Ad Valvas 1999-2000 - pagina 107

AD VALVAS 30 SEPTEMBER 1999

I

Het broeikaseffect wordt echt onderschat' Het jaar 2000 nadert. Een mooi moment om de stand van de wetenschap aan de VU te bekijken. Wat weten wij nog niet? is er vooruitgang in de kennis? En: wagen wetenschappers zich aan een voorspelling voor de volgende eeuw? In de tweede aflevering: prof. Pier Vellinga van het Instituut voor Milieuvraagstukken. "De kans bestaat dat we in Nederland binnen een eeuw een enorme klimaatverandering krijgen. Gevolg: eerst opwarming en daarna negen maanden sneeuw per jaar."

Wim Crezee Ik val maar direct met de deur in huis: bent u optimistisch of pessimistisch over de toekomst van ons milieu? "Betrekkelijk optimistisch. Het doemdenken heb ik, en de meesten van mijn collega's, achter me gelaten. Volgens het doemdenken zouden grondstoffen er in een rap tempo doorheen gejaagd worden en zou de natuur overbelast worden met stoffen die daar van origine niet in zitten. De aarde zou totaal vergiftigd worden en over vijftig jaar zou de energie helemaal op zijn. Dat was in de jaren zeventig de denktrant. Tegenwoordig kijken we wat anders tegen milieuproblemen aan. We zullen ermee moeten leven dat we de bodem niet helemaal schoon krijgen, net zoals we moeten accepteren dat er criminaliteit is. Je kunt de aarde niet maagdelijk houden terwijl er vijf miljard mensen op leven." Milieudeskundigen hebben zich dus neergelegd bij de feitelijke vervuiling? "Neuh... de afgelopen jaren is er veel bereikt op milieugebied. N a de oliecrisis IS er ongelofelijk hard gewerkt aan het efficiënter maken van motoren, apparaten en productieprocessen. In het jaar 2000 is het energiegebruik in Nederland maar een vijfde van wat dertig jaar geleden voor 2000 voorspeld werd. Een vijfde! De vroegere doemdenkers, de alarmisten, hebben onderschat hoe hun boodschap zou worden opgepakt. Door technologische ontwikkelingen is de belasting van het milieu verminderd." Geen vuiltje meer aan de lucht? "Zo optimistisch ben ik nu ook weer niet. Soms hoor ik mensen zeggen: 'Het milieuprobleem bestaat eigenlijk met meer, want het is geïntegreerd in het economisch denken; in de politieke besluitvorming krijgt het voldoende aandacht.' Dat is dus met mijn standpunt. Er blijven redenen aanwezig om apart aandacht te besteden aan het milieu. Private spelers in de samenleving hebben namelijk de neiging om mateloos beroep te doen op ons collectieve milieu: lucht, water, natuur en bodem. Die zaken zijn immers gratis beschikbaar. Bedrijven gaan daar uit zichzelf niet zuinig mee om, bij het gebruik van natuuriijke hulpbronnen noch bij de lozing van afval. Momenteel doen we onderzoek naar endocriene stoffen in het afvalwater. Dat zijn stoffen die de hormoonhuishouding van mensen en dieren beïnvloeden. De sekse van sommige vissoorten blijkt erdoor te veranderen. Heel vervelend natuuriijk, want hierdoor wordt de voortplanting een pro-

bleem. Bovendien: de stap van vis naar mens is niet zo groot." Het klinkt bijna misdadig... "Voor de voedsel- en de medicijnenindustrie zijn dergelijke stoffen zeer bruikbaar. Ze hebben namelijk de eigenschap om ook in zeer lage concentraties werkzaam te zijn. Dit soort stoffen zullen daarom steeds weer geïntroduceerd worden. De volgende eeuw zullen zich geregeld moeilijkheden voordoen met deze hormoonontregelende stoffen, verwacht ik. Dat is echt een terugkerend milieuprobleem." Wat voorziet u nog meer? "Wat volgende eeuw ook fors gaat spelen zijn de genetisch gemanipuleerde organismen. Die organismen kunnen terecht komen op plaatsen die je niet verwacht. Ook de werking ervan is niet duidelijk. Let wel: ze verdwijnen niet als ze eenmaal geconsumeerd zijn. Nee, ze komen in het afval of in een andere voedselketen. En wat gebeurt er dan? Niet bekend. Stel dat er bij de productie van gemanipuleerde erwten een foutje wordt gemaakt en er ontsnapt zo'n foute stam. Misschien gaat 'ie de rest wel overwoekeren. N u al is in de ecologie het probleem bekend van de invasive species:

de temperatuur in Europa binnen een tijdsbestek van vijftig jaar soms wel met zes graden. Dat is enorm: die variatie beslist of we hier te maken hebben met ijstijd of met. De verklaring is dat oceaanstromen niet zo stabiel zijn als we aanvankelijk dachten. Als ook de mens daarop ingrijpt, door een verhoogde uitstoot van C02, dan kunnen de effecten groot zijn. Dan kan bijvoorbeeld de warme golfstroom, die bij ons zorgt voor een gematigd klimaat, stagneren. Binnen honderd jaar kan dan de temperatuur eerst stijgen en daarna opeens met wel acht graden dalen. D a n heb je hier negen maanden in het jaar sneeuw." Hoe groot is de kans op zo'n guur scenario? "Misschien niet meer dan een paar procent. Een kleine kans? Ja, maar nog altijd veel groter dan de kans op dijkdoorbraak, zoals berekend in de Deltanorm. De gevaren van het broeikaseffect worden echt onderschat. Voor de wetenschap is dat een geweldige uitdaging: hoe zit de relatie tussen co2-uitstoot en klimaat precies in elkaar en in welke mate zijn veranderingen in het aardsysteem omkeerbaar?" En toch noemt u zichzelf betrekkelijk optimistisch? "Omdat ik denk dat we het broeikaseffect binnen een jaar of vijftig tot honderd onder de knie kunnen krijgen. Momenteel wordt er veel geïnvesteerd in de ontwikkeling van nieuwe energiebronnen. De helft van het technologisch onderzoek in Nederland is geïnspireerd door de milieuproblematiek. Dat is heel hoopvol. De vraag is of we op tijd het roer kunnen omgooien. Of er tegen die tijd al met te veel van de atmosfeer onomkeerbaar is veranderd. Daar ben ik onzeker over." Dan heeft u het alleen nog maar over Nederland. "Een van de voordelen van globalisering is dat nieuwe technologie zich binnen de kortste keren over de wereld zal verspreiden. T o t die tijd zal

'Vroeger konden we zeggen dat de kapitalisten de grote boosdoeners waren. Inmiddels zijn de consumenten de grootste vervuilers' soorten die aanvankelijk in evenwicht zijn met hun omgeving, maar eenmaal overgeplaatst in een ander milieu dominant worden vanwege het ontbreken van een natuurlijke vijand. Zie de konijnenplaag in Australië. Natuurlijk neemt de industrie wel proeven met gemodificeerd voedsel. Maar die proeven zijn heel beperkt en sterk gecontroleerd. Effecten op langere termijn op ecosystemen worden niet onderzocht, want het product moet de markt o p . " Wat is gevaar nummer drie? "Het broeikaseffect en de daarmee samenhangende klimaatverandering. Uit onderzoek wordt duidelijk dat de atmosfeer sneller reageert op de uitstoot van c o 2 dan we tien jaar geleden dachten. De laatste modellen tonen aan dat de heftigheid van El Nino waarschijnlijk ook te maken heeft met het broeikaseffect. De risico's daarvan moeten we niet onderschatten. Kijk, het klimaat is van zichzelf met zo stabiel. In het verleden fluctueerde

er nog heel wat natuur verprutst worden. Nederland is al een park geworden. Ook wereldwijd gaat het in een rap tempo. Het tropisch regenwoud wordt jaarlijks met zes keer de oppervlakte van Nederland weggekapt. De vraag voor de wetenschap is welk effect dat heeft op de vitaliteit van het leven op aarde. Lokaal is dat wel duidelijk: een tropisch regenwoud houdt veel water vast. Als je dat wegkapt, bestaat de kans dat er een savanne of een woestijn ontstaat. Maar welk effect heeft dat op het wereldsysteem? Dat weten we niet. Dat is het punt dat mij het meest zorgen baart: de mensensoort neemt een klimaatsysteem, dat al miljoenen jaren draait, in feite over, terwijl we eigenlijk met weten hoe het werkt. Dat is riskant." Wat moet er in zo'n situatie gebeuren? "We moeten terughoudend zijn met ingrijpen in de natuur. Verder moeten we ons sociaal en politiek goed weten te organiseren. Daar hoort bij: kunnen plannen, goed onderzoek

Cynthia van Elk

Pier Vellinga: 'ik ben geen grote inleveraar - daar ben ik eerlijk in'

doen, verantwoordelijkheden nemen, bereidheid tot overleg met andere organisaties en landen." Klinkt een beetje vaag— "Maar het is wel noodzakelijk, omdat we verantwoordelijkheden hebben genomen in het klimaatsysteem. Met als gevolg dat we er veel meer afhankelijk van zijn geworden. Stel je voor dat er mondiaal een economische crisis uitbreekt. Als er geen effectieve sociale en politieke structuren bestaan, dreigt het gevaar dat op dat moment iedereen terug valt m een primitievere manier van leven, waarbij de natuur de minste prioriteit krijgt met alle internationale gevolgen van dien. Dat is ook de reden dat we in Nederland een politiek hebben gebaseerd op consensus en overleg. Grote delen van ons land liggen onder zeeniveau. We kunnen ons domweg geen scherpe politieke twisten permitteren vanwege onze kwetsbare afhankelijkheid ten opzichte van de natuur, het zeewater." Hoe gaat het eigenlijk met de milieubeweging? Ze zit te slapen, verweet minister Pronk een paar weken geleden. "Pronk wil misschien een beetje terug naar de sfeer van de jaren zeventig: 'Solidariteit voor het milieu'. Dat klinkt wel mooi, maar het werkt niet. Want inmiddels zijn de grootste milieuvervuilers de consumenten zelf. Vroeger konden we

nog zeggen dat Shell en het kapitalisme de grote boosdoeners waren. Dat was voor de milieubeweging een makkelijk vijandbeeld. N u gaat de helft van de milieuproblematiek via de huishoudens, de tweede huizen, de vhegreisjes naar de andere kant van de wereld. De milieubeweging van nu werkt met issues zoals het broeikaseffect en de hormonenproductie Ze doet nu direct zaken met gemeenten en bedrijven. Milieu is een netwerkvraagstuk geworden." Hoe zit het met uw eigen milieugedrag? Levert u bepaalde luxe in? "Ik ga altijd in Nederland op vakantie. Maar ja, dat kan ik makkelijk zeggen, want voor m'n werk ben ik vaak op pad. Verder probeer ik de goede dingen te eten. Maar is dat inleveren...? Nee, ik ben geen grote inleveraar daar ben ik eerlijk in. Vroeger was ik daar fanatieker in: verwarming een paar graden lager, dikke truien aan, zelf m ' n groenten verbouwen en m'n schapen slachten. Het was ploeteren met een kleine club, terwijl de maatschappij om je heen gewoon doorhobbelde. Moreel zaten we helemaal goed, maar het miheu-effect was nihil. Ik zie veel meer heil in het slimmer maken van energie- en vervoerssystemen, zodat ze minder milieubelastend zijn. Dat IS ook veel beter te verkopen aan derdewereldlanden en aan jongeren. Die hebben weinig boodschap aan de matigmgsfilosofie van een paar sobere, verzuurde Nederlanders."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen