Ad Valvas 1998-1999 - pagina 605

AD VALVAS 20 MEI 1999

PAGINA 15

Bedrieglijke vrouwen in de beeldende kunst

'Welke wonderbaarlijke listen kent de mooie, trouweloze vrouw' Adam was niet de enige die zicli tot liet l<waad liet verleiden door een mooie vrouw. Na hem gingen nog vele beroemde mannen ten onder aan listen van sluwe schone dames. In de vijftiende en zestiende eeuw waren de vrouwenlisten een populair thema in de beeldende kunst. Yvonne Bleyerveld deed onderzoek naar de betekenis van de verhalen.

Yvette Nelen Het zinde Aristoteles met dat zi|n leerling Alexander de Grote veel ti)d doorbracht met de schone Phyllis D e Griekse wijsgeer waarschuwde Alexander dat zijn liefde ten koste ging van zijn studie T o e n Phyllis erachter kwam waarom haar geliefde zich van haar afwendde, besloot zij Anstoteles te straffen Zij dwaalde door zijn tuin en verscheen regelmatig voor het raam van zijn studeerkamer, waar zij hem met zoete lachjes en woorden probeerde te verleiden Zij tilde zelfs haar rok op en toonde h e m haar blote benen Phyllis had succes Aristoteles raakte m vuur en vlam voor de jonge vrouw Ze kreeg zoveel macht over hem, dat hij haar toestond op zijn rug rond te njden Rondkruipend in de tuin op handen en voeten, met Phyllis op zijn rug, werd Anstoteles betrapt door Alexander N a d a t zijn schande aan het hele hof bekend werd, pakte de vernederde filosoof zijn bezittmgen bij elkaar en vertrok naar het eiland Galicia Daar schreef hij een boek, waann hij verzuchtte "Welke wonderbaarlijke listen kent de mooie, trouweloze vrouw " Anstoteles was niet de enige ten prooi viel aan vrouwenlisten D e bijbelse held Simson verloor zijn bovenmense lijke krachten door toedoen van de verleidelijke Delila, die hem in zijn slaap de haren het afknippen En de dochters van Lot voerden h u n vader dronken, opdat hij met hen sliep en zij voor een nageslacht konden zorgen Ook uit de bijbel komt het verhaal van Jael ZIJ bevnjdde de Israëlieten van een belangnjke vijand toen zij legeraanvoerder Sisera onderdak verleende in haar tent en hem in zijn slaap doodde door een tentpin door zijn hoofd te slaan Verhalen over vrouwenlisten waren in de late vijftiende en zestiende

Prent van De Zondeval van Philips Galle (ca. 1 5 6 3 - 1 5 7 0 ) . Rijksprentenkabinet Amsterdam

eeuw erg populair in de Nederlandse steden Legio zijn de reeksen prenten met daarop scenes van beroemde mannen die ten val gebracht worden door slimme vrouwen Vreemd genoeg besteedden kunsthistonci nauwelijks aandacht aan de reeksen D a a n n is nu verandering gekomen Volgende week promoveert Yvonne Bleyerveld (32) op vrouwenlisten m de beeldende kunst m de Nederlanden vanaf de veertiende eeuw tot ongeveer 1650 De eerste vrouwenlisten werden ver beeld in de dertiende eeuw, vooral m Franknjk en Duitsland Uit die tijd stamt ook de legende van Anstoteles en Phyllis Bleyerveld vermoedt dat de verhalen in die penode vooral bedoeld waren voor de geestelijkheid, die zich boven alles moest wijden aan haar cehbataire levenstaak "De beelden hadden een voorbeeldfunctie Ze heten zien hoeveel macht een vrouw over een man kon hebben Phyllis is het prototype van de kwade vrouw Maar meer nog dan om Phyllis draait het om Anstoteles Deze beroemde man laat zich verleiden tot dwaas gedrag Terwijl hij weet dat vrouwen gevaarlijk zijn en je hen als man op afstand dient te houden "

Antifeministisch D e kerkvaders baseerden h u n antifemmistische opvattmgen deels op de klassieke oudheid T o e n al kregen vrouwen eigenschappen toegedicht als lichtgeraaktheid, lust, gierigheid, hebzucht, afgunst en bedrog D e meeste mspiratie vonden de geestelijken echter in het oude testament Daarm begon het al met Adam en Eva Eva's verleiding kun je zien als de 'oerlist', beaamt Bleyerveld Het verhaal van de zondeval speelt een sleutelrol Het zou immers bewijzen dat de vrouw bedneglijk is en als straf ondergeschikt hoort te zijn aan de man

SjJfa^crs Jhu Stitff Jee fffahn cè vrunf Sse Cacs

J^

1 Co0t»t

JnpiBfU JU Jtein^^

r^i~

Phyllis ri|dt op de rug van Aristoteles, gravure van Johannes Sadeler I naar Bartholomeus Spranger. Rijksprentenkabinet Amsterdam 1 !

In de vijftiende en zestiende eeuw werden vrouwenlisten niet langer alleen verbeeld voor de geestelijkheid In de Nederlandse steden kocht de gegoede burgerman prenten met de meest uiteenlopende voorstellingen Ze waren meestal van <jf^ een hoge kwaliteit Een belangnjke invloed had de Leidse graveur Lucas van Leyden HIJ maakte in de zestiende eeuw twee senes vrouwenlisten, waann hl) allerlei nieuwe verhalen toevoegde aan het thema Ook kom je de vrouwenlisten tegen m decoratieve kunst m zestiendeeeuwse stadhuizen en woonhuizen gegraveerd in bekers, tafels en kasten of uitgebeeld m glas-m-loodramen Hieruit leidt Bleyerveld af dat de verhalen vooral populair waren bij welgestelde stedelingen H e t thema moet goed aangesloten hebben bij stedelijke idealen D e groei van de steden zorgde namelijk voor een verandenng in

de verhoudingen tussen mannen en vrouwen "In stad was het zaak alles goed in het gareel te houden Er kwam een duidelijker taakverdelmg tussen de man en vrouw dan op het platteland Werk en pnve werden stnkter gescheiden De man zorgde voor het brood op de plank, de vrouw moest zorgen voor het huishouden " De prenten wezen erop dat zowel mannen als vrouwen zich aan de nieu we taakverdelmg dienden te houden

Waarschuwing Volgens Bleyerveld waren de vrou wenlisten in de kunst niet zozeer een waarschuwing voor overspel of liefde, zoals vaak gedacht wordt, maar eerder een waarschuwing voor de macht van de vrouw In de vroegmoderne samenleving gold zelfcontrole als een belangnjke mannelijke eigenschap Een man moest zijn eer bewaken, want zijn plaats werd voor een deel bepaald door zijn reputatie Zodoende kom je veel prenten tegen waarop een man en een vrouw aan een broek trekken, of de vrouw de broek aanheeft van de man Als de vrouw heerste over de man, werd de man belachelijk gemaakt De kunsthistonca denkt dan ook dat de prenten met vrouwenlisten vooral bestemd waren voor mannelijk publiek Het beeld van vrouwen was met alleen negatief Niet alle listige vrouwen handelden uit eigenbelang De dochters van Lot verleidden hun vader omdat zij moesten zorgen voor een nageslacht Jael bevnjdde het Israëlische volk van een vijand N o g populairder dan deze vrouwen was de

vrome en kuise weduwe Judith Zij voerde Holofemes, de aanvoerder van de Assyners, dronken en onthoofde hem met zijn eigen zwaard Judith kwam in de zestiende eeuw overal voor Over haar werden toneelstukken geschreven, ze werd aangehaald m schoolboekjes en pnjkte op prenten en schildenjen Judiths dubbele rol als vrome, listige vrouw geeft aan dat met alle vrouwen pasten m het hokje 'hels' of 'hemels' Wel predikten alle verhalen uiteindelijk dezelfde ideaalbeelden voor mannen en vrouwen Een m a n was verstandig, dommant, eervol en beheerst Een vrouw moest onvoorwaardelijk trouw zijn, onderdanig aan haar man, kuis, passief en mgetogen Afwijkin gen van de idealen waren een bron van vermaak We moeten niet vergeten, benadrukt Bleyerveld, dat uitgebeelde vrouwenlisten vooral een vorm van ontspanning waren In de zeventiende eeuw raakten de vrouwenlisten opeens uit de mode Zij kwamen niet langer voor op prentenreeksen of in decoratieve kunst "Ik vermoed dat het thema was uitge hold", vertelt Bleyerveld "Je ziet m die tijd de zogenaamde genretaferelen opkomen, beelden uit het dagelijkse leven " Ze toont een prent van een boerenechtpaar dat aan twee kanten aan een broek trekt Want de stnjd om de broek, die was gebleven Het proefschrift Hoe bednechlijk dat die vrouwen zijn van Yvonne Bleyerveld wordt in het najaar uitgegeven bij Primavera Pers in Leiden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen