Ad Valvas 1999-2000 - pagina 49

PAGINA 5

AD VALVAS 9 SEPTEMBER 1999

* Psycholoog vergeleek 'spraak' van dieren met die van mensen

De oermens sprak dierentaal

i

I

De taal van de oermens moet geleken hebben op het gezang van vogels, of het gegrom, gekrijs en gekras van apen. Psycholoog en taalwetenschapper Salee Yasry Eden gelooft dat de oorsprong van de mensentaal te vinden is in de dierentaal. "Uiteindelijk zijn wij minder uniek dan wij denken."

Yvette Neten Het zi)n niet alleen ouders die zich verwonderen over het gemak waarmee jonge kinderen hun eerste woordjes leren en zelf oefenen met het maken van zinnen. Taalwetenschappers, psychologen, neurologen en biologen buigen zich al jarenlang over de vraag hoe een mens zich in korte tijd zoiets ingewikkelds eigen kan maken als taal. Volgens de Amenkaanse linguïst Naom Chomsky moeten mensen een aangeboren taaiorgaan hebben, dat zich m de loop van de evolutie heeft ontwikkeld en verfijnd. Hiermee zouden WIJ ons duidelijk onderscheiden van dieren. "Toch zijn wij minder uniek dan wij denken", vmdt Salee Yasry Eden. Eden promoveert deze week op een onderzoek waarin hij de evolutie van de mensentaal vergelijkt met die van de dierentaal. "Wij zijn echt niet de enigen met een complex communicatiesysteem." In zijn proefschrift Het Sprekend Dier beargumenteert de psycholoog en taalwetenschapper dat mensentaal en dierentaal meer overeenkomsten hebben dan lange tijd verondersteld werd. Sommige dierentalen kunnen zelfs gezien worden als een oervorm van de taal van onze voorouders.

i

i

Hersenstructuur Binnen het debat over het ontstaan van de mensentaal zijn volgens Eden grofweg twee stromingen aan te wijzen. Aanhangers van het zogenaamde discontinmteitsmodel van Chomsky zi)n van mening dat de mensentaal een unieke menselijke eigenschap is, die met vergeleken kan worden met dierentaal. Het vermogen om taal te ontwikkelen ontstond pas laat in de prehistorie, toen ook de moderne mens ontstond. Hier tegenover staat een groep van veelal biologen en psychologen die menen dat de oorsprong van de mensentaal verder teruggaat en dat ZIJ afstamt van dierentaal. Zij geloven m een conttnuiteusmodel, waarbij de mensentaal zich stapsgewijs van dierentaal is gaan onderscheiden door middel van natuurlijke selectie. Eden wijst op een aantal bezwaren tegen de ideeën van Chomsky. Zo hebben fysiologisch-biologen de hersenstructuur van de mens vergeleken met die van de chimpansee. Zij kwamen tot de conclusie dat de verschil-

Apen hebben e e n uitgebreid repertoire o m e m o t i e s t e uiten e n informatie over t e dragen

len tussen de hersenstructuren van de twee wezens miniem waren. Er was geen enkele aanwijzing voor het bestaan van een apart en tastbaar taaiorgaan bij de mens. Ons taalvermogen is geen uniek deeltje m de hersenen, maar een heel complex samenspel van allerlei hersenactiviteiten.

Mensaap Kanzi Bovendien ziet Eden een aantal overeenkomsten tussen dierentaal en mensentaal die zouden kunnen wijzen op een gemeenschappelijke oorsprong. " D e vogeltaal heeft bijvoorbeeld ingewikkelde en rijke fonetische eigenschappen, vaak ingewikkelder dan die van de mens. Vogels kunnen mensen beter nabootsen dan andersom. Denk maar aan een papegaai. Daarbij hebben vogels net als mensen twee ongelijke hersenhelften. Dat wijst erop dat vogeltaal een belangrijke eerste schakel is geweest in de evolutie van de mensentaal. Het aanvankelijke repertoire van de vroegere klanken van onze voorouders was waarschijnlijk hetzelfde als het gezang van vogels." D e taal van mensapen vormt een tweede schakel in de evolutie van de mensentaal, aldus Eden. Het taalgevoel van mensapen blijkt helemaal niet zo ver af te staan van mensen. Apen kunnen bijvoorbeeld vele voorwerpen benoemen en onthouden. In de VS hebben onderzoekers jarenlang geprobeerd om apen Engels bij te brengen met behulp van symbolen en gebaren. Zij bereikten opvallende resultaten met de bonobo-mensaap Kanzi. Kanzi werd op een leeftijd van zes maanden blootgesteld aan mensentaal. Wel bleef hij bij zijn moeder tot hij tweeenhalfjaar oud was. Direct nadat hij werd gescheiden van zijn moeder bleek Kanzi erg goed in staat om mensen duidelijk te maken wat hij wilde. Dat deed hij met behulp van een toetsenbord met plaatjes. Kanzi kon gesproken opdrachten uitvoeren zonder dat hij hiervoor speciale training had gekregen. De wonderaap kon dus tot op zeker niveau gesproken Engels begrijpen.

Emoties Eden ziet de proeven als een bewijs dat mensapen tot op zeker hoogte een taalsysteem kunnen bevatten. Ook het gegrom, gekrijs en gekras van apen in de vrije natuur vertoont overeenkomsten met het taalgebruik van mensen. Apen hebben een uitgebreid repertoire waarmee ZIJ allerlei emoties uiten en informatie overdragen. "Zo lijkt het observeren van het gegrom van groene meerkatapen op het observeren van mensen die met elkaar praten zonder dat je kunt horen wat ze zeggen." T o c h IS de mensaap uiteindelijk niet in staat om taal op dezelfde manier te organiseren als mensen. Er bestaan nog steeds wezenlijke verschillen tussen het taalgevoel van Kanzi en dat van kleine kinderen. Geen enkel dier kan zoveel informatie overdragen als de mens. Mensen maken bovendien gebruik van reflectie. ("Heb je ooit een dier tot tien zien tellen voordat hij zich kwaadmaakt?" legt Eden voor). Mensen kennen abstracte begrippen en ingewikkelde grammaticale zinsconstructies. Hiervoor is een vergevorderd bewustzijn nodig. Daarom gelooft Eden dat de ontwikkeling van de mensentaal ergens in het verleden wel degelijk een ander pad is ingeslagen dan de dierentaal. Hij werpt de hypothese op dat er zestigduizend jaar geleden een belangrijke ommekeer is geweest in de evolutie van de mens. Een genetische verandering bij onze voorouders schiep de voorwaarden voor het ontstaan van de moderne mens en zijn taal. "Het gaat om een verandering in de structuur van het DNA van zo'n 0,1 procent. Zulke kleine veranderingen in de genen kunnen uiteindelijk grote gevolgen hebben voor de anatomie", legt Eden uit. "Hierdoor werd het strottenhoofd van de mens korter en flexibeler dan dat van de mensaap, waardoor de mens klinkers kon uitspreken en zijn klanken kon uitbreiden." De genetische verandering vormde vermoedelijk ook het begin van veranderingen in het menselijk bewust-

Jan Banning/Hollandse Hoogte

zijn. De mens kreeg een ingewikkelder sociaal bestaan. Hij werd zich bewust van zaken als leven en dood. Door uitbreiding van zijn hersencapaciteiten maakten de oermens en zijn aanleg voor taal een versnelde ontwikkeling door. Eden spreekt dan ook van een "sprongsgewijze evolutie van het menselijke taalgebruik".

Oertaal Uiteindelijk hebben dus volgens Eden zowel aanhangers van het continuïteitsmodel als van het discontinuiteitsmodel een beetje gelijk. De taalwetenschapper heeft geprobeerd de twee modellen aan elkaar te koppelen. Hij schetst de evolutie van mensentaal m vier fasen. "In de pre-taalfase leek de taal van onze verre voorouders op die van vogels en apen. Hierop volgde een overgangsfase waann oermensen meer met elkaar begonnen te communiceren, waarschijnlijk zoals we nu zien bij mensapen, maar waarin de mens nog steeds maar een beperkt vocaal kanaal had." "Toen kwam dus zestigduizend jaar geleden de sprong. Oermensen kregen een verfijndere controle over klanken. Maar met de juiste anatomie moet het de mensen nóg duizenden jaren gekost hebben om de taal te perfectioneren. Pas in de laatste fase, na het ontstaan van de moderne mens zo'n veertigduizend jaar geleden, ontstond de moderne taal. De oertaal verspreidde zich met de oermensen over de hele wereld en zo ontwikkelden er zich verschillende taalgroepen die met elkaar verwant zijn. Juist die laatste fase maakt de mensentaal heel specifiek." Het gaat om een hypothese, beaamt Eden. Hij is tot deze theone gekomen door onderzoek naar taal vanuit verschillende disciplines met elkaar te combineren. Volgens Eden is zijn theorie aannemelijk, maar harde bewijzen zijn moeilijk te vinden. De taalwetenschapper weet niet zeker of hij echt de eerste is die deze hypothese opwerpt. Evenmin weet hij welke reacties hij op zijn model kan verwachten. "Maar dat geeft niet. Ik werp iets op. Het is nu aan anderen om hier hun tanden in te zetten."

Promovendus Salee Yasry Eden

'Neem dierenrecht op in VU-ondemijs' "Dieren hebben recht op hun eigen rechtspraak", beweert de psycholoog Salee Yasree Eden. "Ik meen het! Ze zijn meer dan objecten, onderworpen aan de grillen van de mens. Op him manier zijn het intelligente en beschaafde mdividuen met een dikwijls verfijnd, sociaal gedrag. Zij hebben een taal en kunnen voelen. O p grond hiervan zouden zij grondwettelijke eisen moeten kunnen stellen." Eden hoopt dat de vu een eerste stap in de goede nchting wil zetten. Tijdens zijn promotie bepleit hij dat de universiteit het vak 'dierenrecht' moet gaan geven. "Dat is helemaal niet zo gek. Op Harvard bestaat dit vak al. De v u is een bijzondere universiteit die ook veel aandacht heeft voor de rechten van het kind. Ik zie voor haar nu een bijzondere taak weggelegd." Een van de misstanden waartegen de voorvechters van dierenrechten strijden, is het gebruik van proefdieren voor de wetenschap. Op de vraag wat Eden vindt van de proeven waarbij apen gedwongen worden om de menselijke taal te leren, reageert hij verbaasd. "Dat vind ik geen dierenmishandeling. Die apen worden liefdevol behandeld."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen