Ad Valvas 1999-2000 - pagina 352

PAGINA 8

AD VALVAS 3 FEBRUARI 2000

De hang naar universijai

Ruim baan Je kent ze wel, de mannen en vrouwen 'hooggeleerden' die in lange zwarte toga's achter elkaar voortschrijden, baret op het hoofd. In het betonnen hoofdgebouw van de VU lijken zij afkomstig uit een andere wereld. Toch vormt de stoet een onmisbaar onderdeel van belangrijke universitaire rituelen, zoals promoties, oraties en de viering van de dies natalis. Zijn die rituelen nog wel van deze tijd? "Die poppenkast komt er toch bij". Yvette Nelen Het gebeurt bijna wekelijks dat een stoet zwarte toga's en baretten door de gang naar de aula schrijdt Het gros van de deelnemers zijn grijze, wijze mannen S lechts af en toe gaan onder de baret de gelaatstrekken van een vrouw schuil Geleid door een sta­ tige figuur met een staf m de hand en een net iets mooiere toga, verdwijnen de heren en dames wetenschappers achter gesloten deuren Hier zullen zij deelnemen aan een ritueel waarbij een nieuwe onderzoeker in hun mid den wordt opgenomen De toga's zijn met alleen te bewonde­ ren als er een promotie plaatsvindt Ook bij de eerste openbare les van een nieuwe hoogleraar, de oratie, en bij de opening van het academisch jaar wor den de zwarte kleden uit de kast gehaald De hoogste concentratie barenen is er op de dies natahs op 20 oktober Bij deze plechtigheid ter ere van de verjaardag van de vu worden alle hoogleraren geacht in vol ornaat acte de presence te geven

Eeuwenoud Promotie, oratie, jaaropening of dies, het verloop van de universitaire plech­ tigheden IS aan strakke regels gelson­ den Alles ligt vast, van de sokken die de hoogleraren moeten dragen tot de volgorde waarin de faculteiten worden vertegenwoordigd in het 'cortege', zoals de stoet hoogleraren met een duur woord heet De regels worden streng bewaakt door de man met de staf, de pedel (Nadruk op laatste let­ tergreep) De plechtigheden wekken voor alles de indruk eeuwenoud te zijn Daardoor lijkt de statige optocht van hoogleraren op het eerste gezicht wat misplaatst m een gebouw waar beton, metaal en marmoleum overheersen en waar studenten en medewerkers zich gehaast voortbewegen van computer­ zaal naar kopieerapparaat, mobiele telefoon in de aanslag Maar passen de universitaire ntuelen nog wel m deze tijd van verzake­ lijking' Uit de rondvraag onder stu­ denten blijkt dat deze opvallend veel waarde hechten aan het uiterlijk ver­ toon Er lijkt de laatste jaren zelfs sprake te zijn van een hernieuwde belangstelling voor rituelen op de

universiteit Het liefst zouden studen­ ten zien dat de baretten ook weer wer­ den ingevoerd tijdens de uitreikingen van doctoraalbullen Net als vroeger

Subculturen Dat IS wel logisch, vindt Wim Koot, hoogleraar orgamsatieantropologie "Rituelen versterken het gevoel van saamhorigheid Mensen hebben behoefte aan het idee ergens bij te horen Zeker in een tijd waarin het gemeenschappelijke steeds meer aan het verdwijnen is Met de groeiende individualisering en de sterk wisselen­ de subculturen gaan mensen op zoek naar constanten Een ritueel creëert

een gevoel van zekerheid " Mare Wingens, coordinator van het project '125 jaar v u ' , benadrukt dat de universitaire ntuelen juist in deze tijd thuishoren "Overal worden ritu­ elen uit de kast gehaald of opnieuw uitgevonden De universiteiten kun­ nen de plechtigheden gebruiken om zich te profileren 'Traditioneel' wordt toch vaak gelijkgeschakeld met 'oud' en 'eerbiedwaardig' Dat schept ver­ trouwen " Elke zichzelf respecterende universi­ teit heeft haar eigen toga en pedellen­ staf en voor de rector haar eigen ambtsketen Anders hoort ze er met bij "Alle universiteiten hebben de hele ritsrats gekopieerd van de univer­

De pedel: beul of begeleider? Voor mensen met een voorkeur voor het lugubere zou het woord pedel kun­ nen afstammen van het Latijnse bidellus Hierm vind je de stam terug van het Germaanse bidel, wat 'beul' betekent "Daar krijg je geen lekker gevoel bij, he", lacht pedel Frits Verhoeff "Maar een beul was toch ook iemand die een schouwspel moest regelen " Meer voor de hand ligt het dat het woord is afgeleid van bidellum, wat staat voor 'uitnodiging', en pedum, Latijn voor 'herderstaf De pedel werd op de eerste universiteiten gezien als een verlengstuk van de rector De twee vormden een onafscheidelijk koppel Het was zelfs gewoonte dat de pedel de rector van en naar zijn huis begeleidde en voor hem uitliep met een nnkelende staf Inmiddels kun je de pedel het best omschnjven als academische ceremoniemeester Hij (of zij) verzorgt de administratie van promoties en oraties en bewaakt het protocol van de belangrijkste plechtig­ heden De pedel heeft ook een sociale functie Hij vangt zenuwachtige promovendi en hoogleraren op m het 'zweetkamertje', waar zij zich voorbereiden voor zij de zaal betreden Hij wijst hen nog eens geduldig op de juiste kledingvoor­ schriften en brengt ze de vereiste aanspreekvormen bij Zo moet men weten dat de mannelijke promovendus op de vu gekleed hoort te gaan in een rok­ kostuum met zwart vest en wit stnkje, zwarte schoenen en zwarte sokken Voor vrouwen zijn de regels mmder duidelijk omschreven zij moeten alleen 'gepaste kleding' dragen Een vragenstellende hoogleraar uit de promotie­ commissie dient men aan te spreken met 'hooggeleerde opponent' Een commissielid met een doctorstitel heet 'zeer geleerde opponent' Verhoeff, die samen met collega Frits Kroon het bureau van de pedel beheert, weet na 33 jaar precies welke toon hij het best kan aanslaan bij de promovendus of hoogleraar die hij begeleidt "Ik zie onmiddellijk aan iemands gezicht of ik seneus moet zijn of grapjes kan maken " Ook zal geen sok met ruitje hem ontgaan Een hoogleraar met al te frivole stropdas pleegt hij doorgaans met zachte dwang te wijzen op de kledingvoorschriften "Laatst zei een hoogleraar nog tegen mij dat ik zo streng ben " Hoe goed de pedel de promovendus ook van tevoren probeert gerust te stel­ len, zijn meest gewaardeerde woorden spreekt hij uit aan het einde van de plechtigheid Precies een uur nadat de onderzoeker is begonnen de vragen van de commissieleden te weerstaan, schnjdt Verhoeff de zaal bmnen Hi) loopt langzaam naar de commissie en roept Hora est' ('Het uur is daar') Anders dan op andere universiteiten stampt de pedel niet met de staf op de grond Dat heeft op de betonnen vloer toch geen effect

Voor de promovendus en zijn paranimfen gelden strenge Y vonne Compier (AVC) kledingvoorschriften: een rokkostuum met zwart vest en wit strikje, zwarte schoenen en zwarte sokken

siteit van Leiden", legt Wingens uit "De universiteit van Maastricht heeft haar attnbuten nog laten ontwerpen voor haar oprichtmg in 1974 " Ook de vu heeft bij haar stichting in 1880 de ntuelen overgenomen van de Rijksuniversiteit Leiden Al nam ze een aparte plaats in wegens haar bij­ zondere karakter, de vu beschouwde zichzelf als een volwaardige academi­ sche instelling en wilde dat graag tonen Zo gaf Abraham Kuyper onmiddellijk opdracht om een eigen pedellenstaf te vervaardigen Het ont­ werp van deze staf leidde nog tot een heuse rel Want de makers hadden het model uit Leiden iets te letterlijk over­ genomen Bovenop de staf pnjkte de afbeelding van de heidense godin Minerva, een 'hinderlijk trotsche en wulpsche figuur', waar de gelovige achterban van de universiteit zich met goed in kon vinden (zie ook kader) Het belangnjkste waarmee de vu zich onderscheidde van de njksumversitei­ ten, waren de chnstelijke formules

Het college van decanen tijdens de opening van het academisch jaa De plechtige stoet wordt geleid door pedel Frits Verhoeff.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen