Ad Valvas 1998-1999 - pagina 159

PAGINA 9

AD VALVAS 2 9 OKTOBER 1 9 9 8

'Wat is eigenlijk niet erfelijli bepaald?' Tweelingenonderzoek verklaart veel over invloed van genen en omgeving Juist nu professor Ko Oriebeke (biologische psycliologie) de VU veriaat, lijk t een gouden toekomst weggelegd voor onderzoek naar de rol van genetische factoren bij menselijk gedrag. Volgens Oriebeke hebben we pas een rechtvaardige samenleving als alleen genetische verschillen tussen mensen er nog toe doen. Dirk de Hoog "De belangstelling voor mijn vak, de biologische psychologie, was onder studenten en collega's nooit bijzonder groot", stelde professor Ko Oriebeke met enige teleurstelling vast tijdens zijn afscheidscollege op vrijdag 23 oktober. De aandacht gaat meer uit naar de softere kanten van de psycho­ logie zoals gevoelens en attitudes. Stu­ denten willen vooral therapeut of kin­ derpsycholoog worden. "Het grootste deel van de psychologie staat in de traditie van de sociale wetenschap­ pen", constateerde Oriebeke. Hij is meer geïnteresseerd in de wat hardere, de bètakant van het vak. Sinds hij 37 jaar geleden aan de v u kwam werken, heeft hij zich bezigge­ houden met nauwkeurige experimen­ ten en zo een enorme hoeveelheid sta­ tistische gegevens verzameld over fysiologische invloeden op het mense­ lijk gedrag. Niet vergeefs, want nu hij vertrekt staat de genetische invloed op menselijk gedrag in het middelpunt van de belangstelling. Jarenlang stond de biopsychologie en ­sociologie in een kwaad daglicht. Toen in de jaren zeventig criminolo­ giehoogleraar Buikhuizen aankondig­ de onderzoek te willen doen naar erfe­ lijke factoren die van invloed konden zijn op crimineel gedrag, stak een storm van protest op. D e tijdgeest dic­ teerde dat menselijk gedrag niet door biologische, maar door omgevingsfac­ toren wordt bepaald. Met name door de op rassentheorieën gebaseerde vol­ kerenmoord en de wrede experimen­ ten met onder meer tweelingen en zwakzinnigen tijdens de Tweede Wereldoorlog, rustte een groot taboe op alle theorieën die gedragsverschil­ J e n koppelden aan erfelijke verschil­ len. De pendule in het nature or nurturedebat slaat de laatste jaren weer behoorlijk de kant van nuture uit, niet in de laatste plaats door de enorme, overtuigende stroom gegevens die de onderzoeksgroep van Oriebeke het laatste decennium produceerde. "Wat er eigenlijk niet erfelijk bepaald?", vroeg de opvolgster van Oriebeke, professor Dorret Boomsma, zich af op het symposium bij het vertrek van Oriebeke. Volgens afscheidnemende professor bestaat tegenwoordig geen taboe meer op?jMtore­onderzoek. "Er is niemand meer die je een strobreed in de weg legt als je aandacht vraagt voor de invloed van biologische en geneti­ sche factoren ter verklaring van gedrag", zei hij onlangs in HP/De Tijd.

Doorslaggevend Boomsma toonde op het symposium een overzicht waaruit blijkt dat bij ruim veertig aspecten van menselijk gedrag of bij het ontstaan van licha­ melijke aandoeningen genetische aan­ leg een belangrijke, zo niet doorslag­ gevende rol speelt. Ze noemde choles­ terolgehalte, bloeddruk, hartslag ­ en ademfrequentie, de snelheid van zenuwgeleiding en het breinritme van

Erfelijkheidsonderzoek is niet de enige bezigheid van de biologische psycho­ logie. Er zijn tal van andere fysiologi­ sche processen bij de ontwikkeling van de menselijke psyche en de daar­ bij behorende problemen betrokken. In zijn afscheidsrede ging Oriebeke in op de al vaak geconstateerde verschil­ len tussen het eerste en later geboren kind.

Conservatiever

alfagolven. Ook bij meer psychologische eigenschappen zoals neiging tot spanning­ zoeken, aanleg voor depressies en de mate van angstigheid blijkt een genetische factor in het spel te zijn. De enig overtuigende uitzonde­ ring die Boomsma vond, was de mate van religiositeit. Daarbij was de genetische invloed nul en de invloed van het gezin 90 procent. Boomsma kwam aan deze cijfers door jaren­ lang onderzoek bij tweelingen. In 1986 startte zij met Oriebeke het Nederlands tweelin­ genregister, waarin inmiddels zo'n zeven­ tienduizend tweelingpa­ ren staan vermeld. D e registratie verloopt via de alom bekende felici­ tatiedienst die kersverse ouders overspoelt met cadeautjes van fabrieken en winkels die zo klan­ ten willen winnen. Bij de presentjes krijgen ouders met een twee­ ling het verzoek zich te melden bij het tweelin­ genregister. De respons is hoog. Met het register kunnen de vu­wetenschappers Prof. O r i e b e k e , geschilderd door F r e d e r i k d e V o s . grote groepen eeneiige tweelingen, die gene­ tisch volkomen identiek zijn, vergelij­ enigde Staten bedacht psycholoog ken met twee­eiige tweelingen die Scarr al de term Good enough genetisch net zoveel verschillen als parenting. Dit betekent dat de invloed gewone broertjes en zusjes. Doordat van ouders op h u n kind onder norma­ er ook tweelingparen zijn die niet in le omstandigheden lang niet zo groot hetzelfde gezin opgroeien, kan statis­ is als vaak wordt aangenomen. Ouders tisch uitgezocht worden in welke mate zouden dan ook vrij makkelijk onder­ genetische aspecten een rol spelen en ling uitwisselbaar zijn, zonder dat het in hoeverre gezinsfactoren of omge­ gedrag van het kind ernstig zou veran­ vingsfactoren als school en vrienden deren. Alleen in extreme omstandig­ bepalend zijn. heden zoals bij ouders die alcoholist of jimk zijn of bij zaken als verwaarlo­ Oriebeke noemde het opzetten van zing, mishandeling en seksueel mis­ het tweelingenregister "vermoedelijk bruik, heeft het gedrag van de ouders voor zowel de onderzoeksgroep als een wezenlijke invloed op het kind. voor de hele faculteit één van de Dat steeds meer gegevens wijzen op belangrijkste beslissingen van de afge­ een belangrijke genetische component lopen jaren". Zo blijkt bijvoorbeeld bij menselijke eigenschappen en dat bij tieners het gaan roken en drin­ gedrag zegt volgens Oriebeke niet dat ken van alcohol vooral afhangt van het we daarom minder aandacht aan de gedrag van h u n vrienden en niet van omgevingsfactoren hoeven te beste­ h u n ouders. Als ze eenmaal roken en den. Wel blijkt dat hoe optimaler en drinken, blijkt de hoeveelheid nicotine gelijker de omgevingsfactoren voor en alcohol die ze nuttigen echter een opgroeiende kinderen zijn, des te belangrijke genetische component te belangrijker de genetische factor kennen. M e t de gegevens uit het wordt voor het verklaren van onder­ register is in de Verenigde Staten uit­ linge verschillen. geplozen dat schizofrenie voor een belangrijk deel genetisch bepaald is en "Interessant is dat tweelingenonder­ er nauwelijks aanwijzingen zijn dat de zoek van voor de Tweede Wereldoor­ geestesziekte komt door het gedrag log de bijdrage van de erfelijkheid aan van de (pleeg)­ouders, zoals lange tijd de intelligentie lager schat. T o e n kwa­ is verondersteld. men onderzoekers tot de 30, 40 pro­ cent. Tegenwoordig zitten we hoger, Ook blijkt problematisch gedrag bij zo tussen de 60 en 80 procent", zei hij peuters voor een groot deel een gene­ recent in een interview met Het tische aanleg te hebben. In de Ver­

Een van de velen die daar onderzoek naar deed, is de Amerikaan SuUoway. Volgens hem meten eerstgeborenen zich een conservatievere en meer con­ formistische levenshouding aan dan h u n jongere broer of zus. Dit doen ze door het belang dat ze hebben bij het consolideren van hun geprivilegeerde positie als eerste en oudste. Ook zijn ze minder bereid nieuwe gedachten te accepteren en blinken minder uit in het doen van vernieuwende creatieve vindingen. O m deze stelling te staven onderzocht SuUoway de steun die 21 belangrijke wetenschappelijke doorbraken kreeg. Eerstgeborenen waren duidelijk afhoudener in het accepteren van de nieuwe ideeën. Daar gingen jaren overheen (zie grafiek rechts). M e t die conclusie heeft Oriebeke geen moeite. Wel met de verklaring van SuUoway dat jongere broertjes en zusjes zich rebelser kunnen gedragen omdat ze toch niets te verliezen hebben. Vol­ gens Oriebeke kunnen ook fysieke processen een rol spelen. Zo is bekend dat de leeftijd van de moeder van invloed is op het gedrag van het kind. Tussen het twintigste en veertigste jaar halveert namelijk het testosteron­ niveau bij de moeder. Dat hormoon heeft aantoonbare effecten op de ont­ wikkeling van de hersenen bij de foe­ tus. Eerstgeborenen hebben nu een­ maal per definitie een jongere moeder dan de volgende broertjes en zusjes, aldus Oriebeke. "Het is mogelijk dat kinderen van relatief jonge moeders prenataal aan hogere niveaus van testosteron zijn blootgesteld dan kin­ deren van oudere moeders. En dat kan ook het geboortevolgorde­effect verklaren."

Peter Wolters A VC/VU

Parool. " T o c h kunnen beide onder­ zoeken gelijk hebben", voegt hij eraan toe. "Het kan zijn dat de omgeving voor de Tweede Wereldoorlog veel meer invloed had, omdat die veel meer gevarieerd was. Naarmate de omgeving voor iedereen steeds meer hetzelfde lijkt ­ iedereen gaat netjes naar de zelfde school en vader leest voor uit Jip en Janneke ­ is verschil in intelligentie steeds minder toe te schrijven aan verschil in die omgeving. De verschillen die je nog wel vindt, zijn automatisch meer te danken aan de genen. Het belang van de erfelijk­ heid groeit niet omdat de invloed van genen verandert, maar omdat de omgeving homogener wordt." Oriebeke vindt er niets engs aan dat de rol van de genen belangrijker lijkt te worden als verklaring voor onder­ linge verschillen tussen mensen. "Ik zeg wel eens voor de grap dat men in de jaren zeventig wilde dat iedereen gelijk was. Er bestond een sterke afkeer tegen alles wat riekte naar erfe­ lijkheid. Maar als je doordenkt, moes­ ten ze eigenlijk pas tevreden zijn als alle verschillen erfelijk bepaald zijn. Pas dan zou de omgeving immers voor iedereen gelijk zijn, zou iedereen dezelfde kansen krijgen. H o e groter de invloed van de genetische variatie, des te groter het succes van het gelijks­ heidsbeleid."

Spanning zoeken | s w ^ ^ ^

Oriebeke kwam nog een interessant gegeven op het spoor. Het gewicht bij de geboorte is van invloed op de intel­ ligentie. Bij ieder pond dat een kind lichter is dan het gemiddelde tussen de 2,5 en 3,5 pond daalt de latere intelligentie met twee a drie punten. Ook hebben kinderen met een laag geboortegewicht meer kans op een hogere bloeddruk. Opvallend genoeg lijkt hoge bloeddruk weer tot versnel­ de cognitieve veroudering te leiden. Al met al zag Oriebeke een gouden toekomst voor zijn vakgebied in het verschiet. "Als we deze caleidoscoop van getoetste en hypothetische ver­ banden tussen perinatale biologische condities, genetische factoren, gedrag en gezondheid op verschillende tijd­ stippen van de levensloop overzien, dan liggen daarin niet alleen interes­ sante wetenschappelijke uitdagingen. Mensen kunnen bovendien beseffen dat de eenheid van het vak psycholo­ gie veel groter is dan vaak wordt aan­ genomen. Dat schept mogelijkheden voor integrale samenwerkingsverban­ den. D e onderzoeksgroep die ik ach­ terlaat, lijkt een Alice in wonderlandachtige toekomst tegemoet te gaan."

0%

Geremdheid Ervaring zoekep Angstigheii^ Neuroticisme Verveling Depressie Somatische klachten Reliogiositeit (alle op 18-jarige leeftijd)

80

Later geborenen

^^

^^^J,-'-^^

(So

-

"

y ^

^

40

—.

^

Eerstgeborenen

20

Intelligentie Intelligentie Intelligentie Intelligentie Intelligentie Intelligentie

( 5 ( 7 (10 (16 (18 (27

jr) jr) jr) jr) jr) jr)

0

1

-3

vroeg

100 Deze tabel, evenals een aantal andere gegevens in dit artikel zijn ontleend aan een nog niet gepubliceerd artikel van dr. Eco de Geus, medewerker biologische psychologie V U .

1

1

1 3

laat

Gemiddelde hoeveelheid steun voor 2 1 succesvolle theorieën vanaf het moment van lancering tot algehele acceptatie

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen