Ad Valvas 1999-2000 - pagina 261

AD VALVAS 9 DECEMBER 1999

PAGINA 5

'Hersentransplantaties? Nooit doen' Het jaar 2000 nadert. Een mooi moment om de stand van de wetenschap aan de vu te bekijken. Wat weten wij nog niet? Is er vooruitgang in de kennis? En: wagen wetenschappers zich aan een voorspelling voor de volgende eeuw? In deze aflevering professor Menno Witter, wetenschappelijk directeur van het interfacultair onderzoeksinstituut van de VU en de Amsterdamse onderzoekschool voor neurowetenschappen. "Of we bepaalde psychische kwalen ooit zullen kunnen genezen, durf ik niet te voorspellen." Dirk de Hoog Uw voorganger, professor Stoof, zet onl angs dat de hersenen nog een erg onontgonnen wetenschaps­ terrein zijn. We begrijpen hooguit een paar procent van hoe de her­ senen werken. Bent u het daar­ mee eens? Ja, met de kanttekenmg dat er de afgelopen tien, vij ftien j aar ontzettend veel is gebeurd op het gebied van de neurowetenschappen Voorheen konden onderzoekers bi) mensen alleen m dode hersenen kij ken en zo de anatomie in kaart brengen Over het functioneren van de hersenen was nauwelijks iets bekend Door de introductie van nieuwe technieken, brain imaging genoemd, kunnen allerlei processen in de hersenen in beeld worden gebracht, bij voorbeeld via de petscan Dat schept voor de wetenschap geweldige mogelijkheden Een tweede belangrijke ontwikkeling is dat we veel meer inzicht hebben gekregen m allerlei chemisch-biologische processen m zenuwcellen, zoals de informatieoverdracht via neurotransmitters We weten inderdaad nog niet veel, maar voor mijn gevoel staan we wel aan de vooravond van grote doorbraken Is er enige kans dat vie het geheim van het bewustzijn ontrafelen? Een enkeling is optimistisch, zoals Antonio Damasio die daar vorige week nog de Huygenslezing over hield, die ook m de NRC is afgedrukt HIJ stelt dat we zoveel bouwstenen in handen hebben van hoe de hersenen werken, dat we over niet al te lange ti)d het bewustzijn begrij pen Ik ben daar nogal sceptisch over We begrij pen momenteel nog nauwelij ks hoe leerprocessen zich in de hersenen afspelen Het doorgronden van de menselijke geest is nog heel wat stappen verder Ik vergelijk het graag met de speurtocht naar wat leven nu eigenlijk is Vroeger dachten biologen daarachter te komen door steeds verder te reduceren Hoe meer we van de werking van cellen zouden weten, hoe dichter we bij het raadsel van het leven zouden komen Inmiddels zij n we een stap verder We kunnen nu cellen uiteen halen en hebben een berg moleculen gevonden Maar hoe die moleculen samen een levend organisme vormen, begnj pen we nog steeds met Het zal heel lang duren voordat we werkelijk begrij pen hoe een netwerk van zenuwcellen, want dat zijn de hersenen tenslotte, een bewustzijn kan vormen Volgens hersenonderzoeker Suiaab 'iggen al l erl ei persoon l ijkheidsken­ merken, zoal s homo­ en transsek­ sualtteit, in de bouw van de herse­ nen verankerd. Denkt u dat ook? IK ben ervan overtuigd dat een groot aeel van wat wij persoonlij kheidskenmerken of karakter noemen, biologisch IS vastgelegd Dat wil echter met zeggen dat allerlei sociale en culturele tactoren geen rol spelen bij onze ontwikkeling en ons gedrag N e e m agressie Van nature is de ene mens veel agressiever dan de andere Maar met agressie kun j e leren omgaan Je kunt

je leren beheersen Dat geldt voor heel veel persoonlij ke kenmerken Je kunt het ook omkeren Kinderen die evident slecht zij n behandeld door h u n ouders, zullen op latere leeftij d meer kans op emotionele problemen hebben, zonder dat daar in de structuur van de hersenen een biologische component voor is aan te wij zen Het IS lastig om precies te zeggen in welke mate persoonlij ke kenmerken in de hersenen vastliggen Wat seksuele voorkeuren betreft, die lij ken verband te houden met bepaalde hersenstructuren Maar wat zo'n statistische correlatie werkelij k betekent, is nog onduidelijk Statistisch is ook aangetoond dat bepaalde psychische aandoenmgen, zoals schizofrenie, vooral met biologische zaken te maken hebben De omgeving waarin men is opgegroeid, speelt daarbij veel minder een rol dan lang is gedacht Ik heb er geen moeite mee zulke biologische verklaringen te accepteren Die lij ken me een goede manier om te begrij pen waarom iemand is zoals hij is, zonder dat er allerlei morele of culturele oordelen bij worden gesleept In de psychologie en psychiatne is het ook steeds meer geaccepteerd dat biologische factoren een belangrij ke rol spelen bij ons handelen Kij k maar naar het onderzoek waarbij biologische factoren worden gezocht als verklanng voor afwijkend en cnmineel gedrag Zijn er verschil l en tussen de her­ senen van mannen en vrouiven? Dat IS een moeilij ke vraag Als j e alle mannen en vrouwen samen neemt, zijn er globaal wel verschillen aan te wijzen Zo zouden vrouwen meer verbmdmgen hebben tussen bepaalde delen van de linker- en de rechterhersenhelft Maar de vaneteit van hersenen tussen mannen onderling en vrouwen onderlmg is bijzonder groot Daarbij vallen de globale verschillen in het niet Het is voor een deskundige zeer moeilij k, zo met onmogelij k, om met zekerheid van een willekeung stel hersenen vast te stellen of die van een man of van een vrouw afkomstig zijn Ik zou op grond van de hersenstructuren dan ook absoluut met willen zeggen of tussen mannen en vrouwen verschillen bestaan in bepaalde capaciteiten of emoties

gezondheidszorg Ook lij kt het aantal mensen met psychische problemen zoals depressies toe te nemen Daar zou in de Westerse wereld al een op de tien mensen mee te kampen hebben D e vraag is of er daadwerkeli j k sprake is van een stij ging Het is ook mogelijk dat mensen nu vaker dan vroeger de diagnose 'psychisch ziek' knjgen Misschien bleven mensen vroeger gewoon een weekj e thuis als ze zich niet zo lekker voelden Of hadden j uist de mentaliteit van doorzetten m plaats van te 'zeuren' Maar stel dat dit soort aandoeningen zich echt vaker voordoen, zoals j e bij voorbeeld uit de WAO-cij fers zou kunnen afleiden, hoe komt dat d a n ' Meer stress, een drukkere samenleving, een complexer leven' Ik weet het met, maar het zou kunnen

Inderdaad Het zenuwstelsel en de hersenen groeien tot ongeveer het twintigste levensj aar Daarna gaat het langzaam maar zeker bergafwaarts T o t nu toe is de opvatting dat bij volwassenen geen nieuwe zenuwcellen ontstaan en kapotte cellen zich nauwelijks herstellen Maar recentelij k is min of meer bij toeval ontdekt dat in een heel klein stukj e van de hersenen waarschijnlijk toch nieuwe cellen ont-

Zijn hersenaandoeningen en ­beschadigingen goed behandelbaar? Van heel veel aandoeningen kunnen we niet eens goed een diagnose stellen, laat staan dat we ze kunnen behandelen We weten bij voorbeeld nog heel weinig over dementie Waar-

staan Daar zij n de j iersenonderzoekers erg opgewonden door geworden Het zou een geweldige ontdekking zijn als het echt waar is Van het gebiedje in de hersenen waar het om gaat, IS bekend dat j e het bij hagedissen zo kunt wegknippen en dat het dan weer aangroeit Als er al nieuwe zenuwcellen zouden ontstaan, dan is het nog de vraag of die ook echt gaan functioneren en takeh op zich nemen binnen de neurale netwerken

'Het raadsel van het bewustzij n begrijpen we nog steeds niet'

Deelt u de verwachting van de wereldgezondheidsorganisatie WHO dat hersenaandoeningen in de komende eeuw tot de be l ang­ rijkste gezondheidsprob l emen zullen horen? Het IS evident dat er, met de toenemende vergrij zing van de wereldbevolking, meer problemen door ziektes als Parkinson en Alzheimer zullen voorkomen Daardoor zal de verzorgmg van dementerende bej aarden een steeds groter beslag leggen op de

Bram de Hollander

Professor Menno Witter: 'We staan aan de vooravond van grote doorbraken'

schijnlijk IS dat een verzamelnaam voor een groot aantal aandoeningen die ieder een eigen oorzaak en verloop hebben Dat soort dingen moet j e eerst ontrafelen, voordat j e een therapie kunt ontwerpen Bij sommige aandoenmgen kunnen we de symptomen bestrijden en het ziekteproces vertragen, maar echt genezen kunnen we met Komt dat doordat kapotte hersen­ cellen zich niet meer herste l l en?

patienten met Alzheimer een erfelij ke factor m het spel Aandoeningen aan de hersenen echt kunnen genezen lij kt me nog heel ver weg Ik denk wel dat we met een betere diagnostiek de gevolgen van ziektes kunnen beperken Bi) de ziekte van Parkinson is bij voorbeeld al de helft van betrokken hersencellen aangetast als de eerste symptomen zich openbaren Met moderne scantechnieken verwachten

'In een deel van de hersenen ontstaan mogelijk toch nieuwe cellen'

Welke hersenaandoeningen kun­ nen loe binnen afzienbare tijd we l genezen? Dat durf ik absoluut niet te voorspellen Met de nu bekende psychofarmaca kunnen we alleen symptomen bestrijden Zo kurmen we bepaalde neurotransmitters afremmen of j uist stimuleren De oorzaak van het falen kunnen we niet aanpakken Ook van gentherapie voor hersenaandoeningen verwacht ik de komende tij d met veel Stoornissen m het DNA repareren lij kt me razend ingewikkeld Bovendien is nog maar de vraag welk percentage van de hersenaandoeningen een erfelijke oorzaak heeft Naar schatting is er maar bij een paar procent van alle

we de aandoening veel eerder te kunnen opsporen Dan kunnen we dus eerder met de behandeling beginnen Zijn hersentranspl antaties in de toekomst moge l ijk? Technisch gesproken lij kt het me niet onmogelijk dat er ooit complete hersenen worden getransplanteerd Bij dierproeven IS het al gelukt om de hersenen te isoleren en een paar uur in leven te houden Operatief gaat het erom bloedvaten en zenuwbanen aan te sluiten Die technieken beheersen chirurgen al Delen van hersenen overplanten is veel moeilijker Dan moet j e heel precies in de neurale netwerken snij den en die weer aansluiten Dat lij kt me nagenoeg onmogelijk Bij Parkinsonpatienten zij n wel expenmenten gedaan met het inplanten van hersencellen van foemssen, maar dat bleek geen doorslaand succes Ik wil met nadruk stellen dat we nooit met hersentransplantanes moeten beginnen Dat lij kt me ethisch totaal onaanvaardbaar Zaken als persoonlij kheid en bewustzij n hebben toch met die gnjze cellen te maken Je kampt met de prangende vraag wie j e bent na een hersentransplantatie Jezelf of die ander'

ös^M^y;'';

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen