Ad Valvas 1999-2000 - pagina 157

AD VALVAS 28 OKTOBER 1 9 9 9

PAGINA 9

'Ik begrijp die angst voor gemodificeerd voedsel niet ^^3^^ angsten weg te n e m e n . Wij in E u r o p a zetten nu npg een rem op die ontwikkelingen. Dat kost, door een verslechterende concurrentie­ positie met de vs, tienduizenden banen. H e t gekke is d a t m e n n a u w e l i j k s w e e r s t a n d heeft t e g e n m e d i c i j n e n die via g e n e t i s c h e m o d i f i c a t i e tot s t a n d k o m e n . Die w o r d e n heel makkelijk geslikt. Ik v e r m o e d d a t h e t bij g e m o d i f i c e e r d v o e d s e l n o g wel drie tot zes jaar zal duren voordat het massaal geaccepteerd wordt. Daarvoor is nodig dat er voe­ dingsmiddelen op de markt komen die bijdragen aan het voorkomen van bepaalde ziektes. Vergelijk het maar met een zalfje dat verouderingspro­ cessen van de huid kan tegengaan. Nou, ik kan je op een briefje geven dat niemand er dan op let of daar dna­ technologie aan te pas is gekomen."

Het jaar 2000 nadert. Een mooi moment om de stand van de wetenschappen aan de VU te bekijken. Wat weten wij nog niet? Is er vooruitgang in de kennis? En: wagen wetensciiappers zicti aan een voor­ spelling voor de volgende eeuw? In de vierde aflevering: H.J.J. Nijkamp, hoogleraar genetica aan de faculteit Biologie. "Veel mensen denken dat planten van nature veilig en gezond zijn. Dat is dus niet zo."

Wim Crez ee De ontwikkelingen in uw weten­ schapsgebied, de bio techno lo gie, gaan razendsnel Welke gevo lgen heeft dat voor de o nderzo ekers? "Het gaat inderdaad vreselijk hard. Dat maakt het niet makkelijk om te bedenken wat in de toekomst onderzocht moet wor­ den. Daarom moeten onderzoekscentra zeerflexibelzijn in het bepalen van hun researchthema's. Wat je vandaag als waar­ devol thema uitkiest, blijkt over een jaar door de hevige internationale concurrentie achterhaald te zijn. Voor onderzoekers die bezig zijn met een proefschrift is het lastig om de ontwikkelingen buiten hun specifie­ ke onderwerp bij te houden. Heel begrijpe­ lijk, maar ook heel spijtig, want het gevaar bestaat dat ze het zicht verliezen op de stor­ machtige ontwikkelingen om hen heen. Zelf ben ik een generalist. Ik lees veel. Niet de artikelen die de diepte in gaan, maar de artikelen over innovaties, over de trends. Met in het achterfioofd namurlijk de vraag welke implicaties die kunnen hebben voor onze afdeling." Heeft u een go ed o verzicht waar uw co llega's in de ivereld mee bezig zijn? "Niet altijd. Nieuwe onderzoeksresul­ taten worden soms gepatenteerd en dus tijdelijk geheim gehouden. Maar daar heb ik wel een oplossing voor. Bij congressen moet je niet alleen naar de lezingen luisteren, maar ook in de wandelgangen je oor te luister leggen waar iedereen mee bezig is."

i

I

Een beetje o spi neren? "Precies. Je moet het vermogen heb­ ben om mensen op een juiste wijze te bevragen. De oude rotten, zoals ik, zijn daar redelijk in getraind. Als ik een jonge, enthousiaste wetenschapper uit de industrie tegenkom, probeer ik 'm wat te ontfutselen. Dat moet je subtiel aanpakken, want ze mogen van hun baas niet te veel vertellen." Kunnen de universiteiten on g opboksen tegen het o nderzo ek dat in de industrie plaatsvindt? 'Moeilijk, Aan de universiteit moeten we onze krachten bundelen en samen­ werken met andere levenswetenschap­ pen (medische wetenschappen, tand­ heelkunde, biologie). Vroeger was alles hier opgedeeld: ieder zijn eigen vakje, zijn eigen organisme. Dat zou nu zeer onverstandig zijn. Het genoom­onder­ zoek (naar de totale erfelijke informa­ tie van een organisme) is daarvoor te complex en de internationale concur­ rentie IS moordend. Momenteel wordt in een razend tempo de genetische code, de volgorde in de bouwstenen van het dna, van organismen opge­ spoord. Over een jaar of drie zijn de tuncties van de drie miljard bouwste­ nen van het menselijk dna­molecuul in kaart gebracht. Van veel andere orga­ nismen is dat al gebeurd. Om al die gegevens te beheren en toe­ ­^ S^^'^^lijk te maken is een uitgekiend

systeem nodig: de bio­informatica. D e belangen zijn zeer groot en de industrie is daar helemaal op gesprongen. T o t op heden zijn er zo'n miljoen genetische codes gepa­ tenteerd. Daar zit een enorme activi­ teit! Bij het in kaart brengen van genetische informatie spelen de uni­ versiteiten nog maar een heel bescheiden rol. De investeringen in apparatuur en menskracht zijn niet op te brengen. Het is maar de vraag of je daar rouwig om moet zijn: veel van dergelijk onderzoek is heel routi­ nematig ­ dat is niet de taak van uni­ versiteiten. D e universiteiten moeten zich rich­ ten op het onderzoek van reeksen van genen en niet op het onderzoek van een afzonderlijk gen, zoals vroeger meestal gebeurde. W a t is bijvoorbeeld de invloed van een infectie op de werking van de genen? Wat is de invloed van uit­ wendige o m s t a n d i g h e d e n op het gedrag van een mens? Welke genen worden daarbij geactiveerd en welke geïnactiveerd? D a t zijn com­ plexe processen die de grenzen van de afzonderlijke wetenschappen overschrijden. Vandaar mijn pleidooi voor samen­ werking en integratie. Als we aan de vu serieus genetisch onderzoek willen d o e n , m o e t e n we h e t groot­ schalig aanpakken. Bovendien m o e ­ ten we voortmaken, want N e d e r ­ land dreigt de b o o t te missen. In de ons o m r i n g e n d e landen en in de vs w o r d t veel m e e r geld gestoken in biotechnologisch onderzoek."

Zijn die angsten vo o r gem o dificeerd voedsel o nterecht? Als wetenschapper begrijp ik die angsten niet. Wat wel eens vergeten wordt is dat we al eeuwen bezig zijn met het gene­ tisch verbeteren van planten, namelijk door planten te kruisen die verschillende eigenschappen hebben. Natuurlijk, er is een verschil met de moderne technolo­ gie: toen mengden we met kruisen dui­ zenden genen tegelijk. Nu doen we dat heel nauwkeurig: we weten precies welk gen we in een organisme brengen."

Prof. Nijkamp: "Discussie over biotechnologie vindt plaats in een oerwoud van vooronderstellingen" i'^*ii...l

Wat vindt u de mo o iste o ntdek­ king in de genetica? "Moeilijk te zeggen... D e allermooi­ ste? Dat is natuurlijk de ontdekking, in 1953, van de structuur van het dna­molecuul door Watson en Crick. En als het gaat om de mooi­ ste toepassing is een antwoord niet eenvoudig. M e t behulp van de bio­ technologie zijn er tientallen genees­ middelen ontwikkeld die voor een beperkte groep mensen zeer effectief zijn. M a a r er zijn ook toepassingen die zeer veel mensen raken, zoals de verbetering van de kwaliteit van rijst. Via genetische modificatie kan daar het gehalte aan mineralen (vooral ijzer) en vitaminen worden verhoogd. Er zijn de afgelopen jaren tientallen gewasvarianten ontwikkeld die bestand zijn tegen onkruidbe­ strijdingsmiddelen, die zelf h u n plaaginsecten doden of na het oog­ sten langer houdbaar zijn. In som­ mige landen zijn deze gewassen een fundamentele bijdrage aan het voed­ selprobleem." Hoe ver is het genen o nderz o ek bij de mens? "We kennen binnenkort alle tachtig­ duizend genen van de mens. Maar wat wij nog niet weten is hun precieze functie. Welke genen zijn betrokken bij ontwikkelingsprocessen in het

lichaam? Welke functie vervullen ze daarin? En welke rol spelen genen bij het verouderingsproces? Overigens verschillen mensen in genetisch opzicht niet zoveel van chimpansees ­ dat ligt in de orde van één procent." Wat zegt u dat makkelijk... "Tja, het is nu eenmaal zo. Ik zal het nog sterker vertellen: in genetisch opzicht lijken we voor vijftig procent op gist, een eencellig organisme. Heel begrijpelijk, want er zijn heel veel gemeenschappelijke basale processen in een levend organisme zoals de aan­ maak van nieuwe cellen, de groei van cellen, enzovoorts." Ligt de supermens al o p de bio ­ technologische tekentafel? "Absoluut niet. Maar er zijn wel door­ braken op het gebied van gentherapie. O m een bepaalde bloedziekte te gene­ zen is het mogelijk iets van het mense­ lijk lichaam genetisch te veranderen. D a n wordt bijvoorbeeld beenmerg uit je lichaam gehaald, in een reageerbuis gestopt en genetisch gemodificeerd en vervolgens weer teruggebracht. Iets heel anders is het genetisch verande­ ren van geslachtscellen van de mens. Technologisch mogelijk, maar ethisch gezien zijn er zware barrières. Weer

iets anders is het manipuleren van embryo's, het zogenaamde klonen. In Nederland zijn proeven daarmee ver­ boden. Is dat erg? Op colleges zeg ik wel eens: 'Stel je voor dat je duizend maal professor Nijkamp kunt kweken, is dat nu zo geweldig?'" Welke bio techno lo gische ot epas­ singen zo u u in de to eko mst zelf graag gerealiseerd zien? "Ik hoop dat ons voedsel, door middel van veredeling, veiliger en gezonder wordt. Veel mensen denken dat plan­ ten van nature veilig en gezond zijn. Dat is dus niet zo. P lanten hebben vaak gifstoffen in zich ter verdediging tegen virussen, schimmels en ziektes. Het zou mooi zijn als er meer gewas­ sen ontwikkeld worden die helpen bij het tegengaan van verouderingspro­ cessen in ons lichaam en ziektes, zoals hart­ en vaatziektes. Ik denk daarbij vooral aan anti­oxidanten." Toch zijn er no g een heleb o el weerstanden bij het gro te publiek als het gaat o m genetisch o gem di­ ficeerd ov edsel. " H e t publiek kan de snelle biotech­ nologische ontwikkelingen niet alle­ maal bevatten. H e t raakt in de war en is bevreesd. H e t kost tijd o m die

Maar ho e krijgt het publiek ver­ trouuien in de o bi techn ool gie? "De manier waarop het voedsel gemaakt is, is niet zo interessant. Het gaat om het eindproduct. Is dat gezond? Dat moet uitgebreid getest worden. Daarvoor zijn instanties nodig die het vertrouwen van het publiek hebben. Er is momenteel op Europees niveau een bureau voor de voeding in de maak. Dat lijkt me heel goed. Want wat je nu ziet is dat landen heel verschillende pro­ cedures en criteria hebben. Wat het ene land prima vindt, daar zet het volgende land vraagtekens bij. Veel onderling gesteggel en dat geeft heel veel verwar­ ring bij het publiek. We kunnen in Europa op dit pimt een voorbeeld nemen aan de Food en Drugs Adminis­ tration in de VS, een zeer gezaghebbend instituut. Het probleem van de maatschappelijke discussie over biotechnologie is dat ze plaatsvindt in een oerwoud van vooron­ derstellingen. Een organisatie als Green­ peace, die fel gekant is tegen biotechno­ logie, opereert vooral met emotionele argumenten. Ze geloven gewoon dat het slecht is. Kijk, over geloof valt niet te discussiëren." Als mensen het hebben o ver Fran­ kenstein­voedsel zijn dat dus mis­ plaatste o o sp kbeelden? "Genetische modificatie is nu 25 jaar aan de gang. Ik kan mij over die tijd geen catastrofe herinneren. Zelfs niet het kleinste ongelukje. Het publiek hoort over de gekkekoeien­ ziekte en de dioxine­affaires. Maar die hebben helemaal niets met bio­ technologie te maken!"

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen