar dat het totaal meer dan 100 procent is. Bron; Oratie Van Leeuwen

Kanker als doodsoorzaak Als percentage van totale sterftecij fer in 1996 Mannen Longkanker Prostaatkanker Dikkedarmkanker Maagkanker Alvleesklierkanker Andere vormen Totaal:

9,8% 3,6% 2,9% 1,7% 1,2% 10,9% 30,1%

Vrouwen Borstkanker Dikkedarmkanker Longkanker Eierstokkanker Alvleesklierkanker Andere vormen Totaal:

5,2% 3,1% 2,6% 1,5% 1,3% 10,3% 24%

Bron- CBS «,«» . „«»!».«»J«^-W!5^s » « «,- » - ,

-^««iw»».»

I^* ^^ii^£-i-f--fX^^T."..

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen