Ad Valvas 1999-2000 - pagina 538

AD VALVAS 4 MEI 2000

PAGINA 10

BOEKEN Interviewbundel brengt sociobiologïe in kaart

De bepalende kracht van de genen Twintig jaar geleden was het nog taboe, nu mag het weer: menselijk gedrag verklaren met biologische kenmerken. Oftwel: sociobiologïe bedrijven. Is de mens een machteloos product van zijn genen? In de interviewbundel Wee de genen maakt journalist en VU-medewerker Koos Neuvel de balans op. Dirk de Hoog "Er is geen enkel menselijk gedrag dat met op een of andere wijze biologische wortels heeft " Dit zegt Ko Orlebeke, emeritus vu-hoogleraar psychologie, in Wee de genen, de onlangs verschenen interviewbundel van journalist Koos Neuvel In het boek komen zeventien Nederlandse wetenschappers aan het woord die bezig zijn met sociobiologïe, oftewel onderzoek naar biologische invloeden op menselijk gedrag Het boek verscheen m het kader van het VU-podium, een project waarmee de universiteit sinds vorig jaar naar buiten treedt

sen mensen "Voor ieder kmd is de omgeving tegenwoordig, veel meer dan pakweg honderd jaar geleden, ongeveer hetzelfde Kinderen gaan veelal naar dezelfde soort scholen, kijken naar dezelfde televisieprogramma's en krijgen dezelfde boeken voorgelezen Die gelijkgeschakelde omgeving brengt wemig verschillen tussen individuele meer voort Alle dan nog bestaande verschillen zijn genetisch bepaald", aldus Orlebeke Wie zo'n uitspraak pakweg dertig jaar geleden durfde te doen, kon rekenen op een publieke veroordeling en uitstoting uit de universitaire wereld Dat overkwam in de jaren zeventig de

'Verschil in intelligentie is voor zeventig procent een kwestie van erfelijke aanleg' om discussies aan te zwengelen over de relatie tussen wetenschap, cultuur en samenleving Orlebeke zette samen met zijn opvolger Dorret Boomsma het tweelingenonderzoek op Daarbij worden verschillen gemeten tussen eeneiige tweelingen die genetisch volkomen identiek zijn en tussen twee-enge tweelingen die genetisch wel verschillen Met het onderzoek is veel informatie verzameld over allerlei persoonlijkheids- en gedragskenmerken De emeritus hoogleraar durft de stelling aan dat de verschillen in intelligentie tussen mensen voor zeventig procent een kwestie van erfelijke aanleg zijn HIJ constateert dat, naarmate de sociale gelijkheid toeneemt, erfelijke factoren een belangrijker verklaring vormen voor de verschillen tus-

criminoloog Wouter Buikhuisen toen hij onderzoek wilde doen naar biologische oorzaken van crimineel gedrag Tegenwoordig liggen de zaken anders Vu-kinderpsychiater T h e o Doreleijers onderzoekt agressieve kinderen op sociobiologische wijze Hij oogst zelfs lof in het weekblad Vnj Nederland, het blad dat destijds veel bijdroeg aan de ondergang van Buikhuisens plannen Dat biologisch onderzoek naar menselijk gedrag weer in de mode is, wil volgens de samensteller van het boek, Koos Neuvel, nog met zeggen dat het debat nature versus nurture nu definitief in het voordeel van de sociobiologïe is beslecht " D e afgelopen decennia heeft de wetenschap een indrukwekkende hoeveelheid gegevens geproduceerd die wijzen op een

< t Wj..fff

Chris de Jongh/HH

bepaalde biologische betrokkenheid bij allerlei vormen van gedrag Maar ik zie het vooral als een inhaalslag De nazi's misbruikten in de Tweede Wereldoorlog allerlei racistisch-biolo-

De faculteit Wijsbegeerte organiseerde het afgelopen jaar een Studium Generale over spiritualiteit bij grote filosofen. De lezingen uit deze serie zijn onlangs gebun­ deld in het boek Tussen de regels van de filosofie. Een recensie.

De bundel Wee de genen van Koos Neuvel is ver schenen bij uitgeven) Meinema (isbn 9 0 2 I I 3 7 9 0 9 ) T o t 1 juli kost het boek / 27 30 Daarna ƒ 32,50

Spirituele filosofen zijn outcasts Eva van der P as

K^»«*­»«fr^.4;toirf^^*i^«.*yi«^f»'# rfsè­

gische opvattingen Daardoor heeft er decennialang een taboe gerust op dit soort onderzoek Dat taboe is inmiddels nagenoeg weg Bijna iedereen vindt nu dat zowel biologische als

sociaal-culturele factoren een rol spelen bij menselijk gedrag Dat lijkt een open deur, maar veel discussies liggen nog steeds erg gevoelig Kijk naar de commotie die ontstaat als het gaat over biologische verklaringen voor gedragsverschiUen tussen de seksen Ook vermoedens over biologische oorzaken van verschillen tussen etni sche groepen zijn een buitengewoon gevoelige kwestie " Een reden dat sociobiologische verklaringen tegenwoordig beter geaccepteerd zijn, IS volgens Neuvel dat de opvattingen van de sociobiologen zijn veranderd "Begin negentiende eeuw leefde het sociaal darwinisme sterk Dat ging ervan uit dat de maat schappij sterker zou worden als alletn de gezondste en beste individuen 7ich voortplantten Met alle gevolgen van dien Niet alleen m nazi-Duitsland, ook in bijvoorbeeld Zweden en de Verenigde Staten zijn geestelijk gehandicapten gedwongen gesteriliseerd N u IS de heersende opvatting dat mensen, maar ook veel dieren, sociale wezens zijn Samenwerking en altruïstisch gedrag lonen " Daarmee komt Neuvel meteen op nog een opmerkelijke tendens in de sociobiologïe Wetenschappers maken steeds vaker vergelijkingen tussen menselijk en dierlijk gedrag Zijn ti dan geen fundamentele verschillen' Neuvel "Veel van dit soort wetenschappers beschouwen de mens als een gecompliceerd dier Verschillen met bijvoorbeeld mensapen zijn in hun ogen slechts gradueel Zij wijzen erop dat ook apen complexe sociale relaties onderhouden, communiceren via taal en er een moraal op nahouden Maar andere wetenschappers vinden de stelling dat de mens slechts een sociaal dier is, nogal kort door de bocht N e e m Piet Smehk die aan het woord komt in de bundel Hij stelt dat zaken als moraal en kennis van goed en kwaad mensen duidelijk onderscheiden van dieren Zo zie je maar dat de discussie nog lang met is uitgewoed "

Elke boekhandel heeft tegenwoordig een afde­ Img, of op z'n minst een kast met boeken over new age of esotene Hier staan boeken over massage en yoga naast uitgaven over leven na de dood, Feng Shui 'voor uw tuin en mten­ eur', boeddhisme en geneeskrachtige edelste­ nen Ze passen allemaal in de kast new age, maar een echte lijn is er niet in te ontdekken Hetzelfde probleem doet zich voor bij de onlangs verschenen bundel Tussen de regels van de filosofie Spintuahteit bij grote filosofen In dit boek worden negen filosofen gemtroduceerd, die allemaal het predicaat 'spintueel denker' knjgen Maar wat spintuahteit nu precies inhoudt, IS uit het boek moeilijk op te maken Gerben Groenewoud, samensteller van de bundel en docent middeleeuwse wijsbegeerte aan de VU, kan desgevraagd wel een defmitie van het begnp geven spintutaliteit is volgens hem het zoeken naar zingeving op een gedisci­ plineerde manier, volgens de regels van de fil­ sofie Maar hoe filosofisch ze ook te werk gaan, spintuele filosofen zelf zijn toch vaak de outcasts van de filosofie Kenmerkend voor filosofen die zich op het spi­ ntuele pad begeven, is namelijk dat ze iets wil­ len zeggen dat de rationele regels van de filo­ sofie met toelaten " H u n ongineelste gedach­ ten zijn bi) wijze van spreken tussen de regels van de filosofie geschreven", aldus Groene­ woud En dat verklaart wellicht waarom de lezer van dit boek het spintuele met direct op een presenteerblaadje knjgt aangereikt Spintuahteit is met te vatten in de taal van de filosofie Je kunt er alleen voorzichtig omheen draaien, of met beelden laten zien wat je bedoelt En dat gebeurt in deze bundel dan ook regelmatig Telkens als de lezer denkt in de buurt te komen van het spintuele van een filosoof, stuit hij op omzichtige beschnjvmgen.

zoals over het denken van Martin Buber (1878­1965) 'Het wezen van de mens is gele­ gen in de ik­jij­relatie, maar het jij kan niet onthuld worden m het klare licht van mijn denken ' Deze vage omschnjvmg is geen tekortkommg van de schnjver van het hoofd­ stuk Het spirituele in de filosofie kan eenvou­ digweg niet m logische termen worden ont­ huld En toch, schnjft Groenewoud aan het einde van zijn inleiding, zijn wijsbegeerte en spintu­ ahteit onlosmakelijk met elkaar verbonden, het een kan met zonder het ander Dat is, legt hij uit, omdat het een echte wijsgeer met alleen gaat om de wetenschap, maar ook om het zoe­ ken naar wijsheid Het doorgronden van het onbekende blijft altijd een motor achter de filosofie De spintuele filosofie heeft dan ook niet altijd zo weinig status gehad als tegenwoordig In het vroege chnstendom en de middeleeuwen was spintueel denken een belangrijke stroming

theologie Omdat spintuahteit beelden, verha­ len, en een soort 'overgave' vergt, waarvoor in wetenschappelijk denken geen plaats is, werd de relatie tussen filosofie en spintuahteit steeds moeizamer Ludwig Wittgenstem (1889­1951), trok drie eeuwen later de ultieme conclusie uit deze scheiding met zijn vaststelling 'Waarovei men niet spreken kan, daarover moet men zwijgen Wat met m wetenschappelijke taal is uit te drukken, kan in de wetenschap geen plaats krijgen Ook de filosofie moest zich aan deze regel houden Zo werd volgens Wittgenstein niet alleen de zuiverheid van de wetenschap beschermd, maar ook het domein van het spi ntuele, dat volgens Wittgenstein niet kan, maar ook met hoeft te voldoen aan eisen van wetenschappelijkheid Zijn tijdgenoot Martin Buber was het misschien met hem eens Hij liet zich voor de spintuele elementen in zijn filosofie eerder inspireren door zijn (joodse) religie dan door de filosofie

'De origineelste gedachten zijn tussen de regels door geschreven

m de filosofie Religie en filosofie waren toen nog met elkaar verweven en vroege denkers gebruikten de thora of de bijbel bij hun pogm­ gen het aardse leven op een juiste manier vorm te geven, of om in contact te komen met het hoogste wezen God Aan het begm van de zeventiende eeuw raak­ ten religie en wetenschap van elkaar geschei­ den Daardoor kwamen spintueel filosofen in een benarde positie terecht Blaise Pascal (1623­1662) was de eerste filosoof die pleitte voor een duidelijke scheidmg tussen de filoso­ fie, die de kant van de wetenschap koos, en de

Juist de vraag die tijdens het lezen van dit boek bij de lezer opduikt ­ 'wat is toch die spi­ ntuahteit'' ­ maakt dit boek fascinerend In de loop van het boek rijst een vermoeden hoe spi­ ntuahteit samenhangt met enerzijds filosofie en anderzijds religie Een duidelijke definitie van het begnp zal de lezer echter niet vinden Maar misschien is dat wel de belangnjkste eigenschap van spintuahteit Tussen de regels van de filosofie - spmtualiteit btj grote filosofen, onder redacne van Gerben Groenewoud, is verschenen bi) uitgeven) Meinema (isbn 9021137704) Het kost ƒ 37,50

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen