Ad Valvas 1999-2000 - pagina 589

AD VALVAS 25 MEI 2000

PAGINA 9

Biofysicus breekt door met onderzoek naar werking van cellen

Miljoenenimpuls voor genetisch onderzoek

Orde scheppen in de chaos De vraag hoe leven mogelijk is, houdt onderzoekers al eeuwen bezig. Stapje voor stapje komt de wetenschap dichter bij een mogelijke ontrafeling van het mysterie. Vol­ gens Raoul Frese, aio bij de afdeling biofysica van de faculteit Exacte Wetenschappen, heeft het allemaal te

Het wet enschappelijk onderzoek op het gebied van genet ische celstructuren krijgt 30 t ot 40 miljoen gulden van minist er Jorritsma van E c o n o m i s c h e Zaken. Da t geld moe t Neder­ land een vooraanst aande posit ie opleveren.

maken met organisatie: elk ceideeltje moe t precies de juiste dingen doen. Frese ontdekte welk eiwit hie rbij een belangrijke rol speelt. Deze maand verschijnt zijn onder­ zoek in PNAS, e e n vooraanstaand we te nschapstijdschrift in de Verenigde Staten.

Laura We ste ndorp

Cellen groeien niet in het wilde weg, legt Frese uit. Ze hebben elk hun eigen taak en functie. En zo werkt het ook binnen de cel: overleving is alleen mogelijk als elk deeltje precies doet wat het moet doen. Het woekeren van een kankercel bewijst dat. Die groeit at random en maakt uiteindelijk zijn gastheer kapot. De biofysicus onderzocht de organisatie van een eencellige bactene, die leeft door energie te halen uit licht. Het omzetten van licht in elektrische spanning gebeurt door eiwitten binnenin de cel. De bacterie is eigenlijk een soort batterij, die door foto­ synthese wordt opgeladen. Het micro­organisme hoort tot de vroegste levensvormen op aarde, betoogt Frese. Het is al 3,5 mil­ jard jaar oud. Aangezien natuur­ lijke selectie ervoor zorgt dat alleen goed functionerende organismen overleven, kun je concluderen dat deze eencellige bacteriën dus optimaal werken. Alles in de cel heeft zijn nut.

Onbekend deelt je Vanuit dat uitgangspunt ging Frese bij zijn onderzoek te werk. Hij bestudeerde celmate­ riaal dat door Britse genetici was bewerkt. Zij haalden er tel­ kens een ander stukje uit. Door te kijken hoe de aangepaste cel functioneerde, bracht de biofy­ sicus de taak van het verwijder­ de stukje in kaart. Al eerder hadden onderzoekers

Nederland zet fors in op biotechnolo­ gie, de techniek die gebruik maakt van micro­organismen om een grote vana­ tie van producten te maken. Vorige maand trok minister Jomtsma al 200 miljoen gulden uit voor startende ondernemers op dit gebied Daarnaast gaat de nationale onderzoeksorganisa­ tie NWO de bio­informatica stimuleren met een financiële injectie van 30 mil­ joen. Daar komt nu nog eens 30 tot 40 miljoen bij voor een zogeheten innovatief onderzoeksprogramma (lOP) op het gebied van genomics. Het budget voor dit nieuwe program­ ma IS twee maal zo groot als wat het ministerie van Economische Zaken normaal uittrekt voor zo'n program­ ma. Vooral in de VS, Engeland en Duitsland steekt de overheid vele hon­ derden miljoenen in dit onderzoek. Onderzoeksprojecten zijn bovendien vaak erg grootschalig. Jomtsma vmdt daarom dat Nederland met kan ach­ terblijven.

een stukje van een gen gevon­ den in de bacterie, waarvan de functie onduidelijk was. Het onbekende deeltje werd daarom X genoemd. Belangrijk was het stukje eiwit wel: zonder x bleek de cel niet te kunnen groeien. Frese toonde met laseronder­ zoek aan wat x binnenin de bactene doet: het deeltje blijkt ervoor te zorgen dat alle proces­ sen in het celmembraan worden geordend. Zonder dit stukje eiwit is het een chaos in de cel. "We weten nog met of dit effect van X alleen in dit beest geldt, of dat het in het algemeen zo werkt, dus ook in grotere wezens. Maar er wordt al aan een vervolgonderzoek gewerkt", zegt de aio niet zonder trots. "Wat daar ook uitkomt, dit geeft in ieder geval meer inzicht in de fundamentele vraag hoe leven mogelijk is."

Ziektes Het lOP zal zich richten op de onder­ zoeksterreinen waar Nederland nu al een sterke positie heeft. Het in kaart brengen van DNA­structuren van de mens zit er waarschijnlijk met bij. "Hier hebben andere landen al een te grote voorsprong", zegt Marcel de Groot van Senter, het bureau dat namens het mmistene de lop's uit­ voert. " W I J zullen het moeten hebben van functional genomics. Dit is DNA­ onderzoek naar het voorkomen van ziektes bij mensen, of naar het vergro­ ten van het rendement van de land­ bouw in de derde wereld." Academische ziekenhuizen, universi­ teiten en kennisinstellingen als TNO en DLO kunnen aanspraak maken op het lOP­geld. Hiermee kunnen ze assisten­ ten­m­opleiding en postdocs financie­ ren. Bedrijven als Organon, DSM, Gist­Brocades en Unilever begeleiden het onderzoek. Het programma gaat naar verwachting m het najaar van start. Pas dan kunnen onderzoekers met voorstellen komen. (XT/HOP)

Achterlijk groot Dat het onderzoek deze maand in PN/isPNAS verschijnt, bete­ kent dat ook andere academici de status van de vinding erken­ nen. Overigens is het onderzoek niet alleen qua resultaat groot. Het bestudeerde materiaal ­ de cel­ delen meten één tot de min twaalfde meter ­ mag er ook best wezen, vindt Frese. "In het eerste jaar van mijn studie experimentele natuurkunde moesten we een waterstofatóom uitrekenen. Vergeleken daarbij zijn dit soort eiwitten mega­ complexen, zo groot als tien miljard waterstofatomen bij elkaar. Dat is voor ons dus eigenlijk achterlijk groot."

Raoul Frese: 'Zonder e iwit X lie e rst e r chaos in een cel'

E-mail uit Ghana af tegen, het statige witte kas­ Van onderzoekster ben ik plotselingvreemd teel in Europese bouwstijl. Een ander hoogtepunt is het benedic­ tijnenklooster waar we op aanraden veranderd in backpacker van vrienden in Accra een paar dagen

Rhoda Woets is vierdejaars culturele antropologie. Ze doet in Ghana onderzoek naar moderne kunstenaars in dat land. Hoe ontwikkelen die kunstenaars zich in relatie tot politie ke en sociale vraagstukken, is haar onderzoeksvraag. In Ad Valvas deed Rhoda elke drie weken verslag van haar ervaringen. Vandaag haar laatste bijdrage . Rhoda Woets Een voordeel van onderzoek doen in het buitenland is dat je er vervolgens een vakantie aan vast kunt knopen. Na drie maanden in een hectische stad te hebben gewoond, ben ik benieuwd naar de rest van Ghana, wanneer ik mijn vriendje heb opge­ haald van het vliegveld, zijn we ineens twee Nederlanders op vakantie en ik 'noet enigszins wennen aan mijn nieu­ we rol als toerist. Van de ene op de andere dag ben ik van onderzoekster veranderd in backpacker. ta de drie weken dat we nu op reis zi)n, hebben we al de nodige hoogte­ en dieptepunten achter de rug. De ^eis begon met een bezoek aan een slavenkasteel in El Mina dat meer dan

twee eeuwen in Nederlandse handen IS geweest. De grootte van het kasteel staat in schril contrast met de kleine donkere cellen waar wanhopige slaven met hun nagels diepe groeven in de muur hebben achtergelaten. N u ik op de plaats sta waar onze voorouders duizenden slaven naar de nieuwe

verbleven. De Ghanese mormiken leven er volgens een strak schema en luiden elke ochtend in blauwe pij om 05.15 uur de klok. Terwijl ik nog tot het ontbijt in bed blijf liggen, klinkt er mysterieus vroom gezang door de muren. Tijdens de maaltijden leest één monnik uit de bijbel. Verder wordt er gezwegen. De zondagsmis vindt buiten plaats onder een houten kruisbeeld met een zwarte Jezus, gehuld in Afrikaanse doeken. Van heinde en verre stromen inwoners van omliggende dorpjes toe. Een monnik vertaalt de Engelse bijbelteksten in het Twi alsof hij een toneelstuk aan het opvoeren is. Diezelfde avond staat er 'entertainment' op het programma. Dat blijkt eruit te bestaan dat we nu mogen praten onder het eten. Boven­

Ondanks het grote aantal wachtenden word ik als blanke direct naar de beste arts geloodst' wereld verscheepten, lijk ik pas te beseffen dat de feiten die ik uit de geschiedenisboeken ken, ook daad­ werkelijk hebben plaatsgevonden. De gekleurde vissersbootjes steken

dien is er bier en chocola. Dat reizen ook afzien betekent, wordt duidelijk in de dagen die volgen. We besluiten naar een onbekend wildpark te gaan, ver van de bewoonde wereld.

Op weg naar het park njden we door dorpjes die zo van de Novib­ kalender geplukt lijken te zijn. In elk dorp verzame­ len zich lachende kinderen om de auto heen die om het hardst 'ubruni' (blanke) roepen. In het park aange­ komen moeten we drie uur lopen voordat we bij de rivier arriveren. I T o t grote verba­ zing van onze gids is er geen nijl­ paard te beken­ nen. Gebroken zijn we uren later terug in het kamp. Het enige wat we hebben gezien, zijn twee herten. De gids, wiens tempo wij niet konden bij­ houden, vindt ons duidelijk slappelin­ gen. Die nacht krijg ik hoge koorts en diarree. Doodziek zit ik de volgende ochtend urenlang m een overbeladen hobbelend busje dat tot overmaat van ramp een lekke band knjgt. Het zie­ kenhuis waar we terechtkomen is een totaal nieuwe ervaring. Ondanks het grote aantal wachtenden word ik als blanke direct naar de beste arts geloodst. De groep patiënten voor zijn

deur durf ik niet aan te kijken wan­ neer ik meteen naar binnen mag. Ter­ wijl ik op bed lig met een darminfectie wordt ook mijn vriendje ziek. Samen fantaseren we over wat we allemaal in het karretje zouden laden als we m een Albert Heijn waren. Het is verba­ zingwekkend hoe geobsedeerd je wordt door westers voedsel, wanneer je wekenlang op njst en mango's moet leven. Een paar dagen later is de dip voorbij. R ugzakken op en op weg naar Mali.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen