Ad Valvas 1999-2000 - pagina 177

AD VALVAS 4 NOVEMBER 1 9 9 9

PAGINA 9

'Ook gedrag dat erfelijk is, valt te veranderen' Het jaar 2000 na dert. Een mooi moment om de stand van de wetenschap a a n de VU te bekijken. Wat weten wij nog niet? Is er vooruitgang in de kennis? En: wagen wetenschappers zich aan een voorspelling voor de volgende eeuw? In de vijfde a flevering: psycholoog prof. Dorret Boomsma. "Waarom worden we niet a llema a l depressief als we iets vreselijks meema ken?" Wlm Crezee U onderzoekt de g enetische g rond­ slagen van menselijk g edra g . Het lijkt er op dat de erfelijke factor weer helemaal terug is op het wetenschappelijk toneel. Dat is toch opmerkelijk. Ik heb hier een boek over de Stand van zaken in de psychologie uit 1987 en in de index daarvan komt het woord 'genen' niet eens voor. "Ik denk dat de revolutie in de mole­ culaire genetica nog nauwelijks is doorgedrongen tot de psychologie In de psychiatne ligt dat heel anders Daar is op dit moment een enorme belangstelling voor genetische kwets­ baarheid van de mens Een onderzoek van de Amenkaan Heston, in de jaren zestig, zorgde voor een kentering Hij onderzocht geadopteerde kinderen van moeders die zelf schizofreen waren Hoewel die kinderen dus niet opgevoed waren door hun eigen moe­ der bleken ze later vaak ook last te hebben van schizofrenie In die tijd was er nauwelijks belang­ stelling voor dergelijk onderzoek H e t was in de psychiatrie toen gangbaar om te stellen dat schizofrenie, maar ook bijvoorbeeld autisme, een gevolg was van de wijze waarop opvoeders met hun kinderen omgingen Autisti­ sche kinderen waren een product van een moeder die zich als een ijskast gedroeg Uit het onderzoek van Hes­ ton bleek dus dat erfelijke factoren van veel groter belang waren Ik heb hem wel eens horen vertellen hoe hij dat onderzoek op eigen kosten organiseerde Heston, toen nog phD­ student, werkte voor een autoverhuur­ bedrijf en moest kriskras door de VS toeren Dat kwam mooi van pas, want die geadopteerde kinderen woonden zeer verspreid over het land Onder­ weg interviewde hij zijn proefperso­ nen Dat was echt pionieren " Kennelijk zijn er lang e tijd ideolo­ gische bezwaren g eweest g te en het idee dat erfelijkheid een rol speelt bij menselijk g edra g . "Dat speelt met alleen m de weten­ schap, maar ook maatschappelijk de ideologie van de maakbare mens Het gekke is dat men binnen families vaak zeer bewust is van het feit dat erfelijke eigenschappen een rol spe­ len 'Opa gedroeg zich ook ahijd een beetje vreemd' Toch kan ik me wel iets voorstel­ len bij het verzet teg en het idee dat g edrag vaak erfelijk is. Dan valt er namelijk niet zo veel aan te veranderen. "Nee, dat is een misverstand Het klassieke voorbeeld is de stofwisse­ lingsziekte PKU die voor honderd pro­ cent erfelijk bepaald is Alle baby's in Nederland worden met behulp van een hielprikje op deze ziekte ges­ creend, want als je er mets aan doet leidt PKU tot zwakzinnigheid Deze volkomen erfelijke ziekte valt heel goed te bestrijden, namelijk met een streng dieet " Als nu blijkt dat veel elementen uit ons g edrag erfelijk bepaald ^yn, kunnen we al die psychothe­ rapieën wel op de rommelzolder zetten. 'Dat IS ook een misverstand Het doel van de gedragsgenetica is nu juist het

bestuderen van individuele verschil­ len hoe komt het dat de ene persoon wel erfelijke aanleg heeft voor depres­ sie en de andere m e t ' Waarom wordt de ene persoon bij de minste of geringste tegenslag depressief, terwijl de andere vreselijke gebeurtenissen kan meemaken en met depressief wordt Ook kun je je afvragen waarom de ene depressieve mens wel op een bepaalde therapie reageert en een ander met Gedrag, afwijkingen of ziekten met een biologische oorzaak zijn vaak met met­biologische ingre­ pen te veranderen Denk maar aan een haarstukje voor kale mensen, een bengeltje om scheven tanden weer recht te zetten, een bril om bijziend­ heid te verhelpen De hoop is uitein­ delijk dat we een gen x op het spoor komen dat de aanmaak van eiwitten codeen die weer de fysiologische mechanismen van gedrag Y beïnvloe­ den Met andere woorden dat we de genen weten te vmden die verant­ woordelijk zijn voor de erfelijkheid." Vindt u zelf de g edra g gs enetica een revolutionaire doorbraak? "Revolutionair' Tja, dat hangt af van het tijdvak dat je bekijkt Freud, aan het begm van deze eeuw, had ook al een scherp oog voor de biologische kanten van de afwijkingen m het men­ selijk gedrag Geen enkele gedragsge­ neticus zal betogen dat gedrag voor­ namelijk door erfelijke aanleg bepaald wordt Anderzijds is 'persoonlijkheid' niet alleen datgene wat iemand in de loop van zijn leven meemaakt, zoals men vroeger vaak dacht De gedrags­ genetica nuanceert het beeld " U doet al jaren onderzoek naar ttveelingen omdat ze in g enetisch opzicht identiek zijn, althans de eeneiige tweeling en. Hoeveel tu>eelingen heeft u nu in het bestand? "Ruim 27 duizend twee­ en meer­ lingen "

AVC/Peter Wolters

Dorret Boomsma : 'Uiteindelijk ga a t het om de vraag: wa a rom verschillen mensen va n elkaar?' Welke g rote onderzoeksprojecten heeft u nu onder handen? "Een belangrijk project gaat over de bouw en functie van de hersenen Dat hangt samen met een enorme door­ braak in de psychologie, namelijk de techniek die het mogelijk maakt om zonder röntgenstralen of radioactieve stoffen de bouw van hersenen van levende mensen te onderzoeken Bij deze techniek, de Magnetische Reso­ nantie Imaging (MRI), wordt met behulp van radiogolven en een mag­

'Bij volwassenen is zo'n tachtig procent van de intelligentieverschillen genetisch te verklaren'

Waarom zoveel? "Soms krijgen we verzoeken uit de medische hoek om tweelingen met een bepaalde aandoening te onderzoe­ ken N u , dan is zo'n bestand zelfs soms te klein We participeren bij­ voorbeeld momenteel in een groot internationaal onderzoek naar de genetica van een gespleten verhemel­ te Voor zo'n onderzoek heb je de tweelingen­registers van heel veel landen nodig om een betrouwbaar beeld te krijgen We zijn de laatste jaren hard bezig met het verfijnen van statistische stra­ tegieën om informatieve steekproeven te trekken Daarvoor zijn grote data­ bestanden nodig van tweehngen Er wordt wel eens gezegd dat de genen opgespoord worden door statistici achter de computer Dat is terecht, denk ik, want als je die berg aan genetische informatie wilt analyseren, heb je geraffineerde statistische methodes nodig "

neetveld de structuur van de hersenen zeer nauwkeung gemeten Je maakt als het ware een foto van de binnen­ kant van de hersenen We meten dan bijvoorbeeld hoe groot de hippocam­ pus is, een gebied in de hersenen dat voor een groot deel ons geheugen regelt Door de resultaten van eeneiige tweelingen te vergelijken is onze eerste indruk dat de bouw van hersenen in sterke mate erfelijk bepaald is Dat onderzoek is naar alle kanten uit te breiden je kunt vervolgens kijken naar gedragsproblemen van jonge kin­ deren ­ ongehoorzaamheid, agressivi­ teit, naar binnen gekeerd zijn, etcetera ­ of naar verbanden met cognitieve prestaties, zoals waarnemingsvermo­ gen en geheugen " Vanvoaar uiu g edrevenheid om steeds weer die erfelijke g rondsla g van g edrag op te sporen? "Uiteindelijk gaat het om de vraag waarom verschillen mensen van elkaar' Waarom worden we niet alle­ maal depressief als we iets vreselijks meemaken' Het zou best zo kunnen

zijn dat bepaalde groepen mensen, vanwege hun genen, een aanleg heb­ ben voor depressiviteit, maar door omgevingsfactoren uiteindelijk niet depressief worden " En dan zou je, met u­w onderzoek in de hand, makkelijker aan pre­ ventie kunnen doen? "Ja, bijvoorbeeld door die mensen een bepaald dieet te adviseren Maar zover zijn we nog met Een voorbeeld van iets dat al onderzocht is trombose is voor een belangnjk deel erfelijk N u blijkt dat de beslissende genetische variant, die bij een heel kleine minderheid van vrouwen voorkomt, actief wordt als deze vrouwen de pil gebruiken " Iets anders: ik kan me uit het ver­ leden een strijd herinneren over de vraag of intellig entie erfelijk is of aang eleerd. Is die strijd al beslecht? "Er zijn nog steeds psychologen die vinden dat de strijd nog met beslecht IS Maar de meerderheid is er toch wel van overtuigd dat intelligentie in belangrijke mate erfelijk is Die hele mtelligentiediscussie wordt vaak nogal simplistisch gevoerd Je moet een aan­ tal dingen uit elkaar halen Uit ons onderzoek blijkt dat het IQ bij jonge kinderen vooral bepaald wordt door het milieu, de gezinsomgeving Naar­ mate ze ouder worden, zo tussen het vijfde en twaalfde jaar, vindt er een omslag plaats de erfelijke factor wordt belangrijker en het milieu min­ der belangrijk Bij volwassenen is zo'n tachtig procent van de intelhgentiever­ schiUen genetisch te verklaren " Wat opvallend! Ik zou juist andersom verwachten. Hoe ouder je bent, hoe meer je zelf invloed kunt uitoefenen op je intellectuele capaciteiten. "Dat IS ook zo Naarmate je ouder wordt, knjgt je erfelijke aanleg steeds

meer de kans om tot expressie te komen Je moet het je zo voorstellen slimme kinderen zoeken na verloop van tijd een'omgeving op die hen de kans biedt om de vragen te stellen die ze willen stellen " Hoe komt het toch dat veel mensen zich afvrag en of g enetisch onder­ zoek naar g edrag ivel in moreel opzicht door de beug el kan? "Ik weet met of veel mensen dat den­ ken Misschien denken veel journalis­ ten dat veel mensen dat denken en schrijven ze dat allemaal van elkaar over De ouders van de tweelingen die bij ons staan ingeschreven zijn juist heel geïnteresseerd m ons onderzoek Als hun kinderen problemen hebben, willen ze heel graag weten of het iets met erfelijk aanleg te maken heeft Niks morele vragen " Dan nog maar een feitelijke vraag: zijn tiveeling en minder eenzaam? "We hebben een paar jaar geleden tweelingen vergeleken met hun andere broers en zusters Het voordeel is dan dat je allerlei factoren, zoals sociaal­ economisch milieu en ouderlijke ach­ tergrond, kan uitschakelen Tweelin­ gen bleken met beter of slechter af te zijn m allerlei persoonlijkheidseigen­ schappen zoals depressiviteit " Opmerkelijk, is het niet? "Dat weet ik met De empirische realiteit vind ik het belangrijkste bij dergelijke onderzoeken Kijk, als er gepraat wordt over tweelingen ont­ staan er snel anekdotische verhalen over tweelingen die een eigen taal ontwikkelen en zo Maar als jij nu met mij praat, kan je er met uit halen of ik deel van een tweeling ben Dat is eigenlijk het antwoord op de vraag een deel van een tweeling valt niet op, behalve als ze met z'n tweeen zijn "

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen