Ad Valvas 1998-1999 - pagina 520

AD VALVAS 15 APRIL 1999

PAGINA 4

Familie M . Folkersma-Cardinaal

D e Kijswijksche S t r a a t in Batavia (liet liuidige Jakarta) eind j a r e n t w i n t i g .

bij hun huis in het Blavaskypark in Batavia,

1919.

Oral history-project geeft een nieuwe kijk op Nederlands-Indië

De kracht van het gesproken woord Wie aan Nederlands-Indië denkt, ziet kiekjes voor zich van Nederlandse gezinnen met Indonesische kindermeisjes op de waranda van een koloniaal huis. Weinigen zullen denken aan de vele Indische Nederlanders die met moeite het hoofd boven water hielden. Hun verhalen zijn nooit opgetekend. Onlangs zijn historici begonnen hun getuigenissen vast te leggen. Voordat het te laat is. Yvette Ne en Hella Haase oogstte met haar Heren van de thee alom lof. Het verhaal van plantersfamilie Kerkhoven geeft een levendige schets van het koloniale familieleven van Nederlanders in het verre Indië. Een interessante documentaire roman, vindt ook Heather Sutherland, hoogleraar niet-westerse geschiedenis aan de vu. Maar de pracht en praal van de groot-Indische familie in de Preanger staan ver af van de dagelijkse werkelijkheid van de meeste 'Europeanen' in Nederlands-Indië. "In Nederland circuleren al jarenlang dezelfde verhalen over het koloniale verleden", vindt Sutherland. "Dat zijn de verhalen van de planter, de ambtenaar en de soldaat. In documentaires over Indonesië worden steeds weer dezelfde mensen ondervraagd. Maar uiteindelijk maakte deze groep hoogstens tien procent uit van de bevolking." Wat Sutherland tot voor kort miste, waren de verhalen van de Ideine middenstander, de medewerker bij de spoorwegen of de opzichter in de fabriek. Of de verhalen van de officiersvrouw, de bordeelhoudster, de dienstbode. Verhalen die in wezen voor het oprapen lagen, maar waar niemand nog de moeite voor had genomen om ze te horen. Daarvan zouden wij nog eens spijt krijgen, geloofde ze. En dus richtte zij met een paar coUega-historici de Stichting

Mondehnge Geschiedenis Indonesië op, waarvan zij voorzitter is. De stichting wil duizend interviews afnemen met mensen die tussen 1940 en 1962 in Indonesië en Nieuw Guinea verbleven en inmiddels in Nederland wonen. Die interviews worden verzameld in een groot geluidsarchief. Daar kunnen niet alleen wetenschappers en journalisten gebruik van maken, maar ook de familieleden van mensen met een verleden in Indonesië. Ruim een jaar geleden zijn de historici begonnen met het project en inmiddels zijn er zo'n 370 interviews afgenomen. D e ondervraagden zijn vooral Nederlanders en Indische Nederlanders, maar ook Indonesiërs, Chinezen, Papoea's en Molukkers.

Mikpunt van haat D e interviews leidden tot verrassende ontdekkingen. Zo spraken de ondervragers een nakomeling van de zogenaamde Belanda ham, de 'Zwarte Nederlanders'. H u n voorvaderen waren ooit als Afrikaanse soldaten met de v o c meegekomen en getrouwd met Indonesische vrouwen. In de koloniale samenleving hadden zij een Europese status. Zij leefden in aparte dorpen, waar nauwelijks iets over bekend was. Grote indruk maakte het verhaal van een Indische vrouw, die tijdens de oorlog buiten de Japanse kampen was gebleven, maar na de oorlog met haar familie in een Indonesisch kamp werd ondergebracht. "Veel Indische Nederlanders uit de lagere bevolkingsgroe-

pen leefden op de grens van het Nederlandse en Indonesische leven", vertelt Sutherland. "Zij woonden al generaties lang in Indonesië, hadden gemengd bloed en h u n familie was grotendeels Indonesisch. Maar zij moesten m de koloniale tijd een zekere status ophouden om als 'Nederlander' gezien te worden en zij moesten goede contacten onderhouden met Nederlanders om h u n baantjes te behouden. Na de onafhankelijkheid werden zij het mikpunt van grote haat van Indonesiërs." Sutherland benadrukt dat de kracht van het gesproken woord niet onderschat moet worden. Zo geeft de emotie in de stem van de Indische vrouw het verhaal een belangrijke dimensie. Of die getuigenissen met teveel gekleurd zijn? "Juist die verkleuringen zijn interessant", vindt Sutherland. "Soms is de emotionele impact van een gebeurtenis zo groot, dat het driekwart van de herinnering in beslag neemt. In een interview van twee uur vertelde een getuige vijf kwartier over de bersiap, de vier maanden van geweld vlak na de onafhankelijkheid. De rest van zijn leven had hij in een kwartiertje samengevat. Je kunt denken dat hij een scheef beeld heeft van de geschiedenis. Je kunt het ook zien als een maatstaf voor de angst die hij toen gevoeld heeft." T o c h is men in Nederland nog altijd een beetje sceptisch over de wetenschappelijke waarde van mondelinge getuigenissen. Dat komt volgens Sutherland omdat de geschiedopvatting lange tijd beperkt bleef tot de "feitjes op een rijtje". Maar herinneringen zijn niet per definitie onbetrouwbaar, ze vragen alleen een andere benadering. En ook geschreven bronnen moeten kritisch bekeken worden. In Engeland

bestaat al lang een traditie om het verhaal van 'de gewone man' op te nemen en te bewaren voor het nageslacht. O p scholen en universiteiten is het de gewoonste zaak van de wereld de zogenaamde oral history op te nemen in het onderwijsprogramma. Sutherland gelooft dat de techniek de laatste scepsis jegens oral history zal wegnemen. De gesprekken worden tegenwoordig opgenomen op minidiscs waarop je willekeurig allerlei geluidsfragmenten kunt raadplegen. Vroeger wilden de stapels oude cassettes die eindeloos moesten worden afgedraaid om bijzondere passages te vinden, historici nogal eens afschrikken. Inmiddels maakt een geautomatiseerd databestand het zoeken veel gemakkelijker.

Pijnlijk In het begin was het niet moeilijk om mensen te vinden die mee wilden werken aan de interviews. Elk interview was bruikbaar. Maar na 370 interviews blijkt het belangrijk om te selecteren. Het valt vooral niet mee om mensen te treffen uit de lagere bevolkingsgroepen. "Die denken al gauw dat ze niets interessants te melden hebben", vertelt Sutherland. "Maar juist de kleinste details zijn voor ons van grote waarde. We willen weten hoe vaak men vlees kocht bij de Chinese slager op de hoek, en of de kleine Europese slager de concurrentie aankon met zijn Chinese vakgenoot." Voor sommige getuigen zijn de herinneringen nog steeds te pijnlijk om over te praten. Sutherland hoorde laatst in de trein twee Indische vrouwen met elkaar praten over een bezoekje aan Makassar. Zij kon het niet nalaten en vroeg de vrouwen naar h u n achtergrond. Ze vertelden dat ze

Oproep Misschien iieb je een familielid of kennis die in de periode 1940-1962 in Indonesië woonde. Aarzel dan niet contact op t e nemen met de Stichting Mondelinge Geschiedenis Indonesië, tel. 071-5272639. Of stuur een mailtje: SMGI@rullet.leidenuniv.nl

in Indonesië geboren waren en in 1963 naar Nederland waren gekomen. T o e n Sutherland hen vervolgens verzocht om mee te werken aan het project, reageerde een van de dames terughoudend. "Ze zei dat ze niet belangrijk genoeg was en dat ze liever niet meer over die moeilijke tijd praatte." De historica begrijpt de argwaan van de vrouw wel. Het zou haar niets verbazen als zij een van de zogenaamde spijtoptanten was, de Indische Nederlanders die vlak na de onafhankelijkheid besloten hadden om in Indonesië te blijven en die in de jaren zestig alsnog naar Nederland kwamen, omdat het leven in Indonesië te moeilijk werd. T o e n zij destijds in Nederland aankwamen, bekommerde zich niemand om hen. Ze moesten niet zeuren, Nederland had immers de Duitse bezetting achter de rug. Nederlanders hebben lange tijd niet veel willen weten van de nadagen van de koloniale tijd. Maar inmiddels lijkt de krampachtigheid er af te gaan. En nu ook mensen uit Indonesië zelf met het ouder worden de balans willen opmaken, hoopt Sutherland toch nog voldoende kandidaten te vinden voor het project. Ze heeft haast. "Elk weekend zie ik wel een overlijdensadvertentie van iemand waarvan ik weet: 'Die hadden we moeten interviewen.'"

Stichting Mondelinge Geschiedenis Indonesië E r zijn vier instellingen die het project van de Stichting M o n d e h n g e G e s c h i e denis Indonesië steunen. D a t zijn het Koninklijk Instituut voor Taal- Landen Volkenkunde in Leiden, het N e d e r lands Instituut voor O o r l o g s d o c u m e n tatie (NIOD) , het Instituut voor Sociale Geschiedenis i n A m s t e r d a m en de Sectie Militaire Geschiedenis in D e n H a a g . Daarnaast zijn er medewerkers van verschillende universiteiten bij betrokken. H e t project wil de duizend interviews v e r z a m e l e n vanwege h u n historische waarde. N e g e n interviewers zoeken overal in het land getuigen o m te interviewen. D e interviewers zijn niet alleen historici, m a a r ook antropologen en psychologen. H e t project wordt gefinancierd door het NIOD, de Stichting Federatie MiUtaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers e n de KoninkUjke Nederlandse A c a d e m i e

voor W e t e n s c h a p p e n . "Elke geldschieter heeft zijn eigen interesse", vertelt professor H e a t h e r Sutherland, voorzitter v a n de stichting Mondelinge Geschiedenis. "Op h u n verzoek besteden we aandacht aan drie t h e m a ' s : Strijdkrachten en Politie, Buitenkampers Japanse Tijd (de Indische Nederlanders die tijdens de Japanse bezetting niet in k a m p e n terecht k w a m e n , red.) en Bedrijfsleven en Arbeidsverhoudingen. Maar zij weten dat de levensverhalen voorop staan." E e n bijzondere financier is de Japanse regering. Sutherland: "In Japan heeft een o m m e z w a a i plaatsgevonden. Steeds m e e r m e n s e n raken ervan overtuigd dat het beter is de waarheid te weten dan het oorlogsverleden krampachtig te ontkennen. Want juist die conservatieve h o u d i n g heeft allerlei spookverhalen de wereld i n gebracht." D e stadswacht van Batavia in juni 1 9 4 1 .

Foto's Collectie HISDOC

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen