Ad Valvas 1998-1999 - pagina 501

AD VALVAS 1 APRIL 1999

PAGINA 5

Eerste 'dakpan-prof aan VU heeft ondernemerstalent Per 1 april komt bij Scheikunde de eerste 'dakpan-prof' in dienst. Geen grap, zoals de datum doet vermoeden, maar wel een aangelegenheid waar ze bij Scheikunde erg blij mee zijn. Hubertus Irth, directeur/wetenschapper, gaat professor Brinkman opvolgen. Sylvia Verhulst Wie de term 'dakpan-prof bedacht weet niemand meer, maar hij slaat op een maatregel van de minister van Onderwijs om de vergnjzing van het hooglerarencorps te bestrijden. De maatregel houdt in dat ruim voordat een hoogleraar met emeritaat gaat, de universiteit geld krijgt om alvast een opvolger m dienst te nemen. Officieel heten deze extra banen 'Van der Leeuw-leerstoelen', naar een reeds lang overleden onderwijsminister. Er vond een competitie plaats onder de tien scheikundefaculteiten naar de vi)ftien leerstoelen die te vergeven waren . De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, die de aanvragen beoordeelde, wees er twee toe aan Scheikunde van de vu. Een van de eisen aan de nieuwe hoogleraren is dat ze jonger zijn dan 45 )aar. Geldt elders op de arbeidsmarkt die leeftijd bijna als hopeloos, als hoogleraar ben je dan nog jong en veelbelovend. Dat geldt ook voor de nieuwe hoogleraar analytische chemie aan de vu, Hubenus Irth. Hij is de eerste dakpan-prof aan de Vrije Universiteit. Hubertus (Hubi voor bekenden) Irth wordt de opvolger van professor U d o Brinkman, die over anderhalf jaar vertrekt.

Jonge held Met zijn 39 jaar wordt Irth binnengehaald als een jonge held. Een goudkarper, zo betitelt scheikundehoogleraar Nico Vermeulen zijn nieuwe collega. Vermeulen, voorzitter van de divisie Scheikunde, vertelt dat de laatste ]aren de gemiddelde leeftijd bij Scheikunde overigens al in rap tempo daalt. Hij herinnert zich dat hij in 1997 vier keer een afscheidsspeech hield voor vertrekkende collega-hoogleraren. Er waait volgens hem een frisse wmd door de divisie met de komst van die jongere medewerkers, zowel op het gebied van onderzoek als van onderwijs. Irth, geboren in een minuscuul dorpje in het Zwarte Woud, studeerde in Berlijn, promoveerde aan de v u en was tot voor kort parttime docent aan de Universiteit Leiden. Hij fianctioneerde daar in een onderzoekschool, het Leiden Amsterdam Center for Drug Research, waarin Scheikunde

van de v u en Biofarmaceutische Wetenschappen van Leiden samenwerken. Daar werkte Irth aan high throughput screening, het screenen en analyseren van farmaceutische actieve verbindingen. H e t bleek een succesformule waar de farmaceutische industrie echt op zat te wachten. Waar zal aan de VU uw onderzoek uit bestaan? Irth: " D e traditionele analytische chemie zoals die ook hier wordt bedreven, is gericht op instrumenten om metingen uit te voeren. Ik begon een jaar of tien geleden aan deze richting nieuwe elementen toe te voegen, namelijk biologisch actieve macromoleculen. Dat zijn de moleculen waarmee stoffen interacties aangaan. Het feit dat een stof zich bindt aan een biologische molecuul Hubertus Irth: 'Xeno-oestrogenen, dat is edit een kun je gebruiken om analyses uit te voeren. Het is een heel nieuwe discipline, eiwitmolecuul, gebruik. Als een oeseigenlijk meer biochemie." trogeen molecuul zich daar sterk aan bindt, weten we dat hij waarschijnlijk die oestrogene activiteit heeft. Wat je Heeft u een voorbeeld van watje met die eigenlijk doet: je zoekt naar eivyitmolebiologische moleculen kunt onderzoeken? culen van mens of dier die het doel "Neem xeno-oestrogenen, dat is echt zijn van zulke kleine oestrogene moleeen hype op dit moment. Dat zijn culen. Het is een nieuwe benadering; lichaamsvreemde stoffen die gericht je laat je leiden door de werking van zijn op de voortplanting. D e stoffen actieve stoffen." zitten onder meer in anticonceptiepillen. Ze komen in het milieu terecht, waar ze flinke schade kunnen veroorNico Vermeulen vult dit betoog aan. zaken. Al in extreem kleine hoeveelhe"De combinatie van de klassieke anaden kunnen ze invloed hebben op lytische benadering met die benadeorganismen en zo bijvoorbeeld de ring van biologische activiteit is n u voortplanting van mens en dier beïnjuist de vernieuwing die Irth aan ons vloeden of geslachtsverandering bij onderzoek kan geven. Dat betekent dieren veroorzaken. Ze zouden ook dat de analytische chemie dichter bij van invloed zijn op de frequentie van de biochemie komt, bij de moleculaire borstkanker bij vrouwen." biologie en ook bij de farmacochemie. "Volgens de traditionele analysemeZ o kan in één keer veel meer en specithoden meet je de aanwezigheid van fiekere informatie verkregen worden die oestrogenen met grote apparaten. dan met alleen de klassieke analytiIk ontwikkelde een analysetechniek sche chemie. Deze methodes zijn bijwaarbij ik een receptor, een groot voorbeeld bruikbaar voor afvalzuive-

hype op dit moment.'

Bram de Hollander

ringsinstaUaties omdat het afvalwater dit type activiteit niet meer mag hebben." M e t de bovenbeschreven nieuwe benadering timmerde Irth ook al commercieel aan de weg. Twee jaar geleden richtte hij met anderen het bedrijf Screentec op, waarin de Universiteit Leiden participeert en waarvan hij directeur werd. Screentec is - naar Amerikaans voorbeeld - een spin-off-bedrijf van een universiteit. Zo levert Screentec een nieuw analyse-instrument voor farmaceutisch relevante moleculen. Irth: "Zo'n apparaat is verder nergens op de wereld te koop. Wij zeiden als bedrijf: we produceren niet alleen maar ideeën over hoe het zou kunnen werken, maar we verplichten ons ook o m zo'n apparaat te leveren wat aan alle eisen voldoet." Onlangs sloot het bedrijf een miljoenencontract af met medicijnenfabrikant Bayer. D e Amerikaanse, bedrijfs-

matige methode levert vaak veel meer geld op dan de gebruikelijke weg van het verrichten van onderzoek voor derden, weet Irth. Het Chemische Weekblad schreef dan ook in januari: "De Vrije Universiteit Amsterdam wordt een ondernemende universiteit", daarmee doelend op de kandidatuui van Irth voor het hoogleraarschap. Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling zijn bedrijf van Leiden naar Amsterdam te verkassen, zoals hetzelfde Chemisch Weekblad schreef, of om een nieuw spin-off-bedrijf van de vu o p te richten, stelt Irth. T o c h vindt Vermeulen de o n d e m e merskwaliteiten van de nieuwe professor wel een pre. "Irth heeft niet alleen bewezen een innovatieve wetenschapper te zijn, hij heeft ook aangetoond dat hij vanuit de wetenschappelijke wereld initiatieven kan ontwikkelen die blijkbaar commercieel aantrekkelijk zijn. Hij heeft dus het vermogen om geld te verwerven."

duizend gulden per keer gebruik", licht Berendse het probleem toe. "Bovendien kun je niet de hele Nederlandse bevolking even onder de SPECT-scan leggen. Ook weet je pas iets als je hebt gemeten in de vier tot zes jaar voordat de symptomen optreden, maar je weet nooit wanneer die vier tot zes jaar begirmen. Tenslotte moet je de scans herhalen om te kijken of het dopaminegehalte niet toevallig laag is. H e t moet wel duidelijk afiiemen." Een geurtest zou ideaal zijn voor een voorselectie. Alleen wie slecht ruikt, mag onder de hersenscan. Vijfhonderd eerstegraads familieleden van Parkinsonpatiénten doen mee aan het geuronderzoek. Allemaal hebben

ze een verhoogd risico om Parkmson te krijgen. D e best en slechtst ruikende familieleden ondergaan een hersenscan. Als de theorie achter de reuktest klopt, moet Berendse bij een aantal slechte ruikers een laag dopaminegehalte vinden. D e familieleden storten zich bewust in het ongewisse. Ze weten dat ze een licht verhoogd nsico hebben op Parkmson, maar als blijkt dat ze slecht ruiken en op de scan te zien is dat ze een laag dopamineniveau hebben, wil dat nog niet zeggen dat ze beslist Parkmson krijgen. Ze kunnen ook van nature weinig dopammie hebben. Ook een goede scanuitslag (veel dopamine) bij slecht ruikenden houdt met in dat ze geen Parkinson krijgen. De periode van vier tot zes jaar voor openbaring van de ziekte kan immers nog komen. D e uitslagen van het eerste cohort van honderd familieleden zijn inmiddels bekend. Berendse kan er nog niet zo veel mee. "De slechte en goede ruikers vertonen beide een grote spreiding rondom de gemiddelde score. Daardoor kunnen we eigenlijk nog niets concluderen en moeten we wachten op de resultaten van de andere groepen. Voordat alles uitgeplozen is, loopt het tegen het einde van 2000."

Een neus voor Parkinson Bij de ziekte van Parkinson moet je zo snel mogelijk ingrijpen, maar als de eerste symptomen zich voordoen zijn doktoren eigenlijk al te laat. Met een reuktest zou de ziekte op tijd ontdekt kunnen worden, denken onderzoekers van de faculteit geneeskunde. Fokke Zaagsma Parkinsonpatiénten beven en trillen niet alleen, ze ruiken vaak ook slecht. Het onderscheiden en herkennen van geuren gaat ze niet goed af Ook patiënten waarbij de ziekte net is ontdekt, hebben meestal een slechte neus, zo ontdekten onderzoekers van de vakgroep neurologie van de faculteit geneeskunde aan de vu. Er ging de onderzoekers een lichtje op: misschien voorspelt een afnemend reukvermogen het krijgen van Parkinson. Ze begonnen een onderzoek. Vijfhonderd mensen ruiken smds oktober vorig in het vu-ziekenhuis aan potjes met geuren van onder meer kaneel, banaan en citroen. Het vroeg ontdekken van Parkinson is belangrijk, licht neuroloog dr. Henk Berendse, één van de onderzoekers, toe. Voordat iemand ds eerste symptomen vertoont, woekert de ziekte namelijk al naar schatting vier tot zes jaar in iemands lichaam. Parkinson treedt op doordat de her-

sencellen worden vernietigd die dopamme produceren. D e stof dopamine speelt een rol bij het maken van natuurlijke, soepele bewegingen. O p het moment van ontdekking van Parkinson IS al ruim 50 procent van de dopamine-makende cellen vernietigd en IS een deel van de resterende 50 procent al minder actief.

Artsen kutmen dit aftakelingsproces nog niet vertragen - laat staan stoppen. In de periode van vier tot zes jaar voordat de symptomen zichtbaar worden, zou behandeling met een geneesmiddel heel belangrijk zijn. H o e eerder de ziekte dus ontdekt wordt, hoe beter. E e n geurtest die met vrij grote zekerheid Parkinson voorspelt, kon uitkomst bieden aan een dilemma. Er is namelijk wel degelijk apparatuur voorhanden om in een vroeg stadium te ontdekken of iemands dopaminecellen worden vernietigd. M e t hersenscans als de SPECT en de PET is dat goed te registreren. "Een SPECT-scan is het goedkoopste, maar kost nog ongeveer

Wat is Parkinson? Trillen, b e v e n e n s c h u d d e n , verstijfde spieren en traag b e w e g e n zijn de v o o r n a a m s t e k e n m e r k e n van p a t i ë n t e n m e t d e ziekte v a n P a r k i n s o n . A n d e r e k e n m e r k e n zijn een g e b o g e n , verkrampte h o u d i n g e n e e n strak gelaat waarop elk lachje lijkt te ontbreken. R u i m é é n o p de vijfhonderd N e d e r l a n d e r s lijdt aan de ziekte. D e m e e s t e patiënten zijn b o v e n de zestig jaar, h o e w e l r u i m 15 procent al tussen zijn twintigste e n veertigste d e ziekte krijgt. Parkinson kan niet w o r d e n genezen o m d a t de o o r zaak van de ziekte onbekend i s . E e n patiënt gaat

steeds m e e r achteruit totdat hij volledig afhankelijk i s v a n verzorging. O p z ' n snelst gaat dat i n e e n p a a r jaar. H e t e n i g e w a t artsen k u n n e n d o e n , i s m e t m e d i c i j n e n de s y m p t o m e n onderdrukken. H e t is n o g n i e t a a n g e t o o n d dat het aftakelingsproces kan w o r d e n vertraagd. E e n p r o b l e e m i s dat d e m e d i c i j n e n op e e n g e g e v e n m o m e n t zijn uitgewerkt. B o v e n dien h e b b e n z e , als ze lang w o r d e n gebruikt, ernstige bijwerkingen, zoals i n h e t ergste geval heftige ongecontroleerde b e w e g i n g e n o f p s y c h o s e s .

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen