Ad Valvas 1999-2000 - pagina 469

AD VALVAS 30 MAART 2000

PAGINA 9

Bètacomplexïteit:

fM ttf' ^

het nieuwe paradepaardje van de VU ^

*

. . • ^

.^«^jjJI^ J l

^^Ê ^0R^

1 Hgp^

^

ËE^II^^^H

1

^

^

^

^

j Tftf

Bram de Hollander

Blinkend fris

"Ik heb h e t h i e r w e l getroffen", v i n d t J e n n y (18) i n d e bUnkend nette e e n h e i d s k e u k e n . H e t a a n r e c h t i s s c h o o n , d e v l o e r n a g e n o e g ook. Er staat e e n d o o s klaar v o o r o u d p a p i e r e n e e n kistje v o o r lege flessen. O v e r elk keukenkastje h a n g t e e n keurig o p g e v o u w e n theedoek. G l o e d n i e u w w i t g o e d ­ e e n w a s d r o g e r , d rie koelkasten en een m a g n e t r o n ­ vergemakkelijkt h e t w o n e n v e r d e r . Bij d e wasmachine h a n g t e e n r o o s t e r w a a r b e w o n e r s k u n n e n a a n t e k e ­ nen w a n n e e r z e d i e willen g e b r u i k e n , o p h e t p r i k b o r d e e n r o o s t e r voor het s c h o o n m a k e n . "Elke d a g heeft i e m a n d d e s c h o o n m a a k ­ beurt. I e d e r e e n h o u d t z i c h a a n h e t r o o s t e r , d at i s h e e l fijn. Als je niet kunt, m o e t je r u i l e n . E n o m d a t h e t z o r e g e l m a t i g gebeurt is de keuken m a a r vijf m i n u t e n werk, d e g a n g iets l a n g e r . " D e s t u ­ dente wijst n a a r d e vloer. "Vand aag i s h e t n o g niet g e d a a n , m a a r het is n o g s t e e d s b e s t s c h o o n . E n e e n s i n d e z o v e e l tijd h o u d e n w e samen e e n grote s c h o o n m a a k . W i e n i e t m e e d o e t , w o r d t d a a r w e l op aangesproken."

emen op Uilenstede 1 De gang vol troep "Zes jaar g e l e d e n h e b b e n w e h e t s c h o o n m a a k r o o s t e r afgeschaft. Het uitgangspunt i s s i n d s d i e n d at w e s a m e n s c h o o n m a k e n . M a a r zoals je ziet, werkt d at niet z o g o e d " , l e g t P e t e r (26) uit. Van h e t schoonmaakgeld d at z e v a n d e h u u r s t i c h t i n g krijgen, g a a n z e samen uit e t e n en laatst i s e r e e n frituurpan gekocht. D i e staat temidden v a n e e n w a n k e l e stapel afwas e n e t e n s r e s t e n . E c h t erg vindt hij h e t n i e t . A l s hij straks gaat k o k e n , m a a k t hij e e n hoekje vrij. P a n n e n heeft hij i n zijn k a m e r . "In h e t b e g i n w a s t e ik n o g wel af na h e t e t e n . D a t h e b ik afgeleerd . H e t z o u w e l makkelijker zijn als het wat s c h o n e r w a s , m a a r e c h t ongemakkelijk i s h e t ook niet. Kakkerlakken zijn er n i e t . " Hij trekt e e n verrotte la o p e n , waarin wat bestek Ugt. " H i e r k a n d e e e n h e i d n o g wel e e n week mee toe, v o o r er a f g e w a s s e n m o e t w o r d e n . V o l g e n d e week is er een feest, d a n w o r d t e r waarschijnlijk w e l w a t o p g e r u i m d . D a a r ­ na is het d enk ik n o g veel r a n z i g e r . " O o k d e rest v a n d e g e m e e n ­ schappelijke r u i m t e i s e e n t r o e p . T e g e n d e regels v a n d e v e r h u u r ­ der in staat h e t balkon vol e n d e g a n g ook. D e e e n h e i d s v e r t e g e n ­ woordiger heeft g o e d c o n t a c t m e t I n t e r m e z z o en d at s c h e e l t v e e l gezeur, zegt h i j . "We h e b b e n n o g n o o i t gevolg g e g e v e n a a n e e n ultimatum. H e t blijft m e e s t a l bij d r e i g e n . H e t lijkt e r o p alsof ze ons ged ogen."

Berend Vonk

Aan de Nederlandse universi­ teiten werl<en verschillende vakgroepen maar zelden samen. De VU brengt daar verandering in met het on­ derzoeksprogramma 'bèta­ complexiteit', dat l)innen­ kort van start gaat. Vier hoogleraren biologie, natuur­ kunde en scheikunde gaan gezamenlijk de werking van cellen onderzoeken. "W e moeten eikaars kennis proeven en elkaar leren begrijpen." Mare Koenen Het is een dic htbevolkt gebied, de bin­ nenkant van een c el. Geen kubieke nanometer blijft ongebruikt. Veel plaats is gereserveerd voor de kern, maar daarnaast zijn er talloze andere onderdelen gehuisvest. De mitoc hon­ driën bijvoorbeeld, minusc ule staafvor­ mige lic haampjes die de energie produ­ ceren waardoor een c el in leven blijft. Verderop liggen de geplooide kanaal­ tjes van het Golgi­apparaat, dat schadelijke afvalstoffen op zo'n manier verpakt dat ze veilig naar buiten gewerkt kunnen worden. Dat gebeurt via flinterdunne draadjes die kriskras tussen alle bouwwerken zijn gespannen ­ de 'snelwegen' waarlangs een belang­ rijk deel van alle produc ten van een c el wordt vervoerd.

Bram de Hollander

Over de manier waarop die snelwegen werken, is nog niet veel bekend. Maar als het goed is komt daar binnen enke­ le jaren verandering in. Het is een van de aandac htsgebieden van een nieuwe onderzoekslijn aan de vu, die onder de naam bètac omplexiteit binnenkort van start gaat. Aan de voorbereiding is ruim vier jaar gewerkt door een stuur­ groep onder voorzittersc hap van Ronald Griessen, hoogleraar vaste stof­ fysica. "Bètacomplexiteit is voortgekomen uit de samenwerking van natuurktinde, biologie en sc heikunde", vertelt Gries­ sen. "Die vakken hebben onderdelen die steeds dic hter bij elkaar komen. Een paar jaar geleden vroegen we ons daarom af of het niet mogelijk zou zijn een gezamenlijk onderzoeksprogramma op te zetten." Dat kon, zo bleek toen de drie oplei­

dingen h u n ideeën over de inhoud van de samenwerking op tafel hadden gelegd. Al snel werd wel duidelijk dat er voor de uitvoering mensen van bui­ ten de vu gezoc ht moesten worden. Griessen: "In Nederland wordt relatief weinig interfac ultair onderzoek gedaan. Wat dat betreft lopen we ac hter op het buitenland, en dan met name op de Verenigde Staten." Het c ollege van bestuur zag in de plan­ nen dan ook een manier om zic h van de overige Nederlandse universiteiten te ondersc heiden en maakte voor de uitvoering enkele miljoenen guldens vrij. De betrokken fac ulteiten kwamen ieder ook met een bedrag, zodat er een pot ontstond waarmee onderzoekers uit het buitenland te verleiden waren om de overstap naar de vu te maken. "Als je goedbetaalde hoogleraren uit het buitenland wilt aantrekken, moet je iets te bieden hebben", weet Griessen. "En dan praat je niet alleen over de salariëring, maar over de hele struc tuur die voor een nieuwe onderzoekslijn noodzakelijk is: apparatuur, goed mge­ richte laboratoria, aio's, oio's, universi­ tair doc enten, studenten."

Vingers Erg gemakkelijk verliep de werving niet. Een advertentie in vakbladen leverde niets op. Uiteindelijk vond de universiteit via­via Christoph Sc hmidt, die nu als hoogleraar fysic a van c om­ plexe systemen is aangesteld. De biolo­ gen konden na enig zoekwerk Holger Lill uit Duitsland aantrekken. Met de aanstelling van Saskia van der Vies, hoogleraar bioc hemie namens de divi­ sie sc heikunde, is het gezelsc hap bijna compleet. Er moet nog een theoretisc h natuurkundige komen, maar bètac om­ plexiteit kan al van start gaan. Van der Vies heeft er zin in. "Een van de ideeën ac hter de bètac omplexiteit is om het verloop van c omplexe proc es­ sen op versc hillende tijdsc halen te bekijken. De verplaatsing van stoffen via de 'snelwegen' in de c el is zo'n complex systeem. Langs de draden wandelen als het ware grote molec ulen die een stof aan zic h kunnen bmden om die elders af te geven. Zowel de draden als de molec ulen zijn eiwitten. Vanuit sc heikundig oogpunt is de ver­ plaatsing dus niets anders dan een interactie tussen eiwitten." N u zijn eiwitten c omplexe molec ulen die niet zo maar aan elkaar gehangen kunnen worden. Wanneer een interac ­ tie tot stand komt, veranderen de eiwitten van vorm. Van der Vies verge­ lijkt het met het geven van een hand: je komt met gestrekte vingers op de ander

af, maar als je diens hand grijpt, buigen jouw en zijn vingers zic h over elkaar ­ de vingers veranderen van houdmg. Hetzelfde gebeurt als twee eiwitten een interactie aangaan: de 'vingers' van de eiwitten ­ groepen aaneengebonden atomen ­ vouwen zic h dan om elkaar heen. "Van dat djnamisc he proc es wil­ len we de wetmatigheden leren ken­ nen", zegt Van der Vies. "Dat kan als we het proc es in kleine tijdseenheden ontleden. Wat gebeurt er in de eerste picoseconde, in de tweede, of in de derde nano­ en mic rosec onde?"

Sprongetje Die dynamiek is volgens Van der Vies een nieuw onderzoeksgebied aan de vu. En de kans dat ze daar meer over te weten komt, zo is haar overtuiging, zal toenemen als ze kan samenwerken met natuurkundigen en biologen. Zo is het al langer duidelijk dat de wandeling die de eiwitten langs de draden maken geen vloeiende beweging is, maar dat het met sc hoksgewijze sprongetjes gaat, ongeveer tweehonderd per sec onde. Voor elk sprongetje, zo blijkt uit bio­ chemisch onderzoek, wordt steeds opnieuw energie opgewekt. Hoogleraar Lill, die door biologie is aangesteld, heeft zic h uitvoeng beziggehouden met de proc essen die die energie produc e­ ren. "Hoe de samenwerking van de drie vakgebieden in bètac omplexiteit pre­ cies zal verlopen, is nog onduidelijk", zegt Van der Vies. "Daar voeren we nog disc ussies over. Eerst moeten we van eikaars kennis proeven en elkaar leren begnjpen. Fysic i, sc heiktindigen en biologen zijn gewend onderzoek te doen volgens htm eigen methoden en invalshoeken, die de anderen niet altijd kennen. Wat mij betreft c reëren we een situatie waann we vnj kunnen praten, en tegen anderen kunnen zeggen: 'ik snap niet waar je het nu over hebt'. Ik doe aan deze onderzoekslijn mee in de verwachting dat dat ook zal lukken." Het nieuwe vakgebied heeft in ieder geval al één enthousiaste aanhanger: Ronald Griessen. Want hoewel hij zelf geen formele bemoeiems met bètac om­ plexiteit meer zal hebben, is er door zijn werk in de stuurgroep een wereld voor hem opengegaan. Tijdens zijn voorzitterschap is hij dikke boeken over moleculaire biologie gaan lezen. "Bio­ logen onderzoeken de proc essen op een heel andere manier dan wij natuur­ kundigen", vertelt hij. "Natuurkunde benadert de 'snelwegen' in de c el met wiskundige berekeningen. Maar deze boeken bevatten geen enkele formule. Dat vind ik erg inspirerend."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen